Το κύκνειο άσμα του ιατροφιλόσοφου Γιάννη Λομβαρδά (1935-2024), που το ολοκλήρωσε πριν από το θάνατό του και δεν πρόλαβε να το δει να κυκλοφορεί, είναι ένα σύγγραμμα για τη γέννηση των θρησκειών και τη σύγκρουσή τους με τις επιστήμες. Δεν έχει σχέση με το καθεαυτό επιστημονικό έργο στο οποίο αφιέρωσε το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής του, αποτελεί όμως σχεδόν συνέχεια του προηγούμενου βιβλίου του με τον τίτλο Η ύβρις της ανισότητας μέσα από την παγκόσμια ιστορία, μια πρωτότυπη, ενδελεχή και εμπεριστατωμένη αναδρομή της παγκόσμιας ιστορίας μέσα από την οπτική των καταπιεσμένων τάξεων.
Τι σημαίνει όμως ένα τέτοιο βιβλίο, πέρα από τη διεύρυνση και εμβάθυνση των γνώσεων γύρω από τις κοινωνικές συνθήκες από τις οποίες αναδύθηκαν αυτά τα φαινόμενα; Είναι προφανές ότι η ιστορικοϋλιστικη ανάλυση του παρελθόντος δεν βοηθά μόνο στην κατανόηση του παρόντος, αλλά είναι ταυτόχρονα αλληλένδετη με την πάλη κατά της εκμεταλλευτικής εξουσίας, της οποίας οι θρησκείες αποτελούν εδώ και χιλιάδες χρόνια το alter ego, τη θεραπαινίδα και το δεκανίκι των κυρίαρχων τάξεων για την καθυπόταξη της κοινωνίας.
Η χριστιανική θρησκεία, λόγου χάρη, παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη ζωτικότητα εδώ και είκοσι αιώνες, είναι μια πανίσχυρη οργάνωση, συνδεδεμένη με τεράστια οικονομικά συμφέροντα , ταγμένη στην εξυπηρέτηση της πολιτικής των ισχυρών. Δεν νοείται πάλη κατά των κυρίαρχων τάξεων χωρίς πάλη κατά της Εκκλησίας και των θρησκευτικών αντιλήψεων.
Επομένως το βιβλίο του Γιάννη Λομβαρδά, όπως και κάθε αντίστοιχο βιβλίο, δεν έχει μόνο μεγάλη μορφωτική αξία αλλά και πρακτική σημασία για το ανατρεπτικό κίνημα. Πολύ περισσότερο που ο συγγραφέας, με εργαλεία τη διαλεκτική και τον ιστορικό υλισμό, στοχεύει και καταδεικνύει με αξιώσεις ότι η αποδοχή των αιώνιων θρησκευτικών αντιλήψεων, υποχωρεί σταδιακά όσο αναπτύσσονται οι επιστήμες και περιορίζονται η άγνοια και ο φόβος.
Οι βιβλιοπαρουσιάσεις συνήθως αναπαράγουν τη συνοπτική περιγραφή του εκδοτικού οίκου, με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να μην μπορεί να εκτιμήσει την αξία ενός βιβλίου, εκτός αν είναι ήδη αρκετά προϊδεασμένος για την αξία του συγγραφέα και αν ενδιαφέρεται πολύ για το συγκεκριμένο θέμα. Ως εκ τούτου, είναι επιβεβλημένη εδώ μια πιο εκτενής παρουσίαση του βιβλίου, στην ουσία μια πολύ σύντομη περίληψή του, ώστε ο αναγνώστης να κατανοήσει την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα του.
Το πρώτο από τα επτά κεφάλαια του βιβλίου αναφέρεται στη γέννηση των πρώτων θρησκειών. Ο πρωτόγονος άνθρωπος, που διαχωρίστηκε από τους προγόνους των χιμπατζήδων και γοριλών μόλις πριν από 6 με 10 εκατομμύρια χρόνια, και συνεπώς η ιστορία του, είναι ένα απειροελάχιστο κλάσμα της ιστορίας της ζωής, ακολούθησε μια βασανιστική πορεία προς τον εξανθρωπισμό του με σημαντικούς σταθμούς: 1) τη δίποδη βάδιση, 2) τη στερεοσκοπική όραση, 3) την ανάπτυξη του εγκεφάλου του, 4) τη θέση και λειτουργία του αντίχειρα και 5) τον ακριβή έλεγχο των κινητικών νευρώνων της γλώσσας.
Πέρασαν εκατομμύρια χρόνια κατά τα οποία ο φόβος και η τρομακτική άγνοια των στοιχείων της φύσης εξορκίζονταν με ιεροτελεστίες μαγείας και τοτέμ. Μόλις πριν από περίπου 8 ή 10 χιλιάδες χρόνια άρχισε να αναπτύσσεται η έννοια της θεότητας, ταυτόχρονα με την εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου και της δυνατότητάς του να φαντάζεται, πράγμα που αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Φυσικά, η πρώτη θεότητα που λατρεύτηκε ήταν ο ήλιος, σε όλες της γωνιές της γης.
Σε αυτό το στάδιο οι βάσεις μιας πρωτόλειας επιστήμης δεν ήταν τίποτα περισσότερο από τις εμπειρίες που συσσωρεύονταν από την παρατήρηση, π.χ. του φυτέματος των σπόρων ή της κατασκευής πρωτόγονων εργαλείων. Οι ικανότεροι από τους αρχιερείς αυτών των θεοτήτων μετατράπηκαν σταδιακά σε βασιλιάδες, ισχυριζόμενοι ότι συνδέονται απευθείας με το θεό, και οι ναοί τους σε πολυτελή παλάτια.
Στην περίοδο του πολυθεϊσμού, η Μεσοποταμία από μόνη της είχε σχεδόν 150 θεούς, με σημαντικότερο τον Μαρδούκ που -κατά το θεολογικό αφήγημα- χιλιάδες χρόνια πριν τον Χριστό υποβλήθηκε στα ίδια πάθη, μαστιγώθηκε και θανατώθηκε με δύο κακούργους, ενταφιάστηκε, αλλά νικώντας τον θάνατο αναστήθηκε. Κατά το παράδειγμα των αρχαίων Βαβυλωνίων που λάτρευαν τους πλανήτες, αργότερα οι Ευρωπαίοι (Σκανδιναβοί κλπ) έδωσαν στις ημέρες της εβδομάδας ονόματα αρχαίων θεών και πλανητών.
Στο πρώτο αυτό κεφάλαιο, εκτός από τις λεπτομερείς πληροφορίες για τους θεούς και τις θρησκείες σε Αίγυπτο, Μεσοποταμία, Ινδία, Περσία, Κίνα και Εγγύς Ανατολή, αναφέρονται και οι απόψεις και ερμηνείες ευρωπαίων διανοητών για τη γέννηση και προέλευση των αρχαίων ελλήνων θεών.
Ο ελληνικός ορθολογισμός (Θαλής, Ξενοφών, Αριστοτέλης, Αναξίμανδρος, Ηράκλειτος, Δημόκριτος κ.ά.), που αναπτύσσεται στο δεύτερο κεφάλαιο, αποτέλεσε ένα μεγάλο βήμα στην πρόοδο της ανθρωπότητας, θέτοντας για πρώτη φορά με αξιώσεις τις βάσεις της επιστήμης και αμφισβητώντας τους θεούς.
Ο Εμπεδοκλής θεωρείται ο πρόγονος του Δαρβίνου. Οι σοφιστές (Πρωταγόρας, Πρόδικος) θεωρούνται οι πρώτοι διαφωτιστές και αμφισβητίες των θεών. Ο Επίκουρος επηρέασε τον ρωμαίο Λουκρήτιο και αυτός με την σειρά του πολλές γενιές διανοητών, από τον Μακιαβέλι, τον Τζορντάνο Μπρούνο και τον Τόμας Μουρ μέχρι τον Πέρσι Σέλεϊ.
Ακολούθησαν άλλοι μεγάλοι επιστήμονες: Ο Θεόφραστος, πατέρας της Βοτανικής. Ο Αρίσταρχος, αστρονόμος και μαθηματικός. Ο Αρχιμήδης. Ο Ερατοσθένης που πρώτος μέτρησε την περίμετρο της γης. Ο Ιπαρχος που πρώτος εφηύρε τον αστρολάβο. Ο Ευκλείδης. Ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός. Ο Ηρόφιλος, ο πρώτος ανατόμος του νευρικού συστήματος. Ο Αλκμαίων που πρώτος συνέδεσε τις αισθήσεις με τον εγκέφαλο. Για πρώτη φορά η επιστήμη συμπορεύεται με τη φιλοσοφία για την ερμηνεία του κόσμου.
Η γέννηση του χριστιανισμού και η εξέλιξη του από διωκόμενο σε διώκτη αναπτύσσονται στο τρίτο και τέταρτο κεφάλαιο. Ο χριστιανισμός υπήρξε ο διάδοχος της ιουδαϊκής θρησκείας και η γέννησή του ερμηνεύεται από την καταπίεση των υπόδουλων της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ωστόσο κανένας ιστορικός του 1ου αιώνα δεν κάνει αξιόπιστη αναφορά στον Χριστό ή σε σημαντικά γεγονότα εκείνης της περιόδου, όπως αυτά αναφέρονται στα Ευαγγέλια.
Μετά τον Μεσαίωνα, η κριτική και αμφισβήτηση του χριστιανισμού παίρνει μεγάλες διαστάσεις από σημαντικούς ερευνητές φιλοσόφους, ειδικά στη Γερμανία. Εκτός από τις ανακρίβειες, τις αντιφάσεις και τις πλαστογραφίες, από τις οποίες βρίθουν τα Ευαγγέλια, οι σύγχρονες πλέον επιστημονικές μέθοδοι έχουν αποκαλύψει ότι τα περιβόητα ιερά κειμήλια (τίμιο ξύλο, ιερά σινδόνη, καρφιά και λόγχες της σταύρωσης) είναι μετέπειτα κατασκευασμένα. Επίσης, η παρθενογένεση του Ιησού είναι κοινός θρύλος σε πάμπολλες θρησκείες και λαούς, από την εποχή ακόμα των Φαραώ, καθώς και η σφαγή των νηπίων, τα θαύματα και οι νεκραναστάσεις, η ανάληψη στους ουρανούς και η ανάσταση.
Ο χριστιανισμός από θρησκεία των κατώτερων τάξεων, τροφοδοτημένη από τις θυσίες των μαρτύρων της, από την αλληλεγγύη των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων και τα κοινόβια, περνά σταδιακά στην ενσωμάτωση πλούσιων αξιωματούχων Ρωμαίων, οι δε παλαιότερες αποστολικές παραδόσεις εγκαταλείπονται από τους επιγόνους του Παύλου (Κλήμης, Ωριγένης, Ειρηναίος κλπ).
Οι Ρωμαίοι επεμβαίνουν πλέον δραστικά στη δομή της νέας θρησκείας. Μετατρέπουν τον Ιησού από ταπεινό απόγονο του Δαβίδ σε παγκόσμιο θεό. Η γέννησή του καθιερώθηκε ώστε να συμπίπτει με τη γέννηση του ειδωλολατρικού θεού Μίθρα, στις 25 Δεκεμβρίου, η ανάστασή του με την εαρινή ισημερία και η βάφτισή του αντιγράφτηκε από τα Ελευσίνια Μυστήρια. Ο παράδεισος αντιγράφτηκε από τους Πέρσες και τους Ελληνες (Ηλύσια Πεδία, Νήσος των Μακάρων). Ο Χριστιανισμός, ως κυρίαρχη θρησκεία πλέον, διαμορφώθηκε από ένα μείγμα ιουδαϊκών, μεσσιανικών και μονοθεϊστικών ιδεών, ανακατεμένος με κακέκτυπα της ελληνικής φιλοσοφίας και ειδωλολατρικά στοιχεία. Ταυτισμένος με την εξουσία των αυτοκρατόρων, μετατρέπεται σε απηνή διώκτη οποιουδήποτε αμφισβητεί τα κυρίαρχα δόγματα. Οι αιρέσεις, που κατά κύριο λόγο είχαν κοινωνικοπολιτικά και θρησκευτικά αίτια (Αρειοι, Δονατιστές, Παυλικιανοί) και αντανακλούσαν τις αντιρρήσεις φωτισμένων μειοψηφιών, μπήκαν στο στόχαστρο πνευματικών ηγετών όπως ο Αμβρόσιος ή ο Αυγουστίνος, βουτηγμένων στο αίμα και το χρυσάφι, «βρωμερών υποκειμένων» όπως τους αποκαλούσε ο Νίτσε.
Οι διώξεις αυτές συνοδεύτηκαν από τεράστιες καταστροφές μνημείων, αγαλμάτων και αρχαίων ναών. Απειροι βυζαντινοί και σύγχρονοι ναοί (πχ Καπνικαρέα, Δαφνί) χτίστηκαν στα ερείπια των λεηλατημένων αρχαίων ναών. Αυτοί οι καταστροφείς υπήρξαν οι πρόγονοι των σημερινών Ταλιμπάν και του Ισλαμικού Κράτους.
Ακολούθησαν τα μεγάλα σχίσματα που περιγράφονται στο πέμπτο κεφάλαιο. Το σχίσμα του 1053 αντικατοπτρίζει τη διαπάλη των δύο τμημάτων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Μετά το διαχωρισμό, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, πατώντας πάνω στην παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, διεκδίκησε και πέτυχε για τον εαυτό της την ηγεμονία της Ευρώπης και του κόσμου και εξελίχθηκε στην πιο μεγάλη, μακραίωνη πολιτική και οικονομική δύναμη. Το Βατικανό έφτασε στο σημείο να απαγορεύσει μέχρι και το 1966 (!!!) ένα μακρύ κατάλογο με έργα των μεγαλύτερων διανοητών της ανθρωπότητας. Το δε Βυζάντιο πολέμησε ανελέητα την ελληνική φιλοσοφία και τον πολιτισμό.
Κάθε είδους σκοταδισμός επικράτησε για πολλούς αιώνες. Οι επιστήμες γνώρισαν τέτοια οπισθοδρόμηση ώστε ο Αριστοτέλης διδασκόταν ως κύρια επιστημονική γνώση μέχρι περίπου τον 17ο αιώνα! Το 1517 ακολούθησε το δεύτερο μεγάλο σχίσμα των Εκκλησιών, που οδήγησε στη θεμελίωση του προτεσταντισμού από τον Λούθηρο, ως θρησκείας του καπιταλισμού, και στους πολύχρονους θρησκευτικούς πολέμους.
Η ιστορία της μεταγενέστερης τρίτης μεγάλης μονοθεϊστικής θρησκείας, του Ισλαμισμού, περιγράφεται στο έκτο κεφάλαιο. Δεν κατέφυγε στις βαρβαρότητες των δύο άλλων θρησκειών, χωρίς όμως και να τις αποφύγει κατά την εξάπλωσή του, αν και γνώρισε μια χρυσή περίοδο πνευματικής ανάπτυξης από τον 8ο μέχρι τις αρχές του 13ου αιώνα.
Στο τελευταίο κεφάλαιο αναλύεται στο πώς η σταδιακή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αρχίζει να γεννά τοὺς πρώτους αμφισβητίες του Θεού.
Ο γάλλος αβάς Ζαν Μιλιέ (1664-1729) επηρέασε τους μεγαλύτερους διαφωτιστές. Ακολούθησαν οι Χιούμπερτ, Καντ, Χέγκελ, Φόιερμπαχ, Μαρξ, Ενγκελς, Μπακούνιν, Νίτσε. Η ορμητική είσοδος στο ιστορικό προσκήνιο της αστικής τάξης, της βιομηχανικής επανάστασης και των μεγάλων επιστημονικών ανακαλύψεων, έβαλε την ταφόπλακα στην υπόθεση του Θεού αλλά όχι βέβαια και στην ισχύ των θρησκειών που αποτέλεσαν τον πολύτιμο σύμμαχο και της νέας τάξης πραγμάτων.
Από την μια οι φυσικές επιστήμες, ξεκινώντας από τον Κοπέρνικο και τον Γαλιλαίο, τον Νεύτωνα και τον Μπόιλ, τον Αϊνστάιν, τον Μάξγουελ και τον Πλανκ, τον Ράδερφορντ και τον Μπορ, μέχρι τον Χόκινγκ και από την άλλη η θεωρία της εξέλιξης του μεγάλου Δαρβίνου, συντάραξαν την ιδέα της Δημιουργίας συθέμελα.
Πλέον, η επιστήμη, στηριζόμενη στην παρατήρηση και κυρίως στο πείραμα με την βοήθεια της εξέλιξης των επιστημονικών οργάνων αποτελεί ένα ανοιχτό πεδίο συσσώρευσης γνώσεων, έρευνας, διαρκούς αναστοχασμού και αμφισβήτησης, σε αντίθεση με τη θρησκεία που αποτελεί ένα κλειστό, πεπερασμένο και μη εξελισσόμενο σύστημα, στηριζόμενο στην πίστη, στο όραμα, στην εξ αποκαλύψεως αλήθεια και σε σαθρά, παιδαριώδη, οντολογικά επιχειρήματα βασισμένα στην «εις άτοπον απαγωγήν».
Ακόμα πιο καθοριστικό χτύπημα της ιδέας του Θεού, πέρα από τις κοινωνικοφιλοσοφικές ερμηνείες και την καλπάζουσα επιστημονική πρόοδο των προηγούμενων δυο αιώνων, δόθηκε από την ανάπτυξη πιο σύγχρονων επιστημών και κυρίως της Κβαντομηχανικής και της Βιολογίας. Τα κουάρκ, τα ηλεκτρόνια και οι τέσσερις θεμελιώδεις φυσικές δυνάμεις εξηγούσαν πλέον επαρκώς τη δημιουργία του σύμπαντος.
Η προέλευση της ζωής ερμηνεύτηκε με τη δράση των βασικών χημικών στοιχείων στην πρωτόγονη γήινη ατμόσφαιρα πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, δραστηριότητα που οδήγησε στα πρώτα οργανικά μόρια, την αυτοποίηση και αυτοοργάνωση των κυανοβακτηρίων, των πρώτων κυττάρων, των πρωτόγονων πρωτοπλασματικών οργανισμών που μετά από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια εξελίχθηκαν στους πρώτους πολυκύτταρους οργανισμούς.
Στο τέλος αυτής της μακράς εξελικτικής αλυσίδας, κατά την οποία έζησαν 500 εκατομμύρια διαφορετικά είδη αλλά το 99% είναι εξαφανισμένο σήμερα,πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια εμφανίστηκαν οι πιθηκάνθρωποι. Οι παρατηρήσεις και τα παλαιοντολογικά ευρήματα των φυσιοδιφών οδήγησαν ξεχωριστά τον Δαρβίνο και τον Γουάλας το 1858 στη δημοσίευση των ίδιων ακριβώς συμπερασμάτων για την εξέλιξη και καταγωγή των ειδών, μια διαπίστωση που έδωσε τέλος στην ιδέα της στασιμότητας του κόσμου. Ομως το 1871 ο Δαρβίνος έκανε το τρομερό βήμα: υποστήριξε την καταγωγή ανθρώπων και πιθήκων από τον ίδιο κοινό πρόγονο. Μέσα από την υλιστική ερμηνεία της μη κατευθυνόμενης φυσικής επιλογής γκρεμίστηκαν μεμιάς ο ανθρωποκεντρισμός και οι ισχυρισμοί των Γραφών περί της δημιουργίας του κόσμου από ένα πάνσοφο σχεδιαστή-ωρολογοποιό.
Η θύελλα που ξεσήκωσε «Η καταγωγή των ειδών» και «Η καταγωγή του ανθρώπου» δεν έχει κοπάσει ακόμα. Μετά από ατελείωτες διενέξεις και διώξεις από θρησκευτικές οργανώσεις, η τελευταία δίκη κατά της Δαρβινικής Θεωρίας έγινε το 2005 (!!!) στην Πενσιλβάνια των ΗΠΑ.
Τα όποια κενά παρουσίαζε η θεωρία του Δαρβίνου συμπληρώθηκαν από τις μετέπειτα παλαιοντολογικές ανακαλύψεις, αλλά κυρίως από την πρόοδο της Μοριακής και Γενετικής Βιολογίας. Το 1963, οι Κρικ και Γουότσον επιβεβαίωσαν πλήρως τη Δαρβινική Θεωρία με την ανακάλυψη της διπλής έλικας του DNA. Το DNA αποδείχτηκε ότι ήταν ο καθολικός γενετικός κώδικας, ηλικίας δισεκατομμυρίων ετών, το κοινό αλφάβητο κάθε ζωντανού οργανισμού, είτε ζωικού είτε φυτικού.
Στην κατακλείδα αυτού του απροκατάληπτου, αμερόληπτου, λαϊκού, επιστημονικού βιβλίου, τα συμπεράσματα είναι αναντίρρητα:
- Το σύμπαν προκύπτει από την εξέλιξη της ύλης, αυτοποιείται και αυτοοργανώνεται χωρίς κανένα σχέδιο ή σκοπό.
- Η αρμονία και η ομορφιά γύρω μας είναι αποτέλεσμα μοριακών δυνάμεων.
- Οι άνθρωποι έχουν κοινή καταγωγή όχι μόνο με τους πιθήκους αλλά και όλους τους κατώτερους οργανισμούς.
- Τα συναισθήματα είναι αποτέλεσμα εξωτερικών ερεθισμάτων που από τα αισθητήρια όργανα μεταβιβάζονται στον εγκέφαλο μέσω της ροής ηλεκτρονίων.
- Η ψυχή και η συνείδηση του ανθρώπου πεθαίνουν μαζί με το σώμα του.
- Η ανθρωπότητα πορεύεται αργά και βασανιστικά από τα μεταφυσικά δεσμά των θρησκειών στο δρόμο της επιστημονικής άνοιξης.
E.Σ.
