Στις 3 Νοέμβρη, έγινε στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση ένα συνέδριο που δεν τράβηξε πάνω του τα φώτα της δημοσιότητας, δε στερείται όμως ενδιαφέροντος: το 2ο Συνέδριο για την Κοινωνική Επιχειρηματικότητα. Ηταν εκεί όλος ο καλός ο κόσμος (το προδιέγραφε και ο χώρος, άλλωστε). Οργανωτές ήταν το British Council Greece και η Α.Σ. ΠΡΟΣΒΑΣΙΣ (στην οποία συμπράττουν η ΕΛΕΠΑΠ, η ΠΟΣΓΚΑμεΑ, η MENTORING ΑΕ και το ΕΒΕΑ), με τη συνεργασία της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης Ενταξης «Αμφιτρίτη Κοιν.Σ.Επ.» και την υποστήριξη της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα και του Γραφείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Ελλάδα. Στους χορηγούς μπορούσε να δει κανείς τα Ιδρύματα Ωνάση και Μποδοσάκη, κρατικές επιχειρήσεις όπως η ΔΕΗ, η ΕΥΔΑΠ και ο ΟΛΠ, αλλά και ιδιωτικές επιχειρήσεις όπως τα ΕΛΠΕ του Λάτση, η ΒΙΑΝΕΞ του Γιαννακόπουλου, η Ιnteramerican, η Sanofi και άλλες.
Ολος αυτός ο κόσμος συγκεντρώθηκε για να συζητήσει σε ένα συνέδριο με τίτλο «Επιχειρώντας αλλιώς» και υπότιτλο «Τάσεις, Ευκαιρίες και προκλήσεις για την ανάπτυξη βιώσιμων Κοινωνικών Επιχειρήσεων». Δε θα δίναμε ιδιαίτερη σημασία στη σύναξη μεγαλο-ΜΚΟ, καπιταλιστών και κρατικών παραγόντων, αν η λεγόμενη κοινωνική επιχειρηματικότητα δεν προβαλλόταν από τον ΣΥΡΙΖΑ (βλέπε «Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης») ως ο τρίτος πυλώνας της αναγέννησης της οικονομίας (δίπλα στον κρατικό και τον ιδιωτικό) και αν τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά το λεγόμενο κίνημα των πλατειών (ή κίνημα των αγανακτισμένων) δεν απλωνόταν μια τεράστια σύγχυση μέσα σε κομμάτια της νεολαίας που ριζοσπαστικοποιήθηκαν ξαφνικά και ανακάλυψαν πως το παλαιότερο οπορτουνιστικό σύνθημα «ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός» μπορεί να πάρει σάρκα και οστά στις συνθήκες του καπιταλισμού, μέσω της κατασκευής «νησίδων κοινωνικής επιχειρηματικότητας», «άμεσης ανταλλαγής χωρίς τη μεσολάβηση του χρήματος» κτλ. κτλ. Εκτοτε, μπορεί να συναντήσει κανείς από συνεταιριστικά καφενεία και ταβέρνες μέχρι συνεταιριστικές μικροεπιχειρήσεις.
Δε θα γινόταν καμιά συζήτηση (τουλάχιστον από εμάς) μπροστά στο φαινόμενο κάποιοι άνεργοι να παίρνουν συνεταιριστικά ένα καφενείο και να προσπαθούν να βγάλουν σ’ αυτό το μεροκάματο. Το πρόβλημα αρχίζει από τότε που αυτή η απλή φυσιολογική πράξη ιδεολογικοποιείται και το συγκεκριμένο καφενείο παρουσιάζεται σαν διαφορετικό από τα άλλα καφενεία, διότι είναι αυτοδιαχειριζόμενο, χωρίς αφεντικά, διανέμει το μικρό κέρδος εξίσου στους συνεταίρους και επομένως βγαίνει έξω από το πλαίσιο του καπιταλισμού και αποτελεί μια οιονεί σοσιαλιστική νησίδα μέσα στον καπιταλιστικό ωκεανό. Μέσα από τον πολλαπλασιασμό αυτών των νησίδων, λέει το ιδεολόγημα, θα δημιουργηθεί μια παράλληλη «μη καπιταλιστική» οικονομία, η λειτουργία της οποίας θα είναι ανταγωνιστική προς τον καπιταλισμό και θα ωριμάζει τις συνθήκες για ένα ειρηνικό πέρασμα στο σοσιαλισμό. Δε θα χρειαστεί, δηλαδή, μια «καταστροφική» κοινωνική επανάσταση, αλλά ο καπιταλισμός θα ηττηθεί στο πεδίο της οικονομίας.
Αυτή η ιδεολογική «λόξα» μπορεί να έγινε της μόδας στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια, όμως κρατάει από τα τέλη του 19ου αιώνα και έχει πάρει διάφορες μορφές. Η σοσιαλδημοκρατία, με το πέρασμά της στην αντεπανάσταση, αποθέωσε και αυτή τη «λόξα», αρνούμενη αυτό που στη μαρξιστική θεωρία ονομάζεται «τρίτη ιδιότητα της παραγωγής». Εντελώς συνοπτικά, η θεωρία σ’ αυτό το σημείο υποστηρίζει ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να γεννηθεί οικονομικά μέσα στον καπιταλισμό και στη συνέχεια να ολοκληρωθεί με την αλλαγή της πολιτικής εξουσίας, όπως συνέβη με τα προγενέστερα κοινωνικά συστήματα. Ενα εκμεταλλευτικό σύστημα μπορεί να γεννηθεί οικονομικά μέσα στο προγενέστερο σύστημα (π.χ. ο καπιταλισμός μέσα στη φεουδαρχία), όμως αυτό δεν μπορεί να ισχύσει για ένα μη εκμεταλλευτικό σύστημα, όπως ο κομμουνισμός, η πρώτη φάση του οποίου καθιερώθηκε να ονομάζεται σοσιαλισμός.
Το συγκεκριμένο συνέδριο στη «Στέγη», με τις συμμετοχές και τις χορηγίες που παραθέσαμε εισαγωγικά, έρχεται να επιβεβαιώσει με το δικό του τρόπο τη μαρξιστική θεωρία. Εκτός αν πιστέψουμε πως όλοι αυτοί (θεσμικά όργανα της ΕΕ, καπιταλιστικές επιχειρήσεις, μεγαλο-ΜΚΟ κ.ά.) ενεργούν σαν μελλοντικοί αυτόχειρες, ενισχύοντας τα φύτρα της «παράλληλης» οικονομίας που με την ανάπτυξή της θα πνίξει τον καπιταλισμό.
«Ακούμε» αμέσως τον αντίλογο: «εμείς δεν μιλάμε γι’ αυτά που στήνουν οι ΜΚΟ με το κράτος και την ΕΕ, αλλά για κοινωνική επιχειρηματικότητα έξω από το δικό τους πλαίσιο». Ενδεχομένως κάποιοι ρομαντικοί να το πιστεύουν, όμως ο ΣΥΡΙΖΑ όχι μόνο δε σκοπεύει να πάει κόντρα σ’ αυτό το πλαίσιο, αλλά σκοπεύει να το αξιοποιήσει, δεδομένου ότι συνοδεύεται και από κάποια κοινοτικά κονδύλια. Αλλωστε, πολλοί συριζαίοι είναι «μανούλες» σ’ αυτό τον τομέα, χρόνια αναμεμιγμένοι με ΜΚΟ, π.χ. στον τομέα της ψυχικής υγείας. Η κρίση έδωσε τη δυνατότητα να αναπτυχθούν διάφορες δομές τέτοιου τύπου, οι οποίες φιλοδοξούν να τύχουν της στήριξης μιας αυριανής κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ. Ο ρομαντισμός κάποιων θα ήταν συμπαθής, αν δεν εντασσόταν στη γενικότερη λογική, η οποία υπηρετεί ένα σχέδιο ενσωμάτωσης ανέργων και εργαζόμενων στο καπιταλιστικό σύστημα. Σε τελευταία ανάλυση, δεν μπορούμε να κάνουμε περιπτωσιολογικές προσεγγίσεις, όταν έχουμε μια γενική κατεύθυνση ενσωμάτωσης, δηλαδή αντεπαναστατική. Αλλωστε, αυτού του τύπου οι επιχειρήσεις δεν στήνονται έξω από το νομικό πλαίσιο του αστικού κράτους, ενώ φιλοδοξούν να έχουν φορολογικά ευεργετήματα και επιδοτήσεις μέσω των σχετικών προγραμμάτων.
Τι είναι η λεγόμενη κοινωνική οικονομία, η οποία στις ιμπεριαλιστικές χώρες της ΕΕ έχει αναπτυχθεί εδώ και χρόνια; Είναι μια συνεταιριστική μορφή καπιταλιστικού «επιχειρείν», που αναπτύσσεται σε τομείς τους οποίους αφήνει «ελεύθερους» το μεγάλο κεφάλαιο, με στόχο την άμβλυνση των συνεπειών από τη χρόνια υψηλή ανεργία και την αποφόρτιση του συστήματος από την πίεση για επιδότηση των ανέργων και βελτίωση των εργασιακών σχέσεων (π.χ. μείωση χρόνου εργασίας) ώστε να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας. «Αντί να σου χαρίζω ψάρια, θα σε μάθω να ψαρεύεις» λένε οι αστοί κοινωνιολόγοι και πολιτικοί, και στον λεγόμενο κοινωνικό επιχειρηματικό τομέα αυτό το ιδεολόγημα βρίσκει εφαρμογή. Φτιάξτε μια κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση για να αποφύγετε την ανεργία είναι το πρόταγμα που απευθύνεται στους ανέργους.
Αυτός ο οικονομικός τομέας, όση ανάπτυξη κι αν γνωρίσει, δεν αμφισβητεί τον καπιταλισμό, ενώ δρα συμπληρωματικά στην όλη οικονομική δομή του καπιταλισμού, πέρα από την τεράστια ιδεολογική και πολιτική συνεισφορά που έχει στην εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής του συστήματος. Είτε στην παραγωγή είτε στην παροχή υπηρεσιών, αυτού του τύπου οι επιχειρήσεις μόνο υπεργολαβικό ρόλο μπορούν να παίξουν. Το μεγάλο κεφάλαιο καθορίζει τα πάντα, είτε ως τροφοδότης πρώτων υλών είτε ως αγοραστής προϊόντων και υπηρεσιών. Και βέβαια, το αστικό κράτος, το οποίο ελέγχεται απόλυτα από το μεγάλο κεφάλαιο, ασκεί πάντοτε το ρυθμιστικό του ρόλο, ελέγχοντας τα πάντα, μέσω της φορολογικής και επιδοματικής πολιτικής.
Μια άλλη παράμετρος, η οποία δεν πρέπει να μας διαφύγει, είναι ότι ο λεγόμενος κοινωνικός τομέας μετατρέπεται σε μοχλό για την αποσάθρωση των εργασιακών σχέσεων, ακόμη και αν σ’ αυτές τις επιχειρήσεις δεν απασχολούνται εργαζόμενοι ως μισθωτοί. Οι πρώην μισθωτοί εργαζόμενοι που μετατρέπονται σε συνεταίρους μιας συνεταιριστικής επιχείρησης έχουν την τύχη των φτωχών αγροτών και των μικρεμπόρων και μικροεπαγγελματιών της πόλης. Χωρίς ωράρια, χωρίς καθορισμένη αμοιβή για την εργασία που παρέχουν, συχνά και χωρίς ασφάλιση.
Επειδή η λεγόμενη κοινωνική οικονομία παρουσιάζεται ως κάτι το νέο, πρέπει να θυμίσουμε την τύχη του αγροτικού συνεταιρισμού έτσι όπως λανσαρίστηκε από την ελληνική σοσιαλδημοκρατία (μία ψήφος για κάθε συνεταίρο, ανεξαρτήτως οικονομικής δύναμης). Το εγχείρημα πνίγηκε στο βούρκο μιας σειράς σκανδάλων, στα οποία πρωταγωνίστησαν οι πλούσιοι αγρότες (που έγιναν ακόμη πλουσιότεροι) και οι «γαλαζοπράσινοι» αγροτοπατέρες.
Εχουν κάθε λόγο, λοιπόν, οι αστοί να στηρίζουν την «κοινωνική επιχειρηματικότητα», μέσω της οποίας επιχειρείται η απο-προλεταριοποίηση τμήματος του προλεταριάτου και η ενσωμάτωση ευρύτερων προλεταριακών μαζών στη λογική του καπιταλισμού.
Πέτρος Γιώτης
