Μια θαυμάσια ταινία παρακολουθήσαμε την Παρασκευή 8 Φλεβάρη στο πλαίσιο των βιντεοπροβολών που οργανώνουν οι σύντροφοι του cineΚοντρα. Μιλώ για τον «Αγνωστο κώδικα» του Μίκαελ Χάνεκε, ταινία που τουλάχιστον σε μένα ήταν άγνωστη. Μια ταινία, ένα δοκίμιο επικής-μη αριστοτελικής κινηματογραφικής γραφής, θα έλεγα, με την έννοια που ο Μπρεχτ έδινε στον όρο «επικός».
Οπως συμβαίνει και στο θέατρο, έτσι και στον κινηματογράφο έχουμε συνηθίσει στον αριστοτελικό τρόπο αφήγησης: ιστορίες που έχουν αρχή-μέση-τέλος και που επιδιώκουν τη συγκινησιακή ταύτιση του θεατή. Στον αντίποδα αυτής της γραμμικής αντίληψης υπάρχει μόνο η πρόταση του Μπρεχτ, που την ανέπτυξε και θεωρητικά και μέσα από τα θεατρικά του έργα: Ενα θέατρο μη αριστοτελικό, που δε θα επιδιώκει τη συγκίνηση και την ταύτιση, αλλά θα ενεργοποιεί τη σκέψη, εκθέτοντας καταστάσεις με διαλεκτικό τρόπο, καταδεικνύοντας και αναδεικνύοντας αντιθέσεις και αντιφάσεις, έτσι που ο θεατής να εισπράττει ερωτήματα στα οποία να προσπαθεί να απαντήσει.
Ο Χάνεκε, απ’ όσο ξέρω και χωρίς να είμαι ειδικός, αναφέρεται συχνά και πολύ στον Μπρεχτ. Η συγκεκριμένη ταινία ήταν ένα αριστούργημα αποστασιοποιητικής γραφής. Σπαράγματα από κοινωνικές καταστάσεις στο σύγχρονο Παρίσι, που κάνουν σκόνη τη βιτρίνα της «πολυπολιτισμικότητας» και αποκαλύπτουν μια κοινωνία σε παρακμή. Οι καταστάσεις που αποκαλύπτει ο δημιουργός είναι σκληρές. Ο φακός παίρνει απόσταση από τα πρόσωπα, δεν σχολιάζει, επιμένει για ώρα στην ίδια γωνία λήψης, αποφεύγει κάθε συναισθηματισμό και κάθε μελοδραματισμό. Δεν εκφράζει καμιά συμπάθεια ή αντιπάθεια για τα πρόσωπα, βοηθώντας μας έτσι να τα προσλάβουμε ως πρόσωπα-φορείς, ως πρωταγωνιστές καταστάσεων, θύτες και θύματα ταυτόχρονα.
Ενας φτωχός νεαρός αγρότης που από τη μια συγκρούεται με την πατρική μιζέρια και από την άλλη συμπεριφέρεται ως ο χειρότερος ρατσιστής. Ενας νεαρός μαύρος που προσπαθεί να κερδίσει ισότιμο ρόλο στη γαλλική κοινωνία, αντιμετωπίζοντας από τη μια τον κρατικό ρατσισμό και από την άλλη την αντίθεση των δικών του, που θεωρούν ότι προδίδει τις ρίζες του. Μια παρέα διανοούμενων που ξέρει μόνο να αμπελοφιλοσοφεί, αλλά αδιαφορεί για οτιδήποτε πέρα από την ατομικότητά της. Μια νεαρή ηθοποιός που η κοινωνική ευαισθησία της φτάνει στα όριά της και εξαντλείται, όταν έρχεται σε σύγκρουση με τον ερωτικό της σύντροφο. Εικόνες μιας κοινωνίας αποξενωμένης, νεκρής, αλλοτριωμένης.
Ποια είναι η λύση; Ο δημιουργός δεν μας προσφέρει τη λύση, πιστός και ως προς αυτό στη μπρεχτική διδαχή. Εμείς καλούμαστε να σκεφτούμε πάνω στο «διά ταύτα» που βγαίνει από τα συγκλονιστικά σπαράγματα που μας προσέφερε με την ψυχρότητα ενός καθηγητή ανατομίας. Ποιο είναι το αντίθετο της αλλοτρίωσης, της αποξένωσης, της εξουθενωτικής ατομικότητας; Πώς θα ξαναβρούμε το νήμα για την κοινωνική συλλογικότητα;
Π.Γ.
ΥΓ: Επειδή τη συγκεκριμένη Παρασκευή η Αποκριά νίκησε το σινεμά, με αποτέλεσμα να είμαστε εξαιρετικά λίγοι αυτοί που είδαμε την ταινία, θα πρότεινα στους συντρόφους του cineΚοντρα να την ξαναπαίξουν.
