του Hussein Askary *
«Η μόνη εναλλακτική στο Στενό του Ορμούζ είναι το Στενό του Ορμούζ».
Αυτή η ωμή εκτίμηση, που διατυπώθηκε από έναν ιρακινό ειδικό σε πρόσφατη συνέντευξη, αποτυπώνει την κεντρική αδυναμία της προσπάθειας αναβίωσης παλαιών σχεδίων αγωγών και προώθησης νέων σε ολόκληρη τη Δυτική Ασία. Από τότε που το Ιράν έκλεισε ουσιαστικά το Στενό του Ορμούζ, μετά την εξαπόλυση του δεύτερου πολέμου εναντίον του από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ τον Φλεβάρη του 2026, η περιοχή έχει κατακλυστεί από προτάσεις για εναλλακτικές διαδρομές εξαγωγής πετρελαίου.
Η Ουάσιγκτον έχει ενθαρρύνει αυτά τα σχέδια, ενώ αρκετές κυβερνήσεις έχουν παρουσιάσει ανενεργούς ή ημιτελείς αγωγούς ως στρατηγικές λύσεις. Ωστόσο, όσο πιο προσεκτικά εξετάζει κανείς τη γεωγραφία, τις αγορές, το κόστος, τη δυναμικότητα και την ασφάλεια τόσο πιο σαφές γίνεται ότι τα περισσότερα από αυτά τα έργα δεν μπορούν να υποκαταστήσουν το Στενό του Ορμούζ.
Ακόμη και αν το πετρέλαιο παρακάμπτει το στενό, εξακολουθεί να βρίσκεται αντιμέτωπο με το ανταγωνιστικό σημείο θαλάσσιας συμφόρησης του Μπαμπ αλ-Μαντέμπ, όπου οι ένοπλες δυνάμεις που ευθυγραμμίζονται με την Ανσαραλά έχουν κηρύξει ναυτικό αποκλεισμό κατά της Σαουδικής Αραβίας και έχουν επιτεθεί σε σαουδαραβικά πετρελαιοφόρα.
Αυτές οι δαπανηρές παρακάμψεις θα παραμείνουν εκτεθειμένες, εκτός αν βελτιωθεί η ασφάλεια στον ίδιο τον Περσικό Κόλπο. Μέχρι να τερματιστεί ο πόλεμος κατά του Ιράν και να εγκαθιδρυθεί μια συμπεριληπτική περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας, οι ιρανικοί και οι υεμενίτικοι πύραυλοι και μη επανδρωμένα αεροσκάφη θα μπορούν να πλήττουν τους αγωγούς και τους τερματικούς σταθμούς φόρτωσης που κατασκευάζονται για να τους παρακάμψουν.
Η Ασία εξακολουθεί να εξαρτάται από το Ορμούζ
Ο πρώτος λόγος είναι απλός. Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί τη φυσική έξοδο του ενεργειακού συστήματος του Κόλπου. Το 2024, οι ροές πετρελαίου μέσω του στενού ανήλθαν κατά μέσο όρο σε περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως (bpd), δηλαδή περίπου στο ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης υγρών πετρελαϊκών καυσίμων. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) το χαρακτηρίζει ως ένα από τα σημαντικότερα σημεία θαλάσσιας διέλευσης πετρελαίου στον κόσμο.
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του πετρελαίου δεν κατευθύνεται προς τη Δύση. Περίπου το 80% του πετρελαίου που διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ προορίζεται για την Ασία, με την Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και άλλες ασιατικές οικονομίες να αποτελούν τους κύριους αγοραστές. Η εικόνα είναι ακόμη πιο ξεκάθαρη όσον αφορά το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG).
Η Υπηρεσία Πληροφοριών Ενέργειας των ΗΠΑ εκτίμησε ότι το 83% του LNG που διήλθε από το Στενό του Ορμούζ το 2024 μεταφέρθηκε από τους εξαγωγείς του Περσικού Κόλπου προς τις ασιατικές αγορές, ιδίως την Κίνα, την Ινδία και τη Νότια Κορέα.
Αυτή η πραγματικότητα της αγοράς έχει σημασία, επειδή πολλές από τις προτεινόμενες εναλλακτικές διαδρομές κατευθύνουν το πετρέλαιο μακριά από τους κύριους πελάτες του. Οι αγωγοί προς τη Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα ή το Λεβάντε μπορεί να φαίνονται χρήσιμοι στον χάρτη, όμως συχνά μεταφέρουν το πετρέλαιο του Κόλπου πιο μακριά από την Ασία αντί πιο κοντά σ’ αυτήν.
Από εμπορική άποψη, η κατασκευή υποδομών πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων για τη μεταφορά πετρελαίου προς δυσμάς, μόνο και μόνο για να ανακατευθυνθεί στη συνέχεια διά θαλάσσης προς τις ασιατικές αγορές, είναι αναποτελεσματική. Αν το Στενό του Ορμούζ είναι ανοιχτό, η απευθείας διαδρομή παραμένει φθηνότερη και ταχύτερη. Αν είναι κλειστό λόγω πολέμου, το βασικό πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη αγωγών, αλλά η κατάρρευση της περιφερειακής ασφάλειας.
Παλιές διαδρομές, άλυτες διαφορές
Οι παλιότερες επιλογές αγωγών καταδεικνύουν αυτό ακριβώς το σημείο. Ο αγωγός Κιρκούκ–Μπανιάς μετέφερε κάποτε ιρακινό πετρέλαιο μέσω της Συρίας προς τη Μεσόγειο. Κατασκευάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και είχε πραγματική στρατηγική αξία στην εποχή του, όμως παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανενεργός από τότε που υπέστη ζημιές κατά τη διάρκεια της υπό τις ΗΠΑ εισβολής στο Ιράκ το 2003. Η Ουάσιγκτον υποστηρίζει τώρα τις προσπάθειες αναβίωσης της διαδρομής, με αμερικανικές εταιρίες να αναμένεται να διαδραματίσουν ρόλο. Ωστόσο, το έργο εξακολουθεί να απαιτεί εκτεταμένη ανακατασκευή και χρόνια εργασιών προτού μπορέσει να προσφέρει ουσιαστική εξαγωγική δυναμικότητα.
Οι εκτιμήσεις για την πλήρη αποκατάσταση και επέκτασή του σε περίπου 700.000 βαρέλια ημερησίως (bpd) φτάνουν μέχρι και τα 8 δισεκατομμύρια δολάρια. Δεν μπορεί να αποτελέσει απάντηση σε μια άμεση κρίση στο Στενό του Ορμούζ και, αν αποκατασταθεί η περιφερειακή ειρήνη πριν από την ολοκλήρωσή του, το εμπορικό επιχείρημα υπέρ της αναβίωσής του αποδυναμώνεται σημαντικά.
Ο αγωγός Ιράκ–Τουρκίας αντιμετωπίζει ένα διαφορετικό αλλά εξίσου σοβαρό πρόβλημα: την πολιτική. Η διαδρομή μέσω της Περιφέρειας του Κουρδιστάν προς το μεσογειακό λιμάνι Τζεϊχάν της Τουρκίας διακόπηκε επανειλημμένα λόγω διαφορών μεταξύ της Βαγδάτης, της Περιφερειακής Κυβέρνησης του Κουρδιστάν (KRG), της Αγκυρας και των διεθνών πετρελαϊκών εταιριών.
Μια διαιτητική απόφαση του 2023 σε βάρος της Τουρκίας για μη εξουσιοδοτημένες εξαγωγές κουρδικού πετρελαίου οδήγησε σε διακοπή λειτουργίας διάρκειας δυόμισι ετών. Οι ροές επανεκκίνησαν τον Σεπτέμβρη του 2025 και οι εξαγωγές συνεχίστηκαν, όμως η διαδρομή εξακολουθεί να εξαρτάται από εύθραυστες συμφωνίες σχετικά με τα συμβόλαια, τις πληρωμές, την ομοσπονδιακή αρμοδιότητα και την κατανομή των εσόδων.
Η περιορισμένη μεταφορική του ικανότητα και η πολιτική του ευαλωτότητα δεν του επιτρέπουν να αποτελέσει δομικό υποκατάστατο μιας θαλάσσιας διέλευσης από την οποία συνήθως διακινείται τεράστιο μέρος του παγκόσμιου πετρελαίου που μεταφέρεται διά θαλάσσης.
Ο ιρακινός αγωγός στη Σαουδική Αραβία, γνωστός ως IPSA, αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα στρατηγικής νοσταλγίας. Κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1980, κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν–Ιράκ, και σχεδιάστηκε για να μεταφέρει ιρακινό αργό από την περιοχή της Βασόρας προς την Ερυθρά Θάλασσα.
Σταμάτησε να λειτουργεί μετά την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ το 1990 και η Σαουδική Αραβία τον απαλλοτρίωσε το 2001. Η επαναλειτουργία του αγωγού θα απαιτούσε, επομένως, μια σαουδαραβο-ιρακινή πολιτική συμφωνία σχετικά με την κυριότητα και τον έλεγχο, καθώς και μια εκτενή τεχνική αξιολόγηση έπειτα από δεκαετίες αχρησίας. Με άλλα λόγια, ο IPSA δεν αποτελεί διαθέσιμη εναλλακτική· είναι ένα διπλωματικό και μηχανικό πρόβλημα μεταμφιεσμένο σε λύση.
Ο προτεινόμενος αγωγός Βασόρα–Ακαμπα είναι ακόμη πιο αμφιλεγόμενος. Ο διακηρυγμένος σκοπός του είναι να μεταφέρει ιρακινό πετρέλαιο από το νότιο Ιράκ στο λιμάνι της Ακαμπα της Ιορδανίας στην Ερυθρά Θάλασσα, παρακάμπτοντας το Στενό του Ορμούζ. Ωστόσο, έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ιράκ λόγω του προβλεπόμενου κόστους του, της αβέβαιης χρηματοδότησής του και της αμφισβητούμενης στρατηγικής του αξίας.
Δεδομένου ότι μεγάλο μέρος του ιρακινού αργού πωλείται σε ασιάτες πελάτες, η μεταφορά του προς δυσμάς, στην Ακαμπα, θα αύξανε την απόσταση και την πολυπλοκότητα αντί να επιλύει το βασικό πρόβλημα της αγοράς. Ο αγωγός θα έφερνε επίσης τις ιρακινές εξαγωγές πιο κοντά σε μια ακόμη ζώνη αστάθειας, συμπεριλαμβανομένης της σφαίρας στρατιωτικής δράσης του Ισραήλ και του ευρύτερου περιβάλλοντος ασφάλειας της Ερυθράς Θάλασσας.
Μια διαδρομή παράκαμψης που απλώς αντικαθιστά έναν κίνδυνο ασφάλειας με έναν άλλον δεν αποτελεί λύση. Οι σοβαρές δημοσιονομικές πιέσεις που αντιμετωπίζει το Ιράκ αφήνουν επίσης τη Βαγδάτη σε δυσμενή θέση για να χρηματοδοτήσει ένα τόσο δαπανηρό έργο, ενώ οι διεθνείς επενδυτές είναι απίθανο να το υποστηρίξουν χωρίς ισχυρές πολιτικές και εγγυήσεις ασφάλειας.
Παρακάμψεις εντός εμβέλειας πυραύλων
Οι υφιστάμενες παρακαμπτήριες διαδρομές της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ είναι πιο αξιόπιστες, αλλά εξακολουθούν να είναι περιορισμένες. Ο αγωγός Ανατολής-Δύσης της Σαουδικής Αραβίας, γνωστός και ως Petroline, μεταφέρει αργό πετρέλαιο από την ανατολική πετρελαϊκή περιοχή στο Γιανμπού, στην Ερυθρά Θάλασσα. Ο αγωγός αργού πετρελαίου του Αμπού Ντάμπι μεταφέρει πετρέλαιο από το Χαμπσάν προς τη Φουτζάιρα, στον Κόλπο του Ομάν.
Αυτά τα συστήματα μειώνουν την εξάρτηση της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ από το Στενό του Ορμούζ και έχουν εξελιχτεί σε σημαντικά εθνικά περιουσιακά στοιχεία ενεργειακής ασφάλειας. Ομως δεν μπορούν να υποκαταστήσουν το Στενό του Ορμούζ για την περιοχή στο σύνολό της. Προσφέρουν ελάχιστα στο Κουβέιτ, το Κατάρ, το Μπαχρέιν, το Ιράν ή στο μεγαλύτερο μέρος των ιρακινών εξαγωγών, ενώ δεν επιλύουν ούτε το ζήτημα του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), ιδίως την εξάρτηση του Κατάρ από το Στενό του Ορμούζ.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) εκτιμά ότι μόνο 3,5 έως 5,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως (bpd) διαθέσιμης εφεδρικής δυναμικότητας αγωγών μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παράκαμψη του Στενού του Ορμούζ. Ούτε το Γιανμπού ούτε η Φουτζάιρα είναι απρόσβλητα από επιθέσεις· οι περιφερειακές συγκρούσεις έχουν ήδη καταδείξει την ευαλωτότητα των λιμανιών, των πετρελαιοφόρων και των ενεργειακών υποδομών.
Η κρίση που οι αγωγοί δεν μπορούν να επιλύσουν
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση περί εναλλακτικών αγωγών είναι παραπλανητική. Αντιμετωπίζει το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ ως ένα πρόβλημα εφοδιαστικής, ενώ πρόκειται πρωτίστως για μια πολιτική και κρίση ασφάλειας. Αν ο Περσικός Κόλπος παραμείνει στρατιωτικοποιημένος και ασταθής, κανένα δίκτυο αγωγών δεν μπορεί να προστατεύσει πλήρως τις εξαγωγές.
Οι αγωγοί διέρχονται από ευάλωτες περιοχές, εξαρτώνται από πολιτικές συμφωνίες και καταλήγουν σε λιμάνια που επίσης μπορούν να απειληθούν. Αν, ωστόσο, βελτιωθεί η ασφάλεια στον Περσικό Κόλπο, το Στενό του Ορμούζ σχεδόν βέβαιο θα είναι ότι θα ανοίξει ξανά, καθώς αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντα τόσο των παραγωγών όσο και των ασιατών καταναλωτών.
Μόλις συμβεί αυτό, η εμπορική σκοπιμότητα πολλών εναλλακτικών αγωγών θα εξασθενήσει. Γιατί να δαπανηθούν δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια για την αναπαραγωγή μιας φυσικής διαδρομής με ασύγκριτη δυναμικότητα και άμεση πρόσβαση στους κύριους αγοραστές;
Το πιο ειλικρινές συμπέρασμα είναι ότι οι εναλλακτικοί αγωγοί μπορεί να προσφέρουν περιορισμένη ανθεκτικότητα σε μεμονωμένα κράτη, αλλά δεν αποτελούν στρατηγικό υποκατάστατο του Στενού του Ορμούζ. Είναι δαπανηροί, αργοί, πολιτικά εύθραυστοι, γεωγραφικά αναποτελεσματικοί και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απαρχαιωμένοι ακόμη και προτού αρχίσει η κατασκευή τους.
Η απάντηση στην κρίση είναι μια συμφωνία ασφάλειας που θα διατηρεί ανοικτό τον Περσικό Κόλπο, θα αποτρέπει επιθέσεις κατά της ναυσιπλοΐας και θα αποκαθιστά την ομαλή διεξαγωγή του εμπορίου μέσω του Στενού του Ορμούζ.
Στο πλαίσιο μιας τέτοιας συμφωνίας, το πετρέλαιο και το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) θα συνεχίσουν να ρέουν κυρίως προς την Ασία μέσω της πιο άμεσης και οικονομικής διαδρομής. Το Στενό του Ορμούζ θα παραμείνει αναντικατάστατο, ενώ οι μεγαλόπνοες εναλλακτικές λύσεις με αγωγούς δεν είναι παρά ακριβά ασφαλιστήρια συμβόλαια απέναντι σε μια κρίση που μόνο η διπλωματία και η περιφερειακή ειρήνη μπορούν να επιλύσουν.
* Ο Χουσεΐν Ασκάρι είναι ο ιρακινοσουηδός αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Belt and Road στη Σουηδία. Είναι επίσης συντονιστής για τη Δυτική Ασία στο Διεθνές Ινστιτούτο Schiller. Είναι στρατηγικός και οικονομικός αναλυτής από το 1996.
ΠΗΓΗ: The Cradle
