«Η παρούσα οικονομική ύφεση στις ΗΠΑ ήταν η πιο σοβαρή από τη δεκαετία του 1930. Από τότε που ξεκίνησε η ύφεση το Δεκέμβριο του 2007, το πραγματικό (προσαρμοσμένο με τον πληθωρισμό) ακαθάριστο εγχώριο προϊόν έπεσε κατά 3.7%, ο αριθμός των θέσεων εργασίας στις ΗΠΑ μειώθηκε κατά περίπου 6.7 εκατομμύρια και το ποσοστό ανεργίας εκτινάχθηκε από το 4.9% στο 9.4%. Ομως, ο βαθμός των απωλειών θέσεων εργασίας μειώθηκε τους τελευταίους μήνες και μια ποικιλία άλλων δεικτών υποδηλώνει ότι η ύφεση μπορεί να έχει τελειώσει ή θα μπορούσε να τελειώσει μέσα στους επόμενους μερικούς μήνες».
Το παραπάνω απόσπασμα από την τελευταία έκθεση του Γραφείου Προϋπολογισμού του Αμερικάνικου Κογκρέσου[1], μοιάζει να επιβεβαιώνεται. Η «ανάκαμψη» μοιάζει να επιστρέφει και το ΑΕΠ να αυξάνεται για πρώτη φορά μετά από τέσσερα τρίμηνα διαρκούς πτώσης. Το ίδιο ισχύει και για τις εγχώριες ιδιωτικές επενδύσεις που αυξήθηκαν για πρώτη φορά μετά από εφτά τρίμηνα. Βέβαια, η τελευταία έκθεση για το ΑΕΠ[2] δεν ενέπνεε και τόση αισιοδοξία, εφόσον μείωσε κατά 20% το ποσοστό αύξησής του (στην αρχική έκθεση προβλεπόταν αύξηση 3.5% σε ετήσια βάση, στη δε δεύτερη έκθεση η αύξηση περιορίστηκε στο 2.8%).
Πόσο όμως μπορούμε να ισχυριζόμαστε ότι ήρθε η περιβόητη «ανάκαμψη»; Πριν απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, ας δούμε ορισμένα στοιχεία σχετικά με το βάθος της κρίσης στην αμερικάνικη οικονομία.
Κοιτάξτε τα γραφήματα που αλιεύσαμε από δύο εκθέσεις του αμερικάνικου Κογκρέσου[1],[3]. Η αξία τους έγκειται στο ότι αποτυπώνουν συγκριτικά στοιχεία σε βάθος χρόνου (από το 1950 η πρώτη έκθεση, από το 1970 η δεύτερη) και δίνουν ανάγλυφα το βάθος της παρούσας κρίσης.
Οπως έχουμε επανειλημμένα γράψει σ’ αυτές εδώ τις στήλες, τα στατιστικά στοιχεία που παρουσιάζουν οι στατιστικές υπηρεσίες τείνουν να παρουσιάσουν αμβλυμμένες τις ταξικές αντιθέσεις, γι’ αυτό και δεν πρέπει να βασίζεται κανείς στην αξιοπιστία τους όταν θέλει να βρει συγκεκριμένα νούμερα. Για παράδειγμα, η ανεργία κρύβεται αποκλείοντας τους ανέργους που δεν θεωρούνται ότι ανήκουν στο εργατικό δυναμικό (δηλαδή αυτούς που έπαψαν να ψάχνουν για δουλειά τέσσερις βδομάδες πριν τη μέρα της απογραφής), ενώ αν κάποιος δουλέψει έστω και μία ώρα τη βδομάδα της απογραφής δεν θεωρείται άνεργος! Παρόμοια τερτίπια χρησιμοποιούνται και σε άλλες μετρήσεις (π.χ. στη μέτρηση της φτώχειας, με αποτέλεσμα, σύμφωνα με τη στατιστική υπηρεσία των ΗΠΑ, να υπάρχουν άνθρωποι που υποσιτίζονται αλλά δεν θεωρούνται φτωχοί!). Ομως, τα στοιχεία αυτά είναι χρήσιμα γιατί δείχνουν (έστω και στρεβλωμένα) τις τάσεις που επικρατούν. Αυτές δεν μπορούν να τις κρύψουν εύκολα και αυτές οι τάσεις φαίνονται ξεκάθαρα στα γραφήματα που παραθέτουμε.
Τι προκύπτει από το διάβασμα αυτών των στοιχείων;
1 Οτι η ανεργία βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα μετά την δεκαετία του ’50 (μόνο κατά την κρίση των αρχών της δεκαετίας του ’80 σημειωνόταν μεγαλύτερη ανεργία, όπως προκύπτει από το γράφημα 1).
2 Οτι τα χρήματα που δόθηκαν για μισθούς σε σχέση με τον παραγόμενο πλούτο βρίσκονται στα χαμηλότερα επίπεδα της μεταπολεμικής περιόδου (από 55% του ΑΕΠ, που ήταν το μέγιστο ποσοστό που σημειώθηκε τη δεκαετία του ’50, έπεσαν κοντά στο 40%, σύμφωνα με το γράφημα 2, στο οποίο τα ποσοστά που αφορούν στους μισθούς φαίνονται στα αριστερά του γραφήματος). Σημειώνουμε ότι τα χρήματα αυτά συμπεριλαμβάνουν όλους τους μισθούς (στελεχών, διευθυντάδων κτλ) και σε καμία περίπτωση δεν αποτυπώνουν τον πλούτο που πέρασε στα χέρια της εργατικής τάξης. Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε την έκρηξη των κοινωνικών ανισοτήτων, τότε ο πλού-τος που πέρασε στα χέρια των παραγωγών του θα είναι σίγουρα πολύ μικρότερος. Πάντως, και από τα στοιχεία αυτά φαίνεται ξεκάθαρα η τάση που επικρατεί.
3 Τα κέρδη των εταιριών φαίνεται να έπεσαν ραγδαία μέσα στα τελευταία δύο χρόνια (από κοντά στο 12% του ΑΕΠ το 2007, στο 7% περίπου το 2009, όπως φαίνεται από το γράφημα 2), μετά από μια επταετία έκρηξης κερδών. Ομως, τα κέρδη αυτά σίγουρα δεν αποτυπώνουν όλα τα χρήματα που έβγαλαν οι εταιρίες με διάφορους μη ελεγχόμενους από το κράτος τρόπους π.χ. από τους φορολογικούς παραδείσους στο εξωτερικό.
4 Στο χαμηλότερο μεταπολεμικό επίπεδο βρίσκονται και οι καθαρές επενδύσεις (βλ. γράφημα 3), γεγονός ενδεικτικό της κρίσης που μαστίζει την αμερικάνικη οικονομία.
5 Οι καταναλωτικές δαπάνες κατακρημνίστηκαν στα χειρότερα επίπεδα από το 1970 (βλ. γράφημα 4).
Χιονισμένη άνοιξη
Αν τα παραπάνω στοιχεία αποτυπώνουν ανάγλυφα το βάθος της παρούσας κρίσης, δύο ακόμα στοιχεία προειδοποιούν ότι η περιβόητη ανάκαμψη δεν θυμίζει καλοκαίρι αλλά… χιονισμένη άνοιξη.
Το πρώτο έχει να κάνει με την έκρηξη της ανεργίας, για την οποία οι διευθυντάδες έξι μη κυβερνητικών οργανώσεων κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου:
«Η ανεργία στις ΗΠΑ ξεπέρασε το 10% τον Οκτώβριο για πρώτη φορά μέσα σε ένα τέταρτο του αιώνα. Περίπου 16 εκατομμύρια Αμερικανοί που είναι ικανοί και πρόθυμοι για εργασία δε μπορούν να βρουν δουλειά. Πάνω από ένας στους τρεις άνεργους εργάτες ήταν άνεργος για έξι μήνες ή περισσότερο. Η κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι αφροαμερικανοί και λατινοαμερικανοί εργάτες είναι ακόμα πιο αποθαρρυντική, με την ανεργία στο 15.7% και 13.1% αντίστοιχα. Αυτές οι δυσοίωνες στατιστικές δεν δίνουν την πλήρη εικόνα της κατάστασης. Υπάρχουν ακόμα 9 εκατομμύρια άνθρωποι που δουλεύουν στη μερική απασχόληση, επειδή δε μπορούν να βρουν δουλειά πλήρους απασχόλησης. Εκατομμύρια άλλοι έχουν εγκαταλείψει την προσπάθεια να ψάξουν για δουλειά και γι’ αυτό δεν υπολογίζονται στα επίσημα στοιχεία για την ανεργία. Συνολικά, το 17.5% του εργατικού δυναμικού είναι υποαπασχολήσιμο –περισσότερο από 27 εκατομμύρια Αμερικανοί– συμπεριλαμβανομένου του ενός τετάρτου των εργατών από τις μειονότητες. Τέλος, δεδομένων των ατόμων που μετακινούνται εντός και εκτός των θέσεων εργασίας, μπορούμε να αναμένουμε το ένα τρίτο του εργατικού δυναμικού και το 40% των έγχρωμων εργατών να είναι άνεργο ή υποαπασχολήσιμο κάποια στιγμή μέσα στον επόμενο χρόνο.
Παρά το αποτελεσματικό και τολμηρό πακέτο στήριξης εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε μια περίοδο υψηλής ανεργίας. Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια, χωρίς περαιτέρω δράση, θα έχουμε πιθανόν ανεργία 8% ή περισσότερο, ποσοστό υψηλότερο ακόμα και από τα χειρότερα των προηγούμενων δύο οικονομικών κρίσεων»[4].
Το δεύτερο στοιχείο έχει να κάνει με την τραγική κατάσταση του προϋπολογισμού για τον οποίο το αμερικάνικο Κογκρέσο αναφέρει: «Η ανισορροπία του προϋπολογισμού που προβλέπεται για το 2009 και σε όρους δολαρίου και σχετικά με το μέγεθος της οικονομίας, είναι σημαντικά μεγαλύτερη από οποιαδήποτε στιγμή από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με 1.6 τρισ. δολάρια, το προβλεπόμενο έλλειμμα γι’ αυτό το χρόνο θα είναι περίπου τρεισήμισι φορές το μέγεθος του περσινού ελλείμματος των 459 δισ. δολαρίων. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, το έλλειμμα του 2009 θα είναι περίπου διπλάσιο από οποιοδήποτε έλλειμμα τα τελευταία 60 χρόνια»[1].
Πού οφείλεται η έκρηξη του ελλείμματος; Μα φυσικά στα τεράστια πακέτα στήριξης των καπιταλιστών, δηλαδή το ζεστό χρήμα που τους έδωσαν απλόχερα οι κυβερνήσεις, τα οποία θα συνεχιστούν, όπως αποφασίστηκε στην πρόσφατη σύνοδο του G20. Η «ανάκαμψη» οφείλεται κατά κύριο λόγο σ’ αυτά τα πακέτα στήριξης. Γι’ αυτό και κανείς δε μπορεί να ισχυριστεί ότι η παρούσα «ανάκαμψη» θα συνεχιστεί χωρίς αυτά τα πακέτα. Είναι περιττό να ρωτήσουμε ποιος θα κληθεί να πληρώσει το μάρμαρο…
Κώστας Βάρλας
Παραπομπές:
[1] The budget and economic outlook – An update – Αύγουστος 2009. Αμερικάνικο Κογκρέσο – Γραφείο Προϋπολογισμού (Congressional Budget Office).
[2] Gross Domestic Product – Third quarter 2009 (second estimate) – 24/11/09 – Γραφείο Οικονομικής Ανάλυσης υπουργείου Εμπορίου ΗΠΑ. Η έκθεση αυτή είναι η δεύτερη από τις τρεις που δημοσιεύονται για κάθε τρίμηνο.
[3] The budget and economic outlook – Fiscal years 2009-2019 – Γενάρης 2009. Αμερικάνικο Κογκρέσο – Γραφείο Προϋπολογισμού (Congressional Budget Office).
[4] Εκκληση διευθυντικών στελεχών έξι μη κυβερνητικών αμερικάνικων ινστιτούτων για ανάληψη δράσης κατά της ανεργίας, 16/11/09.
