Ο χαρακτήρας της «μπολιβαριανής επανάστασης» του Τσάβες (2)

Στο προηγούμενο φύλλο της «Κ» επιχειρήσαμε μια πρώτη προσέγγιση του χαρακτήρα της «μπολιβαριανής επανάστασης» του Προέδρου της Βενεζουέλας Ούγο Τσάβες, με αφορμή την ήττα που υπέστη στο συνταγματικό δημοψήφισμα της προηγούμενης Κυριακής. Διαπιστώσαμε ότι στα οχτώ χρόνια της διακυβέρνησης Τσάβες υπήρξε άνοδος του βιοτικού επιπέδου ακόμα και των πιο φτωχών λαϊκών στρωμάτων. Ο Τσάβες είχε αυτή τη δυνατότητα, γιατί ο εξαπλασιασμός των τιμών του πετρελαίου στα χρόνια της διακυβέρνησής του έφερε τεράστια έσοδα στα κρατικά ταμεία. Αρκεί να αναφέρει κανείς ότι τα έσοδα της κεντρικής κυβέρνησης από το πετρέλαιο (που αποτελούν το 1/3 των εσόδων) ανέρχονταν στο 5.8% του ΑΕΠ το 1998, ενώ το 2006 έφτασαν στο 15.9% του ΑΕΠ[1].
 

Ταυτόχρονα το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν ανέβηκε αισθητά την οχταετία 1998-2006 (συνολική αύξηση πάνω από 20%). Αν μάλιστα δεν υπήρχε το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του Τσάβες το 2002 και το σαμποτάζ στην πετρελαιοβιομηχανία με τις απεργίες που οργάνωσε η αντιπολίτευση το 2003, η αύξηση του ΑΕΠ θα ήταν μεγαλύτερη. Απόδειξη ότι στην τριετία μετά το 2003 το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 76% και τον τελευταίο χρόνο η αύξησή του ξεπέρασε το 10%[2].
 

Ομως δεν αρκεί να δοθεί μια ανάσα στους εξαθλιωμένους για να ισχυριστεί κανείς ότι σε μία χώρα οικοδομείται ένα σοσιαλιστικό κοινωνικό σύστημα. Ενας πρώτος δείκτης που αναφέραμε στο προηγούμενο φύλλο είναι η κατάσταση του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας, των καπιταλιστικών επιχειρήσεων δηλαδή, που δεν φάνηκε να πειράχτηκε ιδιαίτερα στα χρόνια του Τσάβες, παρά τις εθνικοποιήσεις που έγιναν (αντίθετα αναπτύχθηκε περισσότερο από τον κρατικό, όπως αποδεικνύουν τα στοιχεία που παρουσιάσαμε, στοιχεία παρμένα από κυβερνητικές πηγές).
 

Αναφερόμενοι στις εθνικοποιήσεις πολλοί έχουν στο μυαλό τους κάτι το πολύ ριζοσπαστικό, ίσως γιατί τις συγχέουν με τις απαλλοτριώσεις, όπου οι καπιταλιστές χάνουν την «ιερή» τους ιδιοκτησία. Στη Βενεζουέλα οι εθνικοποιήσεις που έγιναν δεν είχαν συνήθως αυτό το χαρακτήρα. Εγιναν με απόλυτο σεβασμό στους νόμους της καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων. Για παράδειγμα, η πολυδιαφημισμένη εθνικοποίηση της ηλεκτρικής εταιρίας «Electricidad de Caracas», το Φλεβάρη του 2007, έγινε με την εξαγορά του μεριδίου της αμερικάνικης πολυεθνικής «AES Corp». Το κράτος πλήρωσε 739 εκατ. δολάρια στην AES για να πάρει τον έλεγχο και ο υπουργός Ενέργειας και πρόεδρος της κρατικής «Petroleos de Venezuela SA» (PDVSA, «Πετρέλαια Βενεζουέλας ΑΕ»), Ραφαέλ Ραμίρες, εξήρε τη στάση της πολυεθνικής, δηλώνοντας ότι «σεβάστηκε την απόφαση της κυβέρνησης της Βενεζουέλας να πάρει τον έλεγχο στον ηλεκτρικό τομέα» κι ότι ήταν «μια δίκαιη διαδικασία»[3].
 

Ξέρετε καμία πολυεθνική να σέβεται την απόφαση της οποιασδήποτε κυβέρνησης μιας χώρας όπως η Βενεζουέλα (χωρίς το αζημίωτο φυσικά); Το ίδιο πράγμα έκανε η κυβέρνηση και με την εξαγορά του 28,5% της τηλεπικοινωνιακής εταιρίας CANTV, από την αμερικάνικη «Verizon Communications». Μιλάμε δηλαδή για εθνικοποιήσεις που καμία σχέση δεν έχουν με… επαναστατικές διαδικασίες, αλλά με τυπικές δοσοληψίες στα πλαίσια των διεθνών καπιταλιστικών οικονομικών κανόνων.
 

Ο Τσάβες δεν τόλμησε να αμφισβητήσει τον καπιταλισμό ούτε σ’ αυτό τον τομέα, δεν τόλμησε να απαλλοτριώσει την ιδιοκτησία των ξένων πολυεθνικών και να προβάλει το ατράνταχτο επιχείρημα ότι αυτές οι εταιρίες κατάκλεψαν τη χώρα του επί σειρά δεκαετιών, οπότε δε δικαιούνται αποζημιώσεων. Αντίθετα, τις πλήρωσε κανονικότατα. Ακόμα όμως κι όταν έγιναν κάποιες απαλλοτριώσεις, αυτές ήταν στα πλαίσια του συστήματος και δεν αποτέλεσαν τον κανόνα αλλά την εξαίρεση. Μια εξαίρεση που μάλλον επιβλήθηκε από τα κάτω παρά από την «σοσιαλιστική κυβέρνηση» του Τσάβες. Πριν βιαστείτε να μας κατηγορήσετε για μισαλλοδοξία διαβάστε τα παρακάτω.
 

Ας πάρουμε για παράδειγμα την πρώτη εθνικοποίηση που έγινε από την «μπολιβαριανή επανάσταση», έξι χρόνια μετά την εκλογή Τσάβες. Στις 19 Γενάρη του 2005, ο Τσάβες υπογράφει το διάταγμα αριθμός 3438, με το οποίο απαλλοτριώνει την εταιρεία Venepal (μία από τις μεγαλύτερες χαρτοβιομηχανίες της χώρας), της οποίας η ιδιοκτησία περνά στο κράτος με εργατική συνδιαχείριση. Εκ πρώτης όψεως αυτό φαινόταν σα μια ποιοτική εξέλιξη της «μπολιβαριανής επανάστασης», σαν πέρασμα από τα λόγια στην πράξη. Μια πιο προσεκτική ματιά όμως αποδεικνύει ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι.
 

Κάποτε η Venepal απασχολούσε πάνω από 16.00 εργάτες, έλεγχε το 40% της εγχώριας αγοράς και ήταν μια από τις μεγαλύτερες χαρτοβιομηχανίες της Λατινικής Αμερικής[4]. Με την πάροδο του καιρού όμως άρχισε να παίρνει την κάτω βόλτα. Αναφέρει ο John Marfin, στέλεχος της οργάνωσης «Hands Off Venezuela» (κάτω τα χέρια από τη Βενεζουέλα): «Τελικά τον Ιούλη του 2004, η εταιρία δηλώνει χρεοκοπία αφήνοντας 600 εργάτες στο δρόμο (σ.σ. τόσοι είχαν απομείνει) και χρωστώντας τους μεγάλα ποσά από παλαιότερους μισθούς. Η εταιρία είχε συσσωρεύσει χρέη 100 εκατομμυρίων δολαρίων στις τράπεζες (60% σε διεθνείς τράπεζες, τη Citybank και την Chase Manhattan Bank και 40% σε ντόπιες τράπεζες) και χρώσταγε ακόμη 30 εκατομμύρια δολάρια στο βενεζουελάνικο κράτος από απλήρωτους φόρους, ασφαλιστικές κρατήσεις, λογαριασμούς αερίου και ηλεκτρικού κτλ.»[4].
 

Οι εργάτες δεν άφησαν όμως το πράγμα να περάσει έτσι. Ξεκίνησαν ένα μεγαλειώδη αγώνα, καταλαμβάνοντας το εργοστάσιο, βάζοντας μπρος την παραγωγή και σπάζοντας όλα τα ρεκόρ παραγωγικότητας. Οι εργάτες ζητούσαν να περάσει η ιδιοκτησία της εταιρίας σε ένα εργατικό συνεταιρισμό και να οργανώσουν αυτοί την παραγωγή. Μετά από 77 μέρες κατάληψη επήλθε συμφωνία, σύμφωνα με την οποία οι καπιταλιστές δεσμεύονταν σε χρονοδιάγραμμα αποπληρωμής των μισθών που χρώσταγαν στους εργάτες και σε διατήρηση 400 με 600 θέσεων εργασίας. Η εταιρία θα ξανάνοιγε υπό τους παλιούς ιδιοκτήτες της και το κράτος αναλάμβανε την υποχρέωση να της παρέχει φτηνές πιστώσεις[4]. Δηλαδή, μετά από ένα αγώνα 77 ημερών, οι εργάτες αναγκάστηκαν να συμφωνήσουν σε απολύσεις (και μάλιστα της τάξης μέχρι και το 33%, δηλαδή να φύγει ο ένας στους τρεις), με αντάλλαγμα να πάρουν πίσω τα λεφτά που τους χρωστούσαν (και μάλιστα όχι αμέσως αλλά τμηματικά) και το κράτος δέχτηκε όχι μόνο να «ξεχάσει» τα 30 εκατ. δολάρια που του χρωστούσαν οι παλιοί ιδιοκτήτες της Venepal (οι οποίοι, σημειωτέον, ήταν ακραιφνώς αντι-Τσαβιστές κι από τους πρώτους που είχαν βγει να πανηγυρίσουν υπέρ του αποτυχημένου πραξικοπήματος κατά του Τσάβες το 2002), αλλά και να τους παρέχει φτηνές πιστώσεις!!!
 

Μιλάμε δηλαδή για ΤΗΝ… επαναστατική διαδικασία (από την πλευρά της κυβέρνησης φυσικά, γιατί οι εργάτες έδωσαν ένα μεγάλο αγώνα και τον έχασαν και δε μπορεί κανείς να τους κατηγορήσει γι’ αυτό)! Ο Marfin αναφέρει ότι οι εργάτες θεώρησαν αυτή τη συμφωνία σα μια μερική νίκη λαμβάνοντας υπόψη την τύχη που είχαν άλλα εργοστάσια που καταλήφθηκαν την ίδια περίοδο, αλλά εξακολουθούσαν να είναι σε επαγρύπνηση. Οταν μάλιστα η εταιρία τους είπε ότι θα λάβουν τους μισθούς του Δεκεμβρίου και το δώρο των χριστουγέννων σε δύο δόσεις, της απάντησαν ότι κι αυτοί θα της παραδώσουν την παραγωγή επίσης σε δύο δόσεις! Πράγμα που δείχνει την αγωνιστική διάθεση των εργατών που έπνιξε η συμφωνία με τους καπιταλιστές.
 

Φυσικά, οι καπιταλιστές της Venepal δεν αποδείχθηκαν και τόσο… έντιμοι. Ενα χρόνο μετά τη συμφωνία, στις 7 Σεπτέμβρη 2004, ξαναέβαλαν λουκέτο, αφήνοντας τους 400 εργάτες που είχαν απομείνει απλήρωτους[4]. Οι εργάτες ξανάρχισαν τον αγώνα. Κατήγγειλαν μάλιστα τους εργοδότες ότι σχεδίαζαν την παράδοση της εταιρίας στην πολυεθνική Smurfit και τη μεταφορά της παραγωγής στην Κολομβία. Μετά από έναν αγώνα που κράτησε τέσσερις μήνες, με τους εργάτες να κερδίζουν τη συμπάθεια και την αλληλεγγύη σε εθνικό επίπεδο, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να κάνει αυτή την απαλλοτρίωση. Ηταν μια απαλλοτρίωση που επιβλήθηκε από το εργατικό κίνημα κι όχι από την «σοσιαλιστική» κυβέρνηση. Μια επαναστατική κυβέρνηση που παλεύει για το σοσιαλισμό θα άφηνε να περάσει τόσος καιρός, θα έκανε τέτοιες υποχωρήσεις στους καπιταλιστές ιδιοκτήτες της Venepal, θα δεχότανε τις μαζικές απολύσεις και θα «ξέχναγε» τα τεράστια χρέη της εταιρίας στο κράτος, τη στιγμή μάλιστα που οι εργάτες έδειχναν έμπρακτα τη διάθεσή τους για αγώνα;
 

Σημειώστε επίσης, ότι ο Τσάβες, παρά το ότι έδωσε 6.7 εκατ. δολάρια για την επανεκκίνηση της παραγωγής, δεν δεσμεύτηκε ούτε να προσλάβει τους απολυμένους εργάτες που είχαν διώξει οι προηγούμενοι ιδιοκτήτες της! Παρολαυτά, ο πονηρός Τσάβες έσπευσε να σπεκουλάρει με την απαλλοτρίωση αυτή καταγγέλλοντας τον καπιταλισμό και τους Αμερικάνους. Ταυτόχρονα, όμως, έκλεισε το μάτι στους υπόλοιπους καπιταλιστές, δηλώνοντας ότι «η σημερινή απαλλοτρίωση της Venepal αποτελεί ένα μέτρο – εξαίρεση… δεν πρόκειται να σας πάρουμε τη γη, αν είναι δική σας, είναι δική σας…Οποια εργοστάσια είναι κλειστά ή εγκαταλελειμμένα, θα πάμε να τα πάρουμε όλα»[5]. Αλλωστε, ο ίδιος είχε ξεκαθαρίσει ότι τουλάχιστον όσον αφορά στην εξορυκτική βιομηχανία, δεν πρόκειται να γίνουν εθνικοποιήσεις[6]. Αντίθετα, ο τομέας αυτός ανοίγει στις ιδιωτικές επενδύσεις (ντόπιες και ξένες) και η κυβέρνηση αναμένει επενδύσεις της τάξης των 140 εκατ. δολαρίων, όπως μας πληροφορούν οι Τάιμς της Νέας Υόρκης[7]. Αν ο… σοσιαλισμός εξαντλείται στην εθνικοποίηση χρεοκοπημένων εργοστασίων, τότε μάλλον κάτι δεν πάει καλά με αυτό τον σοσιαλισμό.
 

Ως συστατικό στοιχείο της «μπολιβαριανής επανάστασης» παρουσιάστηκε το συνεταιριστικό κίνημα. Οταν ο Τσάβες ανέλαβε την εξουσία το 1998, υπήρχαν μόνο 762 συνεταιριστικές επιχειρήσεις (κοπερατίβες) στη Βενεζουέλα[8]. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της SUNACOOP (Superintendencia Nacional de Cooperativas – Εθνική Διεύθυνση Κοπερατίβων), στα μέσα του 2006 ο αριθμός των κοπερατίβων εκτινάχτηκε στις 108.000, απασχολώντας το 6% του εργατικού δυναμικού της χώρας, γύρω στα 600.000 άτομα[9]. Σύμφωνα με τη μηνιαία έκθεση της SUNACOOP, τον Αύγουστο του 2005, από το συνολικό αριθμό των κοπερατίβων το 54% ήταν στον τομέα της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών, το 30% στον αγροτικό τομέα, το 9% στις μεταφορές, το 4% στις κοινωνικές υπηρεσίες, το 2% στην κατανάλωση και το 1% στις αποταμιεύσεις και τις πιστώσεις[10].
 

Το πρώτο πράγμα που θα θέλαμε να σημειώσουμε είναι ότι οι κοπερατίβες δραστηριοποιούνται σε τομείς που δεν είναι από τους πλέον κερδοφόρους στην βενεζουελάνικη οικονομία. Ο αγροτικός τομέας της οικονομίας μόλις που παράγει το 3% του ΑΕΠ, ενώ τα μισά τρόφιμα της χώρας είναι εισαγόμενα. Οι τομείς που γνώρισαν τη μεγαλύτερη ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια (κατασκευές, βιομηχανία, οικονομικά και ασφαλιστικά ιδρύματα κτλ) δεν επηρεάστηκαν από τις κοπερατίβες. Είναι πολύ δύσκολο να βρει κανείς ακριβή στοιχεία για την κατάσταση των εργαζομένων σ’ αυτές και ήμασταν ιδιαίτερα προσεκτικοί στη χρήση των στοιχείων που βρήκαμε, γιατί δε μπορούμε να βασιστούμε στα αναφερθέντα στον «έγκυρο» διεθνή Τύπο που πνέει μένεα ενάντια στον Τσάβες, από αντιδραστική σκοπιά. Θα αναφερθούμε μόνο σε ένα άρθρο κάποιων υπέρμαχων των συνεταιρισμών, που δηλώνουν υπέρμαχοι των κοπερατίβων.
 

Σ’ αυτό το άρθρο διαβάζουμε: «Η Σάιντα Ρόσας, μια γυναίκα στα 50 της με 15 εγγόνια, δουλεύει στη νεαρή υφαντουργική κοπερατίβα της Αβάνσα στο Καράκας. Οι 209 εργάτες της κοπερατίβας είναι κυρίως πρώην άνεργες γυναίκες της γειτονιάς…Η Σάιντα δουλεύει εφτά ώρες τη μέρα, πέντε μέρες τη βδομάδα και πληρώνεται με 117 δολάρια το μήνα, το ενιαίο εισόδημα που όλοι οι εργαζόμενοι ψήφισαν για τον εαυτό τους. Αυτό είναι πολύ κάτω του ελάχιστου μισθού, που επισήμως τέθηκε στα 188 δολάρια το μήνα. Αυτό έγινε έτσι “για να μπορέσουμε να αποπληρώσουμε το δάνειο” (σ.σ. το πήραν από την κυβέρνηση για την έναρξη λειτουργίας του συνεταιρισμού) εξηγείται. Οι συνεταιριστές της Αβάνσα κάνουν μηνιαία γενική συνέλευση για να αποφασίσουν την πολιτική τους. Οπως στις περισσότερες παραγωγικές κοπερατίβες, δεν πληρώνονται με μισθό, αλλά με μερίδιο στα κέρδη. Είναι άσχημη κατάσταση οι εργάτες να πληρώνουν τους εαυτούς τους λιγότερο από τον ελάχιστο μισθό προκειμένου να πληρώσουν το κράτος, παραδέχτηκε η Σάιντα. “Ελπίζουμε να βελτιωθούν οι συνθήκες εργασίας μας με τον καιρό” είπε»[11].
 

Οι συγγραφείς του άρθρου παραδέχονται ότι «μέχρι τώρα η κυβέρνηση Τσάβες, αποζημίωσε τους καπιταλιστές για τις απαλλοτριώσεις και στόχευσε στον συνεταιριστικό μετασχηματισμό μόνο εταιριών που βρίσκονταν κατά κάποιο τρόπο σε πρόβλημα»[11]. Ετσι λοιπόν, το συνεταιριστικό κίνημα μπορεί να αναπτύσσεται αλλά υπονομεύεται από την ίδια την οικονομική βάση της χώρας και το πολιτικό εποικοδόμημα. Σε μια κοινωνία που η μεγάλη βιομηχανία ανήκει είτε στο κράτος είτε στους καπιταλιστές, η συνεταιριστική παραγωγή (η οποία είναι κυρίως μικρή παραγωγή) δε μπορεί παρά να αναπαράγει τον καπιταλισμό κάθε μέρα, κάθε ώρα και σε μαζική κλίμακα (για να θυμηθούμε τα λόγια του ηγέτη των μπολσεβίκων, Β.Ι. Λένιν). Οι συνεταιριστικές επιχειρήσεις στα πλαίσια ενός καπιταλιστικού κοινωνικοοικονομικού συστήματος οδηγούν σε καταστάσεις όπως της κυρα-Σάιντα που αποδέχτηκε να πληρωθεί κάτω από τον βασικό μισθό για να αντέξει ο συνεταιρισμός στον ανταγωνισμό και να πληρώσει τα χρέη του προς το κράτος. Αυτό το πράγμα όμως δε μπορεί να ονομαστεί «σοσιαλισμός του 21ου αιώνα».
 

[1] Υπουργείο Οικονομικών Βενεζουέλας. Στατιστικός πίνακας εσόδων κεντρικής κυβέρνησης 1998-2006.

[2] «Η οικονομία της Βενεζουέλας στα χρόνια του Τσάβες», Ιούλης 2007. Εκθεση του αμερικάνικου «Κέντρου Οικονομικών και Πολιτικών Ερευνών», το οποίο επιχειρεί μια πιο αντικειμενική παρουσίαση της κατάστασης της οικονομίας της Βενεζουέλας, επικαλούμενο τα στοιχεία του «Εθνικού Ινστιτούτου Στατιστικής της Βενεζουέλας» και της «Κεντρικής Τράπεζας της Βενεζουέλας».

[3] «H Βενεζουέλα εθνικοποιεί ηλεκτρική εταιρία» (Associated Press, 8/2/07).

[4] «Ο αγώνας των εργατών της Venepal – Ένα αποφασιστικό σημείο για την βενεζουελάνικη επανάσταση – Χρειάζεται διεθνής αλληλεγγύη» (άρθρο του John Martin, στην εφημερίδα Venezuela El Militante, 11/10/2004).

[5] Αποσπάσματα από το λόγο του Τσάβες κατά την τελετή της υπογραφής του διατάγματος απαλλοτρίωσης της Venepal που δημοσιεύτηκαν από τον John Martin, στελέχους της οργάνωσης «Κάτω τα χέρια από τη Βενεζουέλα», στις 20 Γενάρη 2004 (VHeadline.com, 20/1/04).

[6] Συνέντευξη τύπου Τσάβες, 6/6/07 (από “Bloomberg”)

[7] New York Times, 10/12/07

[8] Radio National de Venezuela 12/7/2005

[9] «Οι κοπερατίβες της Βενεζουέλας κάνουν τα πρώτα τους βήματα προς ένα εθνικό συνεταιριστικό κίνημα» 26/5/2007 (Venezuelanalysis.com)

[10] «Το νέο συνεταιριστικό κίνημα στη μπολιβαριανή διαδικασία της Βενεζουέλας», Monthly Review, 17/12/05.

[11] «Η βενεζουελάνικη συνεταιριστική επανάσταση» των Betsy Bowman & Bob Stone μελών της εκδοτικής ομάδας της δεκαπενθήμερης επιθεώρησης GEO (Grassroots Economic Organizing) που αναφέρεται στο συνεταιριστικό κίνημα στις ΗΠΑ και παγκόσμια.