Το νέο σλόγκαν που κυκλοφορεί στις μέρες μας από τους κυβερνητικούς αξιωματούχους –με πρώτο τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης– είναι ένα: «Μη δαιμονοποιείτε το ΔΝΤ»! Οι άνθρωποι έχουν πλέον αλλάξει και στέκονται στο πλευρό των φτωχών! Σε λίγο θα προσφέρονται και … μπλουζάκια με στάμπες «I love IMF», για τη «μεγάλη προσφορά» του Ταμείου στην κατατρεγμένη χώρα μας! Η αλήθεια είναι ότι δεν θα βρεθούν και πολλοί να τα φορέσουν (πέρα από τους βουλευτές του κυβερνητικού λόχου), γιατί θα απαιτηθεί αρκετή προσπάθεια για να εξαγνιστεί το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο από τα αμαρτήματά του και δεν υπάρχει κολυμβήθρα του Σιλωάμ για να το ξεπλύνει στη συνείδηση του κόσμου, που μπορεί να μην ξέρει όλες τις λεπτομέρειες, γνωρίζει όμως ότι οι χαρτογιακάδες του ΔΝΤ δεν αφουγκράζονται και τόσο τον πόνο των φτωχών…
Εμείς θα προσπαθήσουμε να θυμίσουμε τα έργα του «φιλόπτωχου» αυτού ταμείου, συμβάλλοντας ακριβώς στο αντίθετο από αυτό που μας καλούν τα κυβερνητικά επιτελεία. Σε επόμενα φύλλα της «Κ» θα εξετάσουμε αρκετές χώρες στις οποίες ενεπλάκη το ΔΝΤ. Στο παρόν και το επόμενο φύλλο, θα υποκύψουμε στον… πειρασμό να αναφερθούμε στη χώρα για την οποία το ΔΝΤ δέχτηκε τις περισσότερες κριτικές για τις «τεχνικές συμβουλές» που έδωσε. Η χώρα αυτή είναι η Αργεντινή.
«Ανάπτυξη» και χρεοκοπία – αχώριστο δίδυμο
Από το 1991 μέχρι το 1997, η Αργεντινή ήταν μία από τις πιο γοργά αναπτυσσόμενες οικονομίες στη Λατινική Αμερική, με μέσο ρυθμό ανάπτυξης 6.7%[1] και η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής. Μαζί με την ανάπτυξη αυξανόταν και το δημόσιο χρέος που από 29% του ΑΕΠ το 1993 έφτασε στο 41% το 1998, για να εκτιναχθεί στο 64% του ΑΕΠ στο τέλος του 2001[1],[2]. Τότε δηλαδή που η χώρα κήρυττε πτώχευση (Δεκέμβρης 2001), με αποτέλεσμα οι πιστωτές της να μείνουν με τα… ομόλογα στα χέρια. Και τι ομόλογα! Αξίας 81 δισ. δολαρίων[2].
Δεν ήταν η πρώτη φορά που η Αργεντινή έκανε κάτι τέτοιο. Τα τελευταία 175 χρόνια, η Αργεντινή έχει κηρύξει πτώχευση πέντε φορές, για να βυθιστεί ξανά στο βούρκο του χρέους μετά από κάθε «ανάκαμψη». Σύμφωνα με τον Economist, «τα κακά δάνεια που η Αργεντινή κληρονόμησε από την κρίση χρέους της δεκαετίας του ’80, διαγράφηκαν το 1992. Μόλις τρία χρόνια μετά, η Αργεντινή κουβαλούσε ακόμα περισσότερο εξωτερικό χρέος από αυτό που είχε το 1991, και σε απόλυτες τιμές και σε σχέση με το μέγεθος του ΑΕΠ της»[2].
Οι ιδιωτικοποιήσεις που προώθησε η τότε κυβέρνηση Μένεμ, που υποτίθεται ότι θα μείωναν το χρέος, δεν έφεραν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Την εποχή της «ανάπτυξης», το διεθνές χρηματιστικό κεφάλαιο «βούτηξε» με τα μούτρα στο ψαχνό, είτε δανείζοντας τη χώρα είτε «ασφαλίζοντας» τα ομόλογά της. Σύμφωνα με την «Ουάσιγκτον Ποστ», «οι μεγάλες ασφαλιστικές εταιρίες θέρισαν περίπου 1 δισ. δολάρια σε ασφάλιστρα από την ασφάλιση των αργεντίνικων κυβερνητικών ομολόγων, κατά τη δεκαετία 1991-2001»[3]. Την εποχή εκείνη, τα λεφτά έρρεαν άφθονα. Οπως αναφέρει ο Ρογέλιο Φριγέριο, που το 1998 ήταν γραμματέας του υπουργείου Οικονομικών, «εάν παίρνεις λεφτά τόσο εύκολα, είναι πολύ δύσκολο να πεις στους πολιτικούς “μην ξοδεύετε περισσότερα, να είστε πιο λιτοί”, γιατί τα λεφτά ήταν εκεί και το ήξεραν»[3].
Το κράτος κατέφευγε στο δανεισμό για ένα ακόμα λόγο. Προκειμένου να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό, ο υπουργός Οικονομικών Ντομίγκο Καβάλο προχώρησε το 1991 στο «κλείδωμα» της ισοτιμίας του εθνικού νομίσματος (πέσο) με το δολάριο, σε αναλογία ένα προς ένα (κάτι σαν την εισαγωγή του ευρώ στη χώρα μας). Ετσι, η κυβέρνηση δε μπορούσε να «κόψει χρήμα» και να κάνει νομισματική πολιτική, με αποτέλεσμα να διογκώνεται ο δανεισμός που είχε πλέον φτάσει στα 132 δισ. δολάρια.
Η μεγάλη κρίση
Το ξέσπασμα της κρίσης ήταν ζήτημα χρόνου. Με τα επιτόκια δανεισμού συνεχώς να ανεβαίνουν –από 7% και κάτω, ξεπέρασαν το 10% λίγες μέρες πριν την κήρυξη πτώχευσης[4]– η κυβέρνηση Ντε Λα Ρούα παίρνει έκτακτα οικονομικά μέτρα. Παγώνει τις αναλήψεις από τις τράπεζες, μειώνει τους μισθούς των δημόσιων υπαλλήλων και παίρνει μέτρα λιτότητας για να «εξευμενίσει» τις «αγορές», δηλαδή να πείσει το χρηματιστικό κεφάλαιο ότι θα μπορέσει να το πληρώνει.
Τη στιγμή που η ανεργία εκτινάσσεται κοντά στο 20% και το ποσοστό φτώχειας στο 50% (!), ο υπουργός Οικονομικών εισάγει περικοπές της τάξης του 20% στις δημόσιες δαπάνες, όμως οι περικοπές αυτές αφορούν μόνο τους μισθούς των δημόσιων υπαλλήλων και τις συντάξεις[5] (σας θυμίζει τίποτα αυτό;). Είναι το όγδοο πακέτο λιτότητας που εφαρμόζει η κυβέρνηση τα δύο τελευταία χρόνια[5].
Στους δρόμους του Μπουένος Αιρες ξεσπούν διαδηλώσεις και λεηλασίες καταστημάτων. Από την οργή του κόσμου δεν γλιτώνει ούτε ο ίδιος ο πρόεδρος Ντε Λα Ρούα, που φεύγει σαν τον κλέφτη από κυβερνητική σύσκεψη, με τους διαδηλωτές απ’ έξω να πετάνε αυγά και πέτρες[5]. Ο Ντε Λα Ρούα παραιτείται και ξεσπά πολιτική κρίση. Οι επόμενοι τρεις πρόεδροι δε μένουν στη θέση τους για περισσότερες από μερικές μέρες, με τον τέταρτο, τον περονιστή Εδουάρδο Ντουάλτε να ανεβαίνει στην εξουσία στις αρχές του νέου χρόνου (2002). Το πρώτο πράγμα που έκανε ο Ντουάλτε ήταν να αποδεσμεύσει το πέσο από το δολάριο. Αυτό είχε σαν συνέπεια την άμεση υποτίμηση του πρώτου κατά 30%, για να καταρρεύσει σταδιακά στο 1/3 της αρχικής αξίας του, ενώ πήρε ορισμένα μέτρα «στήριξης» των πιο φτωχών στρωμάτων του πληθυσμού, χωρίς όμως να μπορέσει να τιθασεύσει το κίνημα και τις λεηλασίες που συνεχίζονται και μέσα στο 2002. Οι εικόνες των εξαθλιωμένων Αργεντινών που επιτίθενται σε φορτηγό με αγελάδες το Μάρτη του 2002 κάνουν το γύρο του κόσμου.
Ο ρόλος του ΔΝΤ
Οπως είπαμε και στην αρχή, οι «συμβουλές» του ΔΝΤ στην Αργεντινή έχουν γίνει αντικείμενο σκληρής κριτικής από διάφορους αναλυτές ανά τον κόσμο. Ακόμα και το ίδιο το ΔΝΤ έχει κάνει την «αυτοκριτική» του, η οποία δεν έγινε και τόσο θερμά δεκτή από την κυβέρνηση της Αργεντινής. Πριν μιλήσουμε για την «αυτοκριτική» του ΔΝΤ (στην οποία θα αναφερθούμε στο επόμενο φύλλο), αξίζει να αναφερθούμε στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο ενός αμερικάνου οικονομολόγου από το Κέντρο Οικονομικών και Πολιτικών Ερευνών στην Ουάσιγκτον:«Η κατάρρευση της Αργεντινής έχει τα δακτυλικά αποτυπώματα του ΔΝΤ σε όλο το εύρος της. Η πρώτη και βασικά πιο σημαντική αιτία των προβλημάτων της χώρας ήταν η κυβερνητική απόφαση να διατηρήσει την κλειδωμένη ισοτιμία: ένα πέσο με ένα αμερικάνικο δολάριο. Αυτή η πολιτική αποφασίστηκε το 1991 και λειτούργησε για λίγο. Αλλά στα επόμενα χρόνια, το δολάριο κάλπασε, με αποτέλεσμα να ακολουθήσει και το πέσο την υπερτίμηση».
Γιατί όμως ήταν τόσο κακό το «κλείδωμα» του πέσο με το δολάριο; Να πως το εξηγεί ο Weisbrot: «Σε αντίθεση με την εντύπωση του κόσμου, το “ισχυρό νόμισμα” δεν είναι όπως ένα γερό σώμα. Ενα υπερτιμημένο νόμισμα κάνει τις εξαγωγές μιας χώρας πολύ ακριβές και τις εισαγωγές της τεχνητά φτηνές. Κοιτάξτε τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το “ισχυρό” μας δολάριο μας οδήγησε στο ιστορικό ρεκόρ των 400 δισ. δολαρίων αρνητικό εμπορικό ισοζύγιο. Αλλά γίνεται καταστροφικά χειρότερο για μία χώρα, όταν δεσμεύει τον εαυτό της –όπως έκανε η Αργεντινή– σε μια κλειδωμένη ισοτιμία. Οταν οι επενδυτές αρχίσουν να πιστεύουν ότι το πέσο θα ξεκινήσει να πέφτει, ζητούν μεγαλύτερα επιτόκια. Αυτά τα επιτόκια κάνουν την οικονομία να χωλαίνει… Για να διατηρήσει ένα υπερτιμημένο νόμισμα, μια χώρα χρειάζεται μεγάλα αποθεματικά σε δολάρια: Η χώρα πρέπει να εγγυάται ότι οποιοσδήποτε θέλει να ανταλλάξει ένα πέσο με ένα δολάριο θα είναι σε θέση να το κάνει. Εδώ ήταν και ο κομβικός ρόλος του ΔΝΤ: Οδήγησε την Αργεντινή στο δανεισμό κολοσσιαίων ποσών –συμπεριλαμβανομένων 40 δισ. δολαρίων πέρσι– για να στηρίξει το πέσο. Αυτό ήταν το δεύτερο θανάσιμο λάθος του ΔΝΤ… Σα να μην έφταναν όλ’ αυτά, το ΔΝΤ δάνειζε υπό τον όρο μιας πολιτικής “μηδενικού ελλείμματος” για την κυβέρνηση της Αργεντινής. Δεν είναι όμως ούτε απαραίτητο ούτε επιθυμητό για μια κυβέρνηση να εξισορροπήσει τον προϋπολογισμό της σε περίοδο ύφεσης, όταν τα έσοδα από φόρους τυπικά μειώνονται, ενώ οι κοινωνικές δαπάνες αυξάνονται. Ο στόχος του “μηδενικού ελλείμματος” μπορεί να έχει μικρή οικονομική σημασία, αλλά έχει μεγάλη αξία στις δημόσιες σχέσεις. Εστιάζοντας στον τομέα των κρατικών δαπανών, το ΔΝΤ κατάφερε να πείσει τη συντριπτική πλειοψηφία του Τύπου ότι όλα τα δεινά της Αργεντινής οφείλονταν στις “ασύστολες κρατικές δαπάνες”. Ομως η Αργεντινή σημείωσε μέτρια ελλείμματα του προϋπολογισμού, πολύ μικρότερα από αυτά που σημειώνουμε εμείς (σ.σ. οι ΗΠΑ) σε περιόδους ύφεσης. Το ΔΝΤ τώρα υποστηρίζει ότι ήταν ανέκαθεν ενάντια στο “κλείδωμα” της συναλλαγματικής ισοτιμίας (σ.σ. πέσο-δολαρίου), που επέφερε αυτό το μαζικό δανεισμό. Οι ιθύνοντες του ΔΝΤ υποστηρίζουν ότι προέβησαν σε αυτές τις ενέργειες για να “ικανοποιήσουν” τις απαιτήσεις της κυβέρνησης της Αργεντινής. Είναι σαν κάποιοι να προσπαθούν να μας πείσουν ότι η Αργεντινή υπαγόρευε στις ΗΠΑ πολιτική! Οπωσδήποτε αυτή η ιστορία δεν στέκει, αλλά για να εξακριβώσεις ποιος πήρε την απόφαση είναι σα να προσπαθείς να ανιχνεύσεις την αλυσίδα ιεραρχίας της Αλ Κάιντα. Οι συνελεύσεις του ΔΝΤ, οι συμβουλευτικές υπηρεσίες στους υπουργούς και όλες οι συζητήσεις είναι μυστικές»[6].
Τα δικά μας σχόλια περιττεύουν… Οποιαδήποτε ομοιότητα με πρόσωπα και πράγματα που ζούμε στις μέρες μας είναι εντελώς… συμπτωματική. Η αλήθεια είναι ότι το ΔΝΤ δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να βοηθά στο ξεζούμισμα των χωρών και να τις παραδίδει «καθαρές» στο χρηματιστικό κεφάλαιο για να τις κατασπαράξει. Τα «μηδενικά ελλείμματα» (που δεν έχουν ούτε οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες) δε σημαίνουν τίποτε άλλο παρά οικονομική λεηλασία των λαϊκών εισοδημάτων, για να ικανοποιηθούν οι ορέξεις του χρηματιστικού κεφαλαίου. Αυτό, στην περίπτωση της Αργεντινής έγινε ξεκάθαρο με τον πιο έκδηλο τρόπο.
Κώστας Βάρλας
Στο επόμενο: Η «αυτοκριτική» του ΔΝΤ, οι διαγραφές των χρεών και η μετέπειτα πορεία της χώρας.
Παραπομπές:
1. IMF Working Paper WP/06/42 – Φλεβάρης 2006.
2. «Μια νίκη μέσω της χρεοκοπίας;», άρθρο του Economist ,3/3/2005.
3. «Η Αργεντινή δεν έπεσε μόνη της. Η Γουόλ Στριτ έσπρωξε το χρέος μέχρι το τέλος», Ουάσιγκτον Ποστ, 3/8/2003.
4. «Η Αργεντινή ξεκινά κρίσιμη διαπραγμάτευση του χρέους», BBC, 21/11/2001.
5. «Η οργή βράζει στην Αργεντινή», BBC, 19/12/2001.
6. «Κρίση της Αργεντινής με δακτυλικά αποτυπώματα ΔΝΤ», άρθρο του αμερικανού οικονομολόγου Dr Weisbrot, που δημοσιεύτηκε στην Ουάσιγκτον Πόστ (25/12/01) και την International Herald Tribune (26/12/01) και αναδημοσιεύ-τηκε από το Center for Economic & Policy Research στην Washington DC (https://www.cepr.net/index.php/op-eds-&-columns/op-eds-&-columns/argentinas-crisis-imfs-fingerprints/).
