Του Ali Huwaidi [*]
(Αποκλειστικά για το al-Zaytouna Centre)
Εισαγωγή
Μετά την Παλαιστινιακή Νάκμπα του 1948, κατά την οποία περισσότεροι από 800.000 Παλαιστίνιοι υπέστησαν εθνοκάθαρση και εκδιώχτηκαν από τις σιωνιστικές δυνάμεις, ιδρύθηκε η Υπηρεσία Αρωγής και Έργων των Ηνωμένων Εθνών για τους Παλαιστίνιους Πρόσφυγες στην Εγγύς Ανατολή (UNRWA), βάσει του Ψηφίσματος 302 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών (UNGA), το οποίο υιοθετήθηκε στις 8/12/1949. Η ίδρυσή της αντανακλούσε την πολιτική και νομική ευθύνη της διεθνούς κοινότητας απέναντι στο ζήτημα των παλαιστίνιων προσφύγων. Επιπλέον, το προοίμιο του ψηφίσματος όριζε ότι οι δραστηριότητες της UNRWA δεν θα έπρεπε να θίγουν τα θεμελιώδη δικαιώματα των παλαιστίνιων προσφύγων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματός τους να επιστρέψουν στα σπίτια από τα οποία εκδιώχτηκαν, καθώς και των δικαιωμάτων τους σε αποζημίωση και αποκατάσταση της περιουσίας τους.
Πρώτο: Κενά στη λειτουργία της UNRWA
Από την ίδρυσή της, η UNRWA χαρακτηρίζεται από τέσσερα σημαντικά δομικά κενά.
Πρώτο, η χρηματοδότηση. Μέχρι σήμερα, η UNRWA βασίζεται σε εθελοντικές και όχι υποχρεωτικές συνεισφορές από τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ. Η ρύθμιση αυτή δικαιολογήθηκε αρχικά από την υπόθεση ότι η Υπηρεσία θα ήταν προσωρινή και σύντομα θα έπαυε να υπάρχει μετά την επιστροφή των παλαιστίνιων προσφύγων στα σπίτια τους. Ωστόσο, αυτό το μοντέλο χρηματοδότησης έχει καταστήσει την UNRWA ευάλωτη στις μεταβολές των κυβερνητικών πολιτικών και στις μεταβαλλόμενες γεωπολιτικές δυναμικές. Για παράδειγμα, οι ΗΠΑ συνεισέφεραν περίπου 360 εκατομμύρια δολάρια ετησίως, δηλαδή περίπου το ένα τρίτο του προϋπολογισμού της Υπηρεσίας. Η χρηματοδότηση αυτή ανεστάλη κατά την πρώτη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, αποκαταστάθηκε υπό τον πρόεδρο Τζο Μπάιντεν και περικόπηκε εκ νέου μετά την επιστροφή του Τραμπ στην εξουσία. Ευρύτερα, πολλές χώρες έχουν μειώσει σημαντικά τις συνεισφορές τους τα τελευταία χρόνια.
Δεύτερο, η γεωγραφική εμβέλεια της καταγραφής των προσφύγων περιορίστηκε σε πέντε καθορισμένες περιοχές: την Ιορδανία, τη Συρία, τον Λίβανο, τη Δυτική Όχθη (ΔΟ), συμπεριλαμβανομένης της κατεχόμενης Ανατολικής Ιερουσαλήμ, και τη Λωρίδα της Γάζας (ΛΓ). Κατά συνέπεια, οι παλαιστίνιοι πρόσφυγες που διαμένουν στο Ιράκ, την Αίγυπτο και άλλες χώρες αποκλείστηκαν από το σύστημα καταγραφής της UNRWA.
Τρίτο, η UNRWA δεν έχει παράσχει φυσική προστασία στους πρόσφυγες. Αντίθετα, ο ρόλος της όσον αφορά την προστασία περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην ανθρωπιστική βοήθεια μέσω υπηρεσιών υγείας, εκπαίδευσης και αρωγής, καθώς και σε περιοδικές εκθέσεις ενημέρωσης και πληροφόρησης. Η νομική της προστασία έχει επίσης περιοριστεί, κυρίως σε νομικές συμβουλές, με την UNRWA να αναθέτει μόνο σπάνια σε δικηγόρους την προώθηση υποθέσεων που αφορούν πρόσφυγες.
Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι η Επιτροπή Συνδιαλλαγής των Ηνωμένων Εθνών για την Παλαιστίνη (UNCCP), η οποία ιδρύθηκε βάσει του Ψηφίσματος 194 της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ σχετικά με το δικαίωμα επιστροφής και αποτελούνταν από τις ΗΠΑ, τη Γαλλία και την Τουρκία, ανέλαβε αρχικά τη νομική, πολιτική και ανθρωπιστική προστασία των παλαιστίνιων προσφύγων, όπου κι αν βρίσκονταν, συμπεριλαμβανομένων των Παλαιστίνιων που εκτοπίστηκαν εντός της Παλαιστίνης κατά τη διάρκεια της Νάκμπα του 1948. Ωστόσο, ο ρόλος και οι λειτουργίες της Επιτροπής ουσιαστικά ανεστάλησαν στις αρχές της δεκαετίας του 1950, αν και εξακολουθεί να υποβάλλει ετήσια έκθεση στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ κάθε Σεπτέμβρη.
Τέταρτο, σε συντονισμό με τις χώρες υποδοχής, η UNRWA καθόρισε τα γεωγραφικά όρια των προσφυγικών καταυλισμών (RCs), εντός των οποίων βρίσκονταν οι εγκαταστάσεις της, συμπεριλαμβανομένων των γραφείων, των κλινικών και των σχολείων των καταυλισμών. Ωστόσο, κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν τη Νάκμπα, ο πληθυσμός των προσφυγικών καταυλισμών αυξήθηκε κατά περισσότερο από 400%, ενώ τα όρια των καταυλισμών παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητα. Κατά συνέπεια, η οικοδόμηση έχει γίνει ολοένα και περισσότερο καθ’ ύψος, συχνά χωρίς επαρκή μηχανικά και κατασκευαστικά πρότυπα, εκθέτοντας πολλές κατοικίες σε δομικούς κινδύνους, περιορίζοντας την ιδιωτικότητα και επιδεινώνοντας τις ανθρωπιστικές δυσκολίες. Επιπλέον, οι επίσημες αρχές έχουν γενικά περιορίσει την επέκταση πέρα από τα όρια των καταυλισμών.
Το Ισραήλ και η αμερικανική κυβέρνηση έχουν επιδιώξει, σε διαφορετικό βαθμό και με διαφορετικά μέσα, να εκμεταλλευτούν αυτά τα δομικά κενά στις προσπάθειές τους να στοχοποιήσουν την UNRWA.
Δεύτερο: Σημαντική μείωση των υπηρεσιών της UNRWA
Σύμφωνα με την UNRWA, περισσότεροι από 6 εκατομμύρια εγγεγραμμένοι παλαιστίνιοι πρόσφυγες διαμένουν σε 58 προσφυγικούς καταυλισμούς (RCs) στις πέντε περιοχές όπου δραστηριοποιείται: 12 στον Λίβανο, 8 στη Λωρίδα της Γάζας (ΛΓ), 19 στη Δυτική Όχθη (ΔΟ), 9 στη Συρία και 10 στην Ιορδανία.
Μέχρι το 2023, η UNRWA λειτουργούσε 715 δημοτικά, γυμνασιακά και λυκειακά σχολεία στις πέντε αυτές περιοχές, εξυπηρετώντας περίπου 600.000 μαθητές ετησίως. Λειτουργούσε επίσης δύο κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης: ένα στην Καλάντια, στη Δυτική Όχθη, που εξυπηρετούσε 750 μαθητές, και ένα άλλο στη Σίμπλιν του Λιβάνου, που εξυπηρετούσε 2.000 μαθητές. Επιπλέον, η Υπηρεσία επέβλεπε 140 κέντρα υγείας και ένα νοσοκομείο 65 κλινών στην Καλκίλια, στη βόρεια Δυτική Όχθη. Το προσωπικό της ανερχόταν συνολικά σε περίπου 31.000 εργαζομένους.
Ωστόσο, η μείωση της χρηματοδότησης έχει περιορίσει σημαντικά την ικανότητα της Υπηρεσίας να διατηρήσει αυτές τις υπηρεσίες. Στα τέλη του 2025, ο τότε Γενικός Επίτροπος Φιλίπ Λαζαρινί αποφάσισε να απολύσει 575 εργαζομένους στη ΛΓ, αφού προηγουμένως τους είχε θέσει σε άδεια άνευ αποδοχών για ένα έτος. Ανακοίνωσε επίσης τη μείωση των εβδομαδιαίων ωρών εργασίας από 37,5 σε 30, με ισχύ από τον Φλεβάρη του 2026, καθώς και περικοπή κατά 20% των μισθών του τοπικού παλαιστινιακού προσωπικού, ενώ το διεθνές προσωπικό εξαιρέθηκε. Στην πράξη, αυτό αντιπροσώπευε μείωση κατά 20% της ποιότητας των υπηρεσιών που παρέχονται στους παλαιστίνιους πρόσφυγες.
Τρίτο: Η συστηματική στοχοποίηση της UNRWA
Η στοχοποίηση της UNRWA από το Ισραήλ εντάθηκε το 2018, όταν ο Μπενιαμίν Νετανιάχου παρότρυνε τον Τραμπ να εργαστεί για τη διάλυση της Υπηρεσίας, προφανώς θεωρώντας ότι η συνέχιση της ύπαρξής της αποτελούσε απτή υπενθύμιση της παλαιστινιακής προσφυγικής κρίσης και της άρνησης από το Ισραήλ του δικαιώματος επιστροφής τους, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το διεθνές δίκαιο και ψήφισμα του ΟΗΕ. Στη συνέχεια, η Επιχείρηση Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για την προώθηση των προσπαθειών του Νετανιάχου και του Τραμπ να διαλύσουν σταδιακά την UNRWA. Το Ισραήλ άρχισε να διατυπώνει ισχυρισμούς, χωρίς τεκμηριωμένα στοιχεία, ότι μέλη του προσωπικού της UNRWA είχαν συμμετάσχει στην Επιχείρηση Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα ή ήταν μέλη της Αντίστασης και ότι οι εγκαταστάσεις της Υπηρεσίας χρησιμοποιούνταν από μαχητές της Αντίστασης για στρατιωτικούς σκοπούς. Στη συνέχεια, η ισραηλινή Κνεσέτ ψήφισε νομοθεσία που περιορίζει τις συναλλαγές με την UNRWA. Επιπλέον, από τα τέλη Γενάρη 2025, οι ισραηλινές αρχές αρνούνται βίζες και άδειες εισόδου στο διεθνές προσωπικό της UNRWA στη ΛΓ, τη ΔΟ και την Ιερουσαλήμ.
Η αντίδραση του ΟΗΕ στις σοβαρές παραβιάσεις του Ισραήλ κατά της UNRWA έχει περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό σε δηλώσεις καταδίκης και αποδοκιμασίας, χωρίς αποτελεσματικά αποτρεπτικά μέτρα. Οι ισραηλινές δυνάμεις, για παράδειγμα, πραγματοποίησαν έφοδο στα κεντρικά γραφεία της UNRWA στη Σέιχ Τζαρά, στην κατεχόμενη Ανατολική Ιερουσαλήμ, και αντικατέστησαν τη σημαία του ΟΗΕ στην οροφή του κτιρίου με την ισραηλινή σημαία. Στη συνέχεια, το Ισραήλ κατέστρεψε τα κεντρικά γραφεία και κατέλαβε τη γη που η UNRWA είχε μισθώσει από την ιορδανική κυβέρνηση το 1952, πριν από την ισραηλινή κατοχή της Ανατολικής Ιερουσαλήμ το 1967· κατά συνέπεια, το Ισραήλ δεν έχει νόμιμη κυριαρχία επί του ακινήτου. Το Ισραήλ φέρεται τώρα να επιδιώκει να δημιουργήσει στην τοποθεσία ένα πολεμικό μουσείο, σε κατάφωρη πρόκληση προς το σύστημα του ΟΗΕ.
Επιπλέον, το Ισραήλ έκλεισε έξι σχολεία της UNRWA στην κατεχόμενη Ανατολική Ιερουσαλήμ, στη Σουάφατ, τη Σιλουάν, το Ουάντι αλ-Τζοζ και τη Σουρ Μπάχιρ, τα οποία εξυπηρετούσαν περίπου 800 μαθητές. Έκλεισε επίσης την Κλινική Ζαουίγια, γνωστή ως «Κέντρο Υγείας της Ιερουσαλήμ», και επιδίωξε να αναδιαρθρώσει τους παλαιστινιακούς προσφυγικούς καταυλισμούς στη βόρεια Δυτική Όχθη, τερματίζοντας τις επιχειρήσεις της UNRWA στους καταυλισμούς Νουρ Σαμς, Τζενίν και Τουλκάρμ και μετονομάζοντάς τους σε «γειτονιές», εξαλείφοντας έτσι ένα βασικό στοιχείο που σηματοδοτεί την παλαιστινιακή προσφυγική ιδιότητα.
Επιπλέον, το Ισραήλ έχει σκοτώσει 393 μέλη του προσωπικού της UNRWA στη ΛΓ και έχει καταστρέψει περίπου 312 εγκαταστάσεις της UNRWA, ορισμένες από τις οποίες στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν ως στρατώνες, κέντρα κράτησης και χώροι ανάκρισης και βασανισμού Παλαιστίνιων, παρά την προστασία και τις ασυλίες της UNRWA ως υπηρεσίας του ΟΗΕ.
Έτσι, η συνέχιση και η προστασία της UNRWA εξαρτώνται τελικά από τον συσχετισμό των διεθνών δυνάμεων στο πλαίσιο του ΟΗΕ.
Τέταρτο: Βασικοί ισραηλινοί και αμερικανικοί νόμοι που στοχεύουν την UNRWA
Στις 4/11/2024, η ισραηλινή κυβέρνηση ενημέρωσε επισήμως τον ΟΗΕ για την απόφασή της να τερματίσει τη Συμφωνία Comay-Michelmore, η οποία διείπε τις σχέσεις της με την UNRWA. Η συμφωνία, που υπογράφηκε στις 14/6/1967 από τον Michael Comay, Πολιτικό Σύμβουλο του ισραηλινού υπουργείου Εξωτερικών, και τον Lawrence Michelmore, τότε Γενικό Επίτροπο της UNRWA, παρείχε το πλαίσιο για την άσκηση των δραστηριοτήτων της UNRWA και την προστασία του προσωπικού της στο Ισραήλ και στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη.
Νωρίτερα, στις 28/10/2024, η Κνεσέτ ψήφισε δύο νόμους που περιορίζουν τις δραστηριότητες της UNRWA στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη. Ο πρώτος απαγορεύει στην UNRWA να διεξάγει δραστηριότητες, να διατηρεί γραφεία αντιπροσώπευσης, να παρέχει υπηρεσίες ή να πραγματοποιεί άμεσες ή έμμεσες επιχειρήσεις εντός του Ισραήλ και της κατεχόμενης Ανατολικής Ιερουσαλήμ, ενώ παράλληλα τερματίζει τη Συμφωνία Comay-Michelmore. Ο δεύτερος απαγορεύει στους ισραηλινούς θεσμούς και αξιωματούχους να έχουν οποιαδήποτε επαφή ή συναλλαγή με την Υπηρεσία ή οποιονδήποτε ενεργεί για λογαριασμό της και ανακαλεί τα διπλωματικά και νομικά προνόμια και τις ασυλίες που έχουν παραχωρηθεί στην UNRWA και στο προσωπικό της.
Στο πλαίσιο των ευρύτερων προσπαθειών του Ισραήλ να υπονομεύσει τις δραστηριότητες της UNRWA, η ισραηλινή Κνεσέτ ενέκρινε μια τροποποίηση της νομοθεσίας στις 29/12/2025 με ψήφους 59–7. Η τροποποίηση διακόπτει την παροχή νερού και ηλεκτρικού ρεύματος και απαγορεύει την παροχή βασικών υπηρεσιών και επικοινωνιών στα κεντρικά γραφεία και τα γραφεία της Υπηρεσίας στην κατεχόμενη Ιερουσαλήμ. Βασίζεται στους δύο νόμους που υιοθετήθηκαν στις 28/10/2024 και ακολούθησε απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου (ICJ), η οποία εκδόθηκε περίπου δύο μήνες νωρίτερα και έκρινε ότι το Ισραήλ πρέπει να επιτρέπει στην UNRWA και σε άλλους οργανισμούς του ΟΗΕ να δραστηριοποιούνται στα παλαιστινιακά εδάφη.
Η αμερικανική κυβέρνηση συνέχισε να ασκεί πιέσεις στην UNRWA και υπό τις τρεις διοικήσεις: κατά την πρώτη και τη δεύτερη θητεία του Tραμπ, καθώς και κατά την ενδιάμεση διοίκηση Μπάιντεν. Τον Μάη του 2026, ο ρεπουμπλικανός βουλευτής Mike Lawler ηγήθηκε επιστολής, την οποία υπέγραψαν 93 Ρεπουμπλικανοί μέλη του Κογκρέσου, καλώντας τον πρόεδρο Tραμπ να εργαστεί για τη διάλυση της UNRWA και στους πέντε τομείς δραστηριότητάς της. Τον Ιούλη του 2026, ο ρεπουμπλικανός βουλευτής Chris Smith και αρκετοί άλλοι νομοθέτες κατέθεσαν νομοσχέδιο για τον τερματισμό της αμερικανικής υποστήριξης και χρηματοδότησης προς την UNRWA, χωρίς να προσδιορίζεται χρονοδιάγραμμα για την άρση της απαγόρευσης. Τον ίδιο μήνα, κατατέθηκε διακομματικό νομοσχέδιο στη Βουλή των Αντιπροσώπων που ζητούσε τον τερματισμό της εντολής της UNRWA και τη μεταφορά των λειτουργιών αρωγής της σε εναλλακτικές μη κυβερνητικές οργανώσεις εκτός του πλαισίου του ΟΗΕ.
Επιπλέον, την 1/7/2026, το Συμβούλιο Ειρήνης (Board of Peace – BoP) στη Γάζα ανακοίνωσε στο X ότι «η UNRWA δεν έχει θέση στη νέα Γάζα». Το BoP, που εγκαινιάστηκε επίσημα από τον Τραμπ στις 22/1/2026, με τη θέση του αυτή αγνοεί ουσιαστικά το Ψήφισμα 302 της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, το οποίο ίδρυσε την UNRWA και έθεσε την εντολή της υπό την αρμοδιότητα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Η απόφαση θα μπορούσε να έχει εκτεταμένες συνέπειες, καθώς θα άφηνε περισσότερους από 1,76 εκατομμύρια παλαιστίνιους πρόσφυγες που είναι εγγεγραμμένοι στην UNRWA στη Γάζα να έχουν ανάγκη από νερό, τρόφιμα, φάρμακα, στέγαση και άλλη βασική ανθρωπιστική βοήθεια. Ταυτόχρονα, ωστόσο, θα μπορούσε σταδιακά να αποδυναμώσει την Υπηρεσία και τελικά να διευκολύνει τις προσπάθειες υπονόμευσης του δικαιώματος επιστροφής.
Συμπέρασμα
Οι προσπάθειες του Ισραήλ να καταργήσει την UNRWA αποσκοπούν στη διαγραφή του δικαιώματος των παλαιστίνιων προσφύγων να επιστρέψουν στα σπίτια από τα οποία εκδιώχτηκαν, στην αποφυγή της ευθύνης για την εθνοκάθαρση που διαπράχτηκε εναντίον τους και στην παρεμπόδιση των Παλαιστίνιων να ασκήσουν το δικαίωμά τους στην αυτοδιάθεση στην πατρίδα τους. Ως εκ τούτου, η UNRWA παραμένει ζωντανός μάρτυρας της παλαιστινιακής Νάκμπα.
Ωστόσο, ο τερματισμός των δραστηριοτήτων της UNRWA ούτε θα εξαλείψει το δικαίωμα των παλαιστίνιων προσφύγων στην επιστροφή ούτε θα απομακρύνει το ζήτημα των «προσφύγων» από τη διεθνή πολιτική ατζέντα. Το δικαίωμα επιστροφής είναι τόσο ατομικό όσο και συλλογικό δικαίωμα, είναι αναπαλλοτρίωτο και δεν παραγράφεται με την πάροδο του χρόνου. Επιπλέον, προστατεύεται από το διεθνές δίκαιο και τα ψηφίσματα του ΟΗΕ, συμπεριλαμβανομένου του Ψηφίσματος 194, το οποίο υιοθετήθηκε έναν ολόκληρο χρόνο πριν από την ίδρυση της UNRWA· του Άρθρου 13 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα κάθε πρόσφυγα να επιστρέψει στη χώρα του, ακόμη και μετά από παρατεταμένο χρονικό διάστημα· του Άρθρου 12 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, το οποίο τέθηκε σε ισχύ τον Μάρτη του 1976· και του Άρθρου 5 της Διεθνούς Σύμβασης για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων, η οποία υιοθετήθηκε τον Δεκέμβρη του 1969. Πάνω απ’ όλα, όμως, το δικαίωμα αυτό στηρίζεται στη βούληση περισσότερων από 8 εκατομμυρίων παλαιστίνιων προσφύγων, του λαού τους και ανθρώπων σε όλο τον κόσμο που υποστηρίζουν την υπόθεσή τους.
Από την άλλη πλευρά, η UNRWA πρέπει να διατηρηθεί και να καταστεί ικανή να εκπληρώνει την εντολή της. Ταυτόχρονα, η εντολή της θα πρέπει να διευρυνθεί ώστε να προβλέπει σταθερή υποχρεωτική χρηματοδότηση, υλική και νομική προστασία, ευρύτερη καταγραφή προσφύγων πέρα από τους πέντε τομείς στους οποίους δραστηριοποιείται και διευρυμένες περιοχές των προσφυγικών καταυλισμών ως προσωρινούς χώρους όπου οι πρόσφυγες θα μπορούν να ζουν με αξιοπρέπεια μέχρι την επιστροφή τους. Ρεαλιστικά, ωστόσο, η επίτευξη αυτών των στόχων απαιτεί μεταβολή του συσχετισμού δυνάμεων στο πλαίσιο της διεθνούς πολιτικής σκηνής του ΟΗΕ. Αυτό, με τη σειρά του, απαιτεί μια μακροπρόθεσμη στρατηγική που θα επικεντρώνεται στη διαρκή πρόοδο και στη συντονισμένη πολιτική, νομική, επικοινωνιακή, διπλωματική και λαϊκή δράση σε παλαιστινιακό, αραβικό, ισλαμικό και διεθνές επίπεδο.
[*] Γενικός Διευθυντής της Ένωσης 302 για την Υπεράσπιση των Δικαιωμάτων των Προσφύγων.
ΠΗΓΗ: Al-Zaytouna Centre for Studies and Consultations, 24/8/2026
