Στην αρχαία ελληνική τραγωδία, όταν ο τραγικός ποιητής οδηγούσε την πορεία του μύθου σε ένα σημείο αδιεξόδου, επινοούσε ένα θεϊκό πρόσωπο που με την παρέμβασή του έδινε λύση στο αδιέξοδο. Αυτός ήταν ο «από μηχανής θεός». Δυστυχώς για τους προσκυνητές του καπιταλισμού, τέτοιο πρόσωπο δε μπορεί να τους σώσει από τα τραγικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν την περασμένη βδομάδα στα διεθνή χρηματιστήρια. Γιατί ο τυφώνας που ξέσπασε ένα χρόνο πριν, με την κατάρρευση της αγοράς των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων υψηλού ρίσκου, των γνωστών ως «subprimes», δηλαδή των δανείων που δίνονταν στους φτωχότερους Αμερικανούς, που καθυστερούσαν στην αποπληρωμή των παλαιότερων δανείων τους, γι’ αυτό και θεωρούνταν «υψηλού ρίσκου» και είχαν μεγαλύτερα επιτόκια από τα υπόλοιπα, δεν έχει σταματήσει να ταλανίζει τις διεθνείς χρηματαγορές. Συνεχίζεται μέχρι σήμερα και εκδηλώνεται με διαρκείς εκρήξεις, όπως αυτή που είδαμε την περασμένη Δευτέρα, όταν οι δύο από τις πέντε μεγαλύτερες επενδυτικές τράπεζες της Αμερικής αφανίστηκαν από τον χάρτη. Πρώτα η Lehman Brothers (η τέταρτη μεγαλύτερη), που κήρυξε πτώχευση, και ύστερα η Merrill Lynch (η δεύτερη μεγαλύτερη), που εξαγοράστηκε από την Bank of Ame-rica.
Οι τράπεζες αυτές δεν ήταν μόνο δύο κολοσσοί με δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους (25.000 η Lehman Brothers, 62.000 η Merrill Lynch). Ηταν δύο τράπεζες με δεκάδες χρόνια ιστορία (ενάμιση αιώνα η πρώτη και 94 χρόνια η δεύτερη), που άντεξαν ακόμα και στην κρίση του ’29. Γι’ αυτό και η κατάρρευση της πρώτης και η εξαγορά της δεύτερης αποτελούν ιστορικά γεγονότα. Γεγονότα που δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της κρίσης που μαστίζει την αμερικάνικη (και όχι μόνο) οικονομία.
♦ Κατρακύλα σε εξέλιξη
Μπορεί η πτώχευση της Lehman Brothers να εξέπληξε τους πάντες, όπως ένα καθηγητή Οικονομικών στο πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, που αναρωτήθηκε με έκπληξη πώς οι επενδυτικές τράπεζες κατάφεραν να πουλούν τα «σκοτεινά» οικονομικά τους προϊόντα σε όλο τον κόσμο[1], όμως μια πιο προσεκτική ματιά στα οικονομικά γεγονότα του τελευταίου χρόνου αποδεικνύει ότι η κατάρρευση ήταν προδιαγεγραμμένη. Αυτό το γνώριζαν όσοι βρίσκονταν μέσα στο παιχνίδι, όπως ο πρώην επικεφαλής οικονομολόγος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), Κένεθ Ρογκόφ, ο οποίος μιλώντας τον Αύγουστο σε συνέδριο στη Σιγκαπούρη έλεγε προφητικά ότι αναμένει την κατάρρευση μιας μεγάλης αμερικάνικης τράπεζας μέσα στους επόμενους μήνες[2].
Ο Ρογκόφ δεν ήταν φυσικά προφήτης. Απλά διαπίστωνε το αναπόφευκτο. Οταν η μελέτη της Morgan Stanley και της εταιρίας οικονομικών συμβουλευτικών υπηρεσιών Oliver Wyman αναφέρει ότι οι επενδυτικές τράπεζες βρίσκονται στη χειρότερη οικονομική κρίση των τελευταίων τριάντα χρόνων και ότι τα έσοδα των επενδυτικών τραπεζών είναι δυνατό να μειωθούν κατά 45% το 2008[2], επόμενο είναι να σκάσει η βόμβα. Το ερώτημα δεν ήταν το εάν αλλά το πότε.
♦ Σημασία έχει η …πρόσκρουση!
Η πρόσκρουση ήρθε πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι πίστευε ο Ρογκόφ. Η Lehman Brothers (η οποία δεν ήταν καταθετική αλλά καθαρά επενδυτική τράπεζα, δηλαδή δεν είχε συναλλαγές με ευρύ κοινό αλλά εξέδιδε διαφόρων τύπων ομόλογα και προσέφερε υπηρεσίες συμβούλου σε εταιρίες) δε μπόρεσε να αντέξει στη συνεχή μείωση των κερδών της, που κατέληξε σε ζημιά της τάξης των 3.9 δισ. δολαρίων και συσσωρευμένα χρέη αξίας 613 δισ. δολαρίων![3]. Ομως η πτώχευσή της δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Γιατί παρόμοια πορεία είχε ακολουθήσει πριν από μερικούς μήνες η πέμπτη μεγαλύτερη επενδυτική τράπεζα στις ΗΠΑ (κι αυτή με ιστορία από το 1923), η Bear Stearns, η οποία εξαγοράστηκε τελικά από την JP Morgan με αποτέλεσμα… να πάνε στα σπίτια τους οι μισοί από τους 14.000 εργαζόμενους της πρώτης.
Παρόμοια πορεία είχαν ακολουθήσει δύο κολοσσοί της χρηματοδότησης στεγαστικών δανείων, η Fannie Mae και η Freddie Mac, οι οποίες τελικά κρατικοποιήθηκαν (!) την προηγού-μενη εβδομάδα, με τους κυβερνώντες να «ξεχνούν» την «ελεύθερη αγορά» και να παίρνουν προστατευτικά μέτρα προσπαθώντας να γλιτώσουν τα χειρότερα. Τελικά τα χειρότερα ήρθαν από την Lehman Brothers, την οποία δε μπόρεσαν να διασώσουν, αφού καμία από τις εταιρίες που παζάρευαν να την αγοράσουν δεν την έπαιρνε αν δεν λάμβανε και κάποια κρατική βοήθεια[3].
Ομως, και ο κρατικός προστατευτισμός έχει τα όριά του. Σύμφωνα με τους «Τάιμς της Νέας Υόρκης»[4], «ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Χένρι Πόλσον αποφάσισε να μη σώσει τη Lehman Βrothers ρισκάροντας και άλλο δημόσιο χρήμα, στοιχηματίζοντας ότι το σύστημα μπορεί να ανταποκριθεί στην κατάρρευση της επενδυτικής τράπεζας. Θα μάθουμε σύντομα εάν ήταν γενναίος ή ανόητος».
Από την άλλη, η Merrill Lynch γλίτωσε την πτώχευση χάρη στην εξαγορά της από τη Bank of America. Σύμφωνα με τους Financial Times [5], «από το 2007, η Merrill Lynch έχει χάσει 14 δισ. δολάρια, μετά φόρων. Το μέγεθος αντιστοιχεί στο ένα τέταρτο όλων των κερδών, εναρμονισμένων στον πληθωρισμό, που αποκομίστηκαν κατά τη διάρκεια της ιστορίας της τράπεζας ως εισηγμένης επιχείρησης από το 1971. Και είναι το υψηλότερο ποσοστό επί ιστορικών κερδών μεταξύ όλων των ανταγωνιστών της»!
Από τα απανωτά χτυπήματα της οικονομικής κρίσης δε γλίτωσε ούτε η AIG (ένας από τους μεγαλύτερους ασφαλιστικούς κολοσσούς στις ΗΠΑ και διεθνώς, με υποκαταστήματα σε 130 χώρες[6]). Μη μπορώντας να κάνει αλλιώς, η αμερικάνικη κυβέρνηση κατέφυγε στον προστατευτισμό (σύμφωνα με τον Economist, η AIG ήταν πολύ μεγάλη για να την αφήσουν να καταρρεύσει) κι έτσι την περασμένη Τρίτη αποφάσισε να της παράσχει διετές δάνειο ύψους 85 δισ. δολαρίων με αντάλλαγμα το 80% των μετοχών του ασφαλιστικού κολοσσού που μέχρι πρότινος αποτελούσε «είδωλο για τον ιδιωτικό καπιταλισμό»[6].
♦ Ο τελευταίος να κλείσει την πόρτα…
Ο πανικός που επικράτησε στις χρηματαγορές είναι πλέον μη αναστρέψιμος. Οι πιο έγκυροι αστοί αναλυτές και έντυπα (π.χ. Economist) κάνουν ανοιχτά πλέον λόγο για κρίση. Τα καμπανάκια του κινδύνου χτυπούν και για άλλες εταιρίες. Ο πρώην πρόεδρος της FED, ο επονομαζόμενος και «γκουρού της οικονομίας», Αλαν Γκρίνσπαν, παραδέχτηκε ότι θα υπάρξουν πιθανώς και άλλες χρεοκοπίες από αυτή την κρίση «που συμβαίνει μια φορά στα 100 χρόνια», καθώς «το σύστημα αποδομείται». Παραδέχτηκε, επίσης, ότι «ακόμα δεν έχουμε βρει τη λύση στο πρόβλημα»[7].
Ο βρετανικός Guardian καταλήγει σε ένα κρεσέντο… αντικαπιταλισμού: «Ο καπιταλισμός, που είχε κρυφτεί ντροπαλά πίσω από ένα πλατύ παραπέτασμα ευημερίας και χλιδής, τώρα αποκαλύπτει το πρόσωπό του πίσω από την ξεθωριασμένη διακοσμητική ενδυμασία, για να μοιάσει για μια ακόμα φορά στον “πραγματικό κόσμο” στον οποίο βασίστηκε: χαμένες ζωές που καταστράφηκαν, ασφάλεια που πετάχτηκε στα σκουπίδια, ελπίδα που ποδοπατήθηκε. Μια γενιά που ανατράφηκε πιστεύ-οντας ότι η αφθονία αντιπροσωπεύει μια υπαρξιακή αλήθεια γύρω από τις ζωές μας θα αποπροσανατολιστεί και θα οργιστεί αναπόφευκτα. Αν η πτώχευση που έρχεται φέρει μια αύξηση της βίας, του εγκλήματος, του ρατσισμού και της αποσύνθεσης, ποιος θα υποστεί το κόστος, ποιος θα βοηθήσει μια χρεοκοπημένη κοινωνία; Σίγουρα όχι αυτοί που έκαναν περιουσίες, των οποίων τις δραστηριότητες μέχρι πρόσφατα θαυμάζαμε ως πράξεις ηρώων και ημίθεων»[8].
Στο επόμενο: Παιχνίδια με τη φωτιά: Τα πιστωτικά παράγωγα. Οι χρεοκοπίες και η κατάσταση της εργαζόμενης Αμερικής.
Παραπομπές
[1] Deutsche Welle, 15/9/05
[2] Οι δηλώσεις του Ρογκόφ αναδημοσιεύτηκαν και στον ελληνικό τύπο (βλ. «Ελευθεροτυπία» 20/8/08, «Σημερινή» 24/8/08). Στην τελευταία αναφέρονται και τα συμπεράσματα της έκθεσης της Morgan Stanley και της Oliver Wyman.
[3] Economist 15/9/08
[4] New Yοrk Times (άρθρο του Πολ Κρούγκμαν με τίτλο «Ρωσική ρουλέτα στην οικονομία», 17/9/08).
[5] Financial Times, 29/8/08
[6] Economist, 17/9/08
[7] Καθημερινή, 16/9/08
[8] Guardian, 15/9/08, άρθρο με τίτλο «Ποιον να κατηγορούμε για τη χρεοκοπία της αγοράς; Συμπέρασμα: όχι τους τραπεζίτες – Οταν τα λεφτά βγαίνουν, υπεύθυνοι είναι όσοι πολιτογραφούνται στο οικονομικό σύστημα. Σε μια αναποδιά, υπεύθυνο είναι το “συλλογικό εμείς”».
