Στην ασθενή μνήμη φαίνεται πως ποντάρει ο Γιωργάκης Παπανδρέου, ο οποίος παρουσιάζει ως «φρέσκα» και «καινοτόμα» τα σχέδιά του για αποκρατικοποίηση και αποκέντρωση της εκπαίδευσης. Ούτε καινούργια είναι, όμως, ούτε καινοτόμα. Το φάντασμα των νόμων 2218 και 2240 πλανάται από το 1994 ακόμα πάνω απ’ τα τελευταία απομεινάρια της «δημόσιας δωρεάν» παιδείας. Τα αντιδραστικά σχέδια του ΠΑΣΟΚ και του ίδιου ως υπουργού της Παιδείας χρονολογούνται από τον Ιούνιο του 1994, οπότε ψηφίστηκε ο ν. 2218, βάσει του οποίου μεταφέρεται πληθώρα αρμοδιοτήτων, που ήδη από την πρώτη οκταετία του ΠΑΣΟΚ είχαν περάσει από το ΥΠΕΠΘ στα χέρια των Νομαρχών, στη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση. Ακολούθησε ο ν. 2240 την ίδια χρονιά, ο οποίος τροποποιούσε διατάξεις του 2218/94, προέβλεπε την έναρξη λειτουργίας της Ν.Α. από την ημέρα δημοσίευσης στην εφημερίδα της κυβέρνησης του εσωτερικού οργανισμού λειτουργίας, όπως επίσης και τη μετατροπή του προϋπολογισμού των Νομαρχιών σε προϋπολογισμό της Ν.Α.
Αφού είχε πλεχτεί το αντιδραστικό νομοθετικό πλαίσιο, άρχισε να προβάλλεται από το ΠΑΣΟΚ σαν μια πρωτοπόρα επανάσταση στην ελληνική παιδεία και κοινωνία. Σαν μια μοναδική ευκαιρία να εκσυγχρονιστεί και να απαγγυλωθεί η γραφειοκρατική δημόσια διοίκηση στην εκπαίδευση, να αποκτήσει το δημόσιο σχολειό ευελιξία και να προσαρμοστεί στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.
Απ’ τις αρχές του ’95 σε όλα τα επίσημα κρατικά κείμενα αρχίζει να γίνεται λόγος για τον «συγκεντρωτικό, άκαμπτο και γραφειοκρατικό χαρακτήρα του εκπαιδευτικού συστήματος», οι δε πατήρ και υιός Παπανδρέου τον Μάρτη του ’95 μιλούν στη Βουλή για «καταθλιπτικά γραφειοκρατικά σχήματα του κρατικού συγκεντρωτισμού», για «σφιχτό εναγκαλισμό της παιδείας από το άκαμπτο κράτος» και ταυτίζουν την κρατική μηχανή με την Παιδεία που πνίγει πρωτοβουλίες, ορίζοντες, δυνατότητες… Μοναδικό θαυματουργό φάρμακο που θα οδηγήσει στην υπέρβαση της χρόνιας κρίσης του εκπαιδευτικού συστήματος και θα το απελευθερώσει από την κρατική ασφυξία, η «αποκέντρωση». Ενα «αποκεντρωμένο» εκπαιδευτικό σύστημα με ένα σχολείο πού, κατά δήλωση του τζούνιορ πρέπει «να είναι δημόσιο χωρίς να είναι κρατικό» (ΒΗΜΑ 6/3/95).
Κάτω απ’ αυτόν τον ψευδεπίγραφο τίτλο της «αποκέντρωσης», που είναι αλήθεια ότι φαντάζει πιο ελκυστική απέναντι στον κρατισμό και τον συγκεντρωτισμό του αστικού κράτους, η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ προσπάθησε να περάσει την πιο αντιδραστική μεταρρύθμιση, στηριζόμενη και στα δεκανίκια των «αριστερών», που έσπερναν σύγχυση και αυταπάτες περί «καλής» και «κακής» αποκέντρωσης, «κόκκινων δήμων» και «σοσιαλιστικών νησίδων» μέσα σε καπιταλιστικό στρατόπεδο. Ποιες όμως ήταν οι σκοτεινές πλευρές των απώτερων επιδιώξεων της τότε κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ;
Πρώτα απ’ όλα, η διάλυση του έστω και κατ’ επίφαση λεγόμενου δημόσιου σχολείου, από το Νηπιαγωγείο μέχρι το Πανεπιστήμιο, με την απαλλαγή του κρατικού προϋπολογισμού από ένα μεγάλο μέρος των δαπανών του σε μη παραγωγικούς τομείς, όπως είναι η παιδεία. Ο β΄ βαθμός αυτοδιοίκησης θα είχε την πλήρη ευθύνη για το εργασιακό και ασφαλιστικό καθεστώς των εκπαιδευτικών και τη λειτουργία των σχολείων.
Με τους νόμους του ΠΑΣΟΚ 2218 και 2240/94 δινόταν η δυνατότητα στις τοπικές κοινωνίες να ιδρύουν νέες σχολικές μονάδες, τις δαπάνες λειτουργίας των οποίων θα αναλάμβαναν εξ ολοκλήρου, ενώ η κεντρική διοίκηση θα είχε απλά την υποχρέωση της χρηματοδότησης των σχολείων αυτών βάση καθορισμένου πλαφόν ανά μαθητή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Με τους ίδιους νόμους έγιναν νομαρχιακοί ουσιαστικά όλοι οι υπάλληλοι και έμενε ανοιχτό μόνο το θέμα της μεταφοράς από τον κρατικό προϋπολογισμό στους προϋπολογισμούς της Ν.Α. των κονδυλίων για τη μισθοδοσία τους, γεγονός που θα μπορούσε να διευθετήσει ανά πάσα στιγμή με την έκδοση Π.Δ.
Αυτή η δραστική μείωση των κρατικών δαπανών για την Παιδεία και η μεταφορά τους στην καταχρεωμένη τοπική αυτοδιοίκηση με μαθηματική ακρίβεια θα οδηγούσε τους δήμους και τις νομαρχίες στην εφαρμογή σκληρής φοροεισπραχτικής πολιτικής ανταποδοτικού χαρακτήρα, ως αναγκαία προϋπόθεση για τη λειτουργία των σχολικών μονάδων, ενώ άνοιγε διάπλατα ο δρόμος της ιδιωτικοποίησης, αφού τα πανίσχυρα ιδιοτελή συμφέροντα θα έβαζαν χέρι πλέον στο δημόσιο αγαθό της γνώσης, με το πρόσχημα των «ευγενών χορηγιών».
Κατά δεύτερο λόγο, η αναφορά του υπουργού στον όρο «ευέλικτο σχολείο, προσαρμοσμένο στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών» παραπέμπει ευθέως στις επιταγές των Ευρωπαίων για άμεση σύνδεση του σχολείου με το επιχειρηματικό πνεύμα, τους νόμους και τις ανάγκες της αγοράς. Ο λόγος πλέον θα ανήκει στους σπόνσορες και τους χορηγούς. Πέρα όμως απ’ αυτό, με την εφαρμογή των νόμων αυτών επιχειρούνταν και το σπάσιμο του ενιαίου χαρακτήρα της εκπαίδευσης και η αλλοίωση του κοινωνικού της ρόλου, με την εφαρμογή διαφορετικών αναλυτικών προγραμμάτων, ανάλογα με τις ανάγκες της τοπικής αγοράς, γεγονός που θα οδηγούσε στην αναπαραγωγή των κοινωνικών ανισοτήτων από περιφέρεια σε περιφέρεια.
Στους αντιδραστικούς σχεδιασμούς του ΠΑΣΟΚ έβαλαν φραγμό οι μεγαλειώδεις κινητοποιήσεις και η ισχυρή αντίδραση των εκπαιδευτικών με μπροστάρισσες τις νηπιαγωγούς (η εφαρμογή των νόμων άρχιζε άμεσα από τα νηπιαγωγεία), που κάτω από την ισχυρή πίεση της αντιλαϊκής επέλασης βγήκαν απ’ το περιθώριο και κόντρα στη συναινετική πολιτική των γραφειοκρατών συνδικαλιστών οργάνωσαν και διεξήγαγαν μόνοι τους αγώνες τους, κατεβάζοντας χιλιάδες εκπαιδευτικούς στο δρόμο.
Οι νόμοι, λοιπόν, υπάρχουν απ’ το ’94, βαθιά χωμένοι και ανενεργοί στα πασοκικά ερμάρια. Και τώρα ξαραχνιάζονται, αερίζονται, φρεσκοπασπαλίζονται και τρατάρονται ξανά από τους ίδιους που τους εμπνεύστηκαν, έχοντας ως πρότυπο το άκρως αποτυχημένο αγγλοσαξονικό σύστημα εκπαίδευσης, ως «νέοι» και «καινοτόμοι», τρομάρα τους. Αν θα τα καταφέρουν να τους περάσουν στην επόμενη διακυβέρνησή τους, αν και όταν ξανακυβερνήσουν, θα εξαρτηθεί αποκλειστικά από τους εκπαιδευτικούς.
