-
Δικαίωμα ασύλου: κράτος μέλος δεν μπορεί να επικαλεστεί απρόβλεπτη εισροή αιτούντων διεθνή προστασία προκειμένου να απαλλαγεί από την υποχρέωσή του προς κάλυψη των βασικών αναγκών των αιτούντων άσυλο
-
Τυχόν παράβαση της υποχρέωσης αυτής μπορεί να θεμελιώσει αξίωση αποζημίωσης κατά του οικείου κράτους μέλους
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) κλήθηκε να ερμηνεύσει το ενωσιακό δίκαιο σχετικά με τις υποχρεώσεις των κρατών μελών για την παροχή βασικών υλικών συνθηκών υποδοχής στους αιτούντες διεθνή προστασία, υπό το φως περιστατικών παραβίασης από την Ιρλανδία.
Τα γεγονότα:
Δύο αιτούντες άσυλο, υπήκοοι Αφγανιστάν και Ινδίας, αναγκάστηκαν να ζήσουν για αρκετές εβδομάδες σε επισφαλείς συνθήκες στην Ιρλανδία, καθώς το εν λόγω κράτος μέλος αρνήθηκε να τους παράσχει τις ελάχιστες συνθήκες υποδοχής που προβλέπονται από το δίκαιο της ΕΕ.
Συγκεκριμένα, οι ιρλανδικές αρχές έδωσαν στον καθένα ένα μόνο δελτίο αξίας 25 ευρώ, ενώ δεν τους χορήγησαν κατάλυμα, επικαλούμενες την έλλειψη διαθέσιμων χώρων σε ειδικά κέντρα υποδοχής, παρά τη διαθεσιμότητα σε ατομικά και προσωρινά καταλύματα στην Ιρλανδία. Δεδομένου ότι δεν φιλοξενούνταν σε τέτοιο κέντρο υποδοχής, οι δύο ενάγοντες δεν ήταν επιλέξιμοι για το ημερήσιο επίδομα διαβίωσης που προβλέπεται από την ιρλανδική νομοθεσία.
Ως εκ τούτου, κοιμόντουσαν στον δρόμο ή, περιστασιακά, σε επισφαλή καταλύματα. Ανέφεραν ότι υποσιτίζονταν, ότι δεν ήταν σε θέση να καλύψουν τις ανάγκες της ατομικής τους υγιεινής και ότι είχαν περιέλθει σε δυσχερή κατάσταση λόγω των συνθηκών διαβίωσής τους και των βιαιοπραγιών τις οποίες αντιμετώπιζαν. Ασκησαν αγωγή αποζημίωσης ενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου (Ιρλανδία) για την ζημιά που υπέστησαν.
Νομικό ζήτημα:
Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιρλανδίας υπέβαλε προδικαστικό ερώτημα στο ΔΕΕ: Μπορεί κράτος μέλος να επικαλεστεί προσωρινή αδυναμία λόγω εξαιρετικών περιστάσεων (όπως μαζική εισροή αιτούντων) ώστε να απαλλαγεί από την υποχρέωση παροχής βασικών συνθηκών υποδοχής; Και αν ναι, εξαιρείται από ευθύνη αποζημίωσης;
Το Δικαστήριο έκρινε ότι:
- Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να διασφαλίζουν υλικές συνθήκες υποδοχής που καλύπτουν τις βασικές ανάγκες των αιτούντων, ανεξαρτήτως εξαιρετικών καταστάσεων.
- Η ύπαρξη μαζικής και αιφνίδιας εισροής δεν απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, όπως προβλέπεται από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και την Οδηγία 2013/33/ΕΕ.
- Η επίκληση ανωτέρας βίας λόγω εξάντλησης των υποδομών δεν συνιστά επαρκή αιτιολογία, εφόσον δεν αποδείχτηκε αντικειμενική αδυναμία παροχής άλλης μορφής υποστήριξης (π.χ. οικονομικά βοηθήματα ή εναλλακτική στέγαση).
- Συνεπώς, η Ιρλανδία παρέβη κατάφωρα τις υποχρεώσεις της και ενδέχεται να θεμελιώνεται δικαίωμα αποζημίωσης των θιγόμενων.
Στην απόφασή του, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται βάσει της οδηγίας να εγγυώνται στους αιτούντες διεθνή προστασία υλικές συνθήκες υποδοχής που να εξασφαλίζουν επαρκές βιοτικό επίπεδο, μέσω στέγασης, οικονομικής βοήθειας, δελτίων ή μέσω συνδυασμού αυτών των μορφών. Οι συνθήκες αυτές πρέπει να καλύπτουν τις βασικές ανάγκες, συμπεριλαμβανομένης της κατάλληλης στέγασης, και να διασφαλίζουν τη σωματική και ψυχική υγεία των ενδιαφερομένων.
Συνεπώς, κράτος μέλος που δεν παρέχει τέτοιες υλικές προϋποθέσεις σε αιτούντα στερούμενο επαρκών μέσων, έστω και προσωρινά, υποπίπτει σε πρόδηλη και σοβαρή υπέρβαση του περιθωρίου εκτίμησης που διαθέτει όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας. Μια τέτοια παράλειψη ενδέχεται, επομένως, να συνιστά κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της ΕΕ συνεπαγόμενη ευθύνη του οικείου κράτους μέλους.
Σημασία της απόφασης:
Η απόφαση ενισχύει το πλαίσιο προστασίας των αιτούντων άσυλο, διευκρινίζει ότι δεν αρκεί η επίκληση ειδικών συνθηκών για να αποφύγει ένα κράτος τις βασικές του υποχρεώσεις και καθιστά σαφές ότι οι παραβιάσεις του ενωσιακού δικαίου ενδέχεται να επισύρουν ευθύνη αποζημίωσης. Ενισχύεται έτσι η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας και η δικαστική προστασία των προσφύγων.
Η απόφαση είναι διαθέσιμη ΕΔΩ
Η «Ευρώπη» καταδικάζει την Ιρλανδία – αλλά ποιος θα καταδικάσει την «Ευρώπη»;
Η πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην υπόθεση C-97/24 ήρθε σαν κεραυνός εν αιθρία να υπενθυμίσει αυτό που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις — και δη η ελληνική — επιλέγουν συστηματικά να ξεχνούν: η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, που τα προηγούμενα χρόνια είχαν κάνει καραμέλα τα περί ευρωπαϊκής αλληλεγγύης και αξιών, ολοένα και ξεχνούν – στο νέο ξενοφοβικό και ρατσιστικό σκηνικό που έχει διαμορφωθεί κάτω από το δόγμα της Ευρώπης Φρούριο – τις νομικές τους υποχρεώσεις. Το ΔΕΕ ξεκαθάρισε πως ακόμη και σε συνθήκες κρίσης, οι αιτούντες άσυλο δικαιούνται στέγη, τροφή και προστασία και πως κανένα κράτος δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από τις «έκτακτες περιστάσεις» για να τους αφήσει στο δρόμο.
Στην Ελλάδα, η κυβέρνηση Μητσοτάκη και ο ακροδεξιός υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης υιοθετούν ένα ολοένα και πιο κυνικό, απάνθρωπο και τιμωρητικό δόγμα, μετατρέποντας τα νησιά του Αιγαίου σε υπερπλήρεις αποθήκες ψυχών, προωθώντας παράνομες επαναπροωθήσεις (pushbacks), εξαφανίζοντας πρόσφυγες από το δημόσιο χώρο και στερώντας από χιλιάδες ανθρώπους ακόμα και τα στοιχειώδη: φαΐ, στέγη, ιατρική φροντίδα.
Οπως στην περίπτωση της Ιρλανδίας, έτσι και στην Ελλάδα η έλλειψη υποδομών είναι πολιτική επιλογή. Πίσω από τα χαμόγελα στις συνόδους κορυφής, η κυβέρνηση επιλέγει τη «διαχείριση του ασύλου» μέσω της αποτροπής και της καταστολής. Αντί να ζητά στήριξη για περισσότερες δομές και ανθρώπινη υποδοχή, επιλέγει να παίζει τον ρόλο του συνοριοφύλακα της Ευρώπης — του πρόθυμου εκτελεστή της πολιτικής της Ευρώπης Φρούριο.
Η «κρίση» που προέκυψε και πρόσφατα, με τις αφίξεις προσφύγων στην Κρήτη, είναι πολιτική επιλογή, όπως και η κατάρρευση των υποδομών στις κλειστές δομές-φυλακές σε Σάμο, Λέρο, Κω – όπου οι πανάκριβες εγκαταστάσεις υπερβαίνουν κατά 20%–30% την ονομαστική τους χωρητικότητα (π.χ. Σάμος με 4.678 άτομα έναντι 3.600 θέσεων). Και οι δυο περιπτώσεις δείχνουν προμελετημένη αδράνεια και λογική «θα τους κάνουμε το βίο αβίωτο».
Ας μην κοροϊδευόμαστε όμως. Οσο η ΕΕ συνεχίζει να οχυρώνεται, να υπονομεύει το διεθνές δίκαιο και να επιβραβεύει κυβερνήσεις όπως του Μητσοτάκη με ευρωπαϊκά κονδύλια που προορίζονται για την αποτροπή, τόσο θα ανθίζουν οι παραβιάσεις, τα στρατόπεδα, οι διοικητικές κρατήσεις, οι επαναπροωθήσεις και η ντροπή. Η απόφαση του ΔΕΕ είναι μια μικρή προειδοποίηση ότι τα δικαιώματα των αιτούντων άσυλο δεν είναι διακοσμητικά και τα κράτη που τα αγνοούν πρέπει να λογοδοτήσουν.
