Πόσο συνηθισμένο είναι μια χώρα να καταγγέλλει μια άλλη χώρα (εν προκειμένω η Ελλάδα την Τουρκία) για βεβήλωση ενός μνημείου της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς; Συνήθως τέτοιες καταγγελίες έρχονται από ανθρώπους του πολιτισμού και της επιστήμης ή από προσεκτικά (χωρίς καταγγελτικό ύφος) ανακοινωθέντα της UNESCO, η οποία ανακηρύσσει διάφορα μνημεία ανά τον κόσμο ως τέτοια. Οχι από κυβερνήσεις. Ιδιαίτερα όταν αυτές οι κυβερνήσεις έχουν «ιδιαίτερο λόγο».
Κι αν όντως η ελληνική κυβέρνηση αισθάνθηκε την ανάγκη να διαμαρτυρηθεί για τη βεβήλωση «ενός οικουμενικού μνημείου που προστατεύεται από την UNESCO ως τμήμα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς», πώς γίνεται να διαμαρτύρεται ταυτόχρονα για «πρόκληση στο θρησκευτικό συναίσθημα των απανταχού χριστιανών»;
'Η είναι οικουμενικό μνημείο (οπότε θα έπρεπε να αισθανθούν προσβολή όλοι οι πολιτισμένοι άνθρωποι, ανεξαρτήτως θρησκεύματος) ή είναι χριστιανικό μνημείο. Αν μάλιστα πάρουμε τοις μετρητοίς τα περί προσβολής του θρησκευτικού συναισθήματος μιας κοινότητας, τότε μάλλον θα πρέπει να δικαιώσουμε τους φανατικούς μουσουλμάνους που ζητούν να ξαναγίνει τζαμί η Αγιασοφιά. Διότι, τους τελευταίους έξι αιώνες η Αγιασοφιά ήταν μουσουλμανικό τέμενος και όχι ορθόδοξος χριστιανικός ναός, οπότε η μετατροπή του σε μουσείο τους στέρησε έναν εμβληματικό χώρο λατρείας.
Για να τα λέμε όλα, πρέπει να σημειώσουμε ότι καναδυό αιώνες πριν γίνει τζαμί, η Αγιασοφιά λειτούργησε για μερικές δεκαετίες και ως καθολικός ναός. Ηταν η περίοδος που την Κωνσταντινούπολη κατείχαν οι Φράγκοι. Ο πονηρός Ερντογάν τα ξέρει αυτά, για τούτο και εξήγησε στους οπαδούς του: «Οταν ο Mωάμεθ μπήκε στην Πόλη του έγινε υποδοχή ως λυτρωτή που τον περίμεναν. Η Αγιασοφιά, αντί να κατεδαφιστεί με θρησκευτικό μίσος, καλλωπίστηκε περισσότερο και ως δικαίωμα άλωσης προσφέρθηκε στους Μουσουλμάνους. Δεν άγγιξαν άλλα θρησκευτικά μνημεία και αφέθηκαν να υπάρχουν ανταποκρινόμενα στις ανάγκες. Ομως, σε περιοχές που αναγκαστήκαμε να εγκαταλείψουμε πριν από έναν αιώνα, τα θρησκευτικά μας μνημεία και σύμβολα εξαφανίστηκαν. Κοιτάξτε σήμερα στην Αθήνα, δεν έχουμε ένα δικό μας τζαμί. Ολα ισοπεδώθηκαν.Ομως εμείς στην Ιστανμπούλ δεν κάναμε κάτι τέτοιο. Με την εικόνα αυτή βλέπουμε μόνο το μεγαλείο των προγόνων μας».
Εκείνο που δεν είπε ο Ερντογάν, αλλά είναι γνωστό από την Ιστορία, είναι πως την πραγματικότητα αυτή, το «δικαίωμα άλωσης», την αποδέχτηκε και το ορθόδοξο ιερατείο. Η Αγιασοφιά έγινε τζαμί και το ορθόδοξο ιερατείο συνέχισε να ασκεί την εξουσία του επί των χριστιανών της οθωμανικής αυτοκρατορίας, συνεργαζόμενο με την οθωμανική Πύλη. Ετσι, αυτό το ιερατείο, χωρίς να θέτει ζήτημα Αγιασοφιάς, αναδείχτηκε σε μεγάλο φεουδάρχη και φοροεισπράκτορα στις χριστιανικές περιοχές της αυτοκρατορίας.
Πιο πονηρό το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών απάντησε με «κάρφαρο» στη διαμαρτυρία του ελληνικού ΥΠΕΞ: «Η Αγιασοφιά θα παραμείνει σημαντική αξία για την Τουρκία και την ανθρωπότητα και θα συνεχίσει να προστατεύεται. Καλούμε την Ελλάδα να απαλλαγεί από τα ιστορικά της κόμπλεξ». Το τελευταίο πρέπει να «πόνεσε» πολύ τον ελληνικό εθνικισμό, διότι βρήκε σίγουρα ανταπόκριση στους διεθνείς διπλωματικούς κύκλους, που εξέλαβαν τις ελληνικές αντιδράσεις ως εκδήλωση ενός ιδιοκτησιακού συνδρόμου, ως μια επανάληψη του παλιού μεγαλοϊδεάτικου συνθήματος «να πάρουμε την Πόλη και την Αγιασοφιά», που πνίγηκε στο αίμα της μικρασιατικής εκστρατείας, στο αίμα και στα δάκρυα των Ρωμιών της Σμύρνης.
Ο Ερντογάν φρόντισε να μην προκαλέσει την UNESCO. Οργάνωσε την κακόγουστη εθνικιστική φιέστα του έξω από την Αγιασοφιά. Μέσα έβαλε μόνο έναν ιμάμη να διαβάσει κάτι ψαλμωδίες από το Κοράνι, φροντίζοντας ταυτόχρονα να διαμηνύσει στους οπαδούς του ότι υπάρχουν κι άλλα τζαμιά εκεί κοντά για να προσευχηθούν και δε χρειάζεται να ξανακάνει τζαμί την Αγιασοφιά. «Χρωστάει» κάτι και στο στρατό, με τον οποίο έχει στενή συμμαχία επί σχεδόν δυο δεκαετίες. Τι «χρωστάει»; Να μη θίξει κάποια σύμβολα της κεμαλικής παράδοσης.
Το σύγχρονο τουρκικό κράτος οικοδομήθηκε από τον Μουσταφά Κεμάλ πάνω στα ερείπια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, από την οποία ξεπήδησαν επίσης μια σειρά άλλα κράτη, μέσα από εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα και επαναστάσεις. Και το νεοελληνικό κράτος, βέβαια. Ο Κεμάλ οικοδόμησε ένα κράτος ανεξίθρησκο, χρησιμοποιώντας ακόμα και αυταρχισμό επί του οργανωμένου μουσουλμανισμού. Η μετατροπή της Αγιασοφιάς σε μουσείο, το 1935, ήταν μια πράξη ανεξίθρησκου συμβολισμού. Ο Ερντογάν δε δοκίμασε να ξανακάνει την Αγιασοφιά τζαμί όταν βρισκόταν στην ακμή της πολιτικής του διαδρομής, δε νομίζουμε ότι έχει κανένα λόγο να το κάνει τώρα που κερδίζει στον πόντο. Γιατί να προκαλέσει το θεματοφύλακα του κεμαλισμού, το στρατό, χωρίς τη στήριξη του οποίου δε θα μπορούσε να σταθεί ούτε για μια μέρα παραπάνω στην εξουσία;
Από την άλλη, το δίδυμο μουσουλμανισμός-οθωμανισμός αποτελεί την ιδεολογική βάση επί της οποίας ο Ερντογάν οικοδόμησε την πολιτική του κυριαρχία. Και δεν έχει κανένα λόγο να το εγκαταλείψει, αφού του επιτρέπει να ελέγχει ευρύτατες λαϊκές μάζες. Αυτή η δυνατότητα προέκυψε ιστορικά, καθώς ο κεμαλισμός διαμόρφωσε μεν μια εθνικοαστική ιδεολογική βάση, με πυρήνα της τον τουρκισμό (και όχι τον οθωμανισμό ή τον μουσουλμανισμό), όμως η φτώχεια στην οποία ήταν καταδικασμένες οι πλατιές λαϊκές μάζες της Τουρκίας, σε συνδυασμό με τη γέννηση του κουρδικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος και τη διαρκή πολιτική κρίση (συνεχή στρατιωτικά πραξικοπήματα με διαλείμματα κοινοβουλευτισμού), δημιούργησαν μια απόσταση ανάμεσα στον παραδοσιακό κεμαλικό εθνικισμό και στις λαϊκές μάζες. Αυτό το κενό ήρθε να καλύψει το ΑΚΡ του Ερντογάν, που διαμόρφωσε ένα νέο ιδεολογικό μείγμα: μουσουλμανισμός, οθωμανισμός και ο κεμαλισμός από δίπλα (και όχι σε αντίθεση).
Εκδήλωση αυτού του νέου ιδεολογικού μείγματος ήταν και το καρακιτσαριό του σόου έξω από την Αγιασοφιά με τα βίρτσουαλ τείχη και τους βίρτσουαλ πορθητές τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Ερντογάν και οι προπαγανδιστές του διδάχτηκαν από τα αντίστοιχα επιτεύγματα των ελλήνων εθνικιστών. Από την εποχή της χούντας μέχρι πρόσφατα (ποιος ξεχνάει τις παλέτες με το κόκκινο χαλί που έστησε ο Καμμένος στη Σαλαμίνα, για να γιορτάσει την ιστορική ναυμαχία του αρχαίου κόσμου, συνδυάζοντας… αρμονικά χλαμύδες και στρατιώτες με καρναβαλίστικες αρχαιοελληνικές στολές με εξαπτέρυγα και ορθόδοξη δοξολογία;).
Η αλήθεια είναι ότι ως προς το φαίνεσθαι ο ελληνικός εθνικισμός έχει… εξευρωπαϊστεί, χάρη κυρίως στην κοσμοπολίτικη μερίδα της αστικής τάξης (είναι και το αρνητικό προηγούμενο της χούντας, που λειτουργεί αποτρεπτικά). Δεν είδαμε, όμως, τον εσμό των δεξιών και ακροδεξιών πολιτικών να ενοχλείται από το καρκατσουλιό με τους καρναβαλιστές που παρίσταναν τους αρχαίους Μακεδόνες στα εθνικιστικά συλλαλητήρια του 2018-19. Μια χαρά κυκλοφορούσαν καμαρωτοί και φωτογραφίζονταν με τα καρναβάλια, μαζεύοντας ψηφαλάκια. Ο Ερντογάν το κάνει επίσημα. Για τα ψηφαλάκια κι αυτός.
Ανεξάρτητα, όμως, από το φαίνεσθαι, ο εθνικισμός και η αναφορά στα κλέη των προγόνων αποτελούν βασικά συστατικά κοινωνικού ελέγχου και στις δύο χώρες. Ο Ερντογάν αναφέρεται στον Μωάμεθ Β' τον πορθητή και στην οθωμανική αυτοκρατορία, οι «δικοί μας» αναφέρονται στην «τρισχιλιετή ιστορία του ελληνικού έθνους», στους ελληνομηδικούς πολέμους, στο Βυζάντιο, σε ό,τι μπορεί να βοηθήσει τον κοινωνικό έλεγχο με τη χρήση ενός εθνικού αφηγήματος αντιεπιστημονικού και αντιιστορικού. Πάνω στην ιστορική διαστρέβλωση και την εθνικιστική ψευτιά οικοδομούνται και οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα στον ελληνικό και τον τουρκικό αστισμό, κομμάτι των οποίων ήταν και αυτή για την Αγιασοφιά.
Ο αστικός εθνικισμός δεν καταπολεμιέται με αφορισμούς και ελιτίστικη συμπεριφορά, αλλά με επιμονή στη διάδοση της επιστημονικής αλήθειας. Μ' αυτή την αλήθεια αντιπαρατέθηκε το παλιό επαναστατικό ΚΚΕ στη «Μεγάλη Ιδέα», τη δεκαετία του '30 και αργότερα. Ο Νίκος Ζαχαριάδης, στην εισαγωγή μιας σύντομης ιστορίας για τα 20χρονα του ΚΚΕ, που έγραψε στην απομόνωση του κάτεργου της Κέρκυρας το 1939, συμπύκνωσε με επιστημονική ενάργεια και φιλολογική ακρίβεια τον πυρήνα του ζητήματος. Η ανάλυσή του διατηρεί ατόφια την αξία της και σήμερα, ένα χρόνο πριν από τη 200ή επέτειο της επανάστασης του 1821.
1. Το ελληνικό έθνος, απλώνοντας τις ρίζες του στο βυζαντινό μεσαίωνα, πήρε τη βασική του διαμόρφωση κάτω από την κυριαρχία των σουλτάνων. Ζυμώθηκε κι ανδρώθηκε μέσα σε ατελείωτη σειρά από εθνικούς και δημοκρατικούς αγώνες. Και την απελευθερωτική του επανάσταση τη θέλησε και την άρχισε σαν εθνικοδημοκρατικό ξεσκλάβωμα από την οθωμανική υποδούλωση και τη φαναριώτικη και κοτζαμπασίδικη εκμετάλλευση και όχι μονάχα για τους έλληνες, αλλά και για όλους τους βαλκανικούς λαούς. Ετσι τραγούδησε και δούλεψε την επαναστατική ιδέα ο Ρήγας ο Βελεστινλής, έτσι προετοίμασε το 21 η Φιλική Εταιρία.
2. Η αστοτσιφλικάδικη αντίδραση, παίρνοντας με τη βοήθεια της αντιδραστικής Ευρώπης την ηγεμονία της επανάστασης και, σαν συνέχεια, τη διακυβέρνηση της χώρας, διαστρέβλωσε και έπνιξε τους δημοκρατικούς σκοπούς της και στη θέση τους έβαλε την ιδεολογία και την πολιτική της «Μεγάλης Ιδέας».
3. Η «Μεγάλη Ιδέα» ενάντια σ’ όλα τα δεδομένα της ιστορίας και της επιστήμης διακήρυξε: α) ότι η νέα Ελλάδα αποτελεί απόγονο, κληρονόμο και συνεχιστή της αρχαίας Ελλάδας των δουλοχτητών και της βυζαντινής αυτοκρατορίας του ασιατικού δεσποτισμού. Και ότι για την ιστορική αποστολή, που της είναι δοσμένη «από τα πάνω», έχει να ξαναφτιάξει την «ελληνική αυτοκρατορία», που δεν υπήρξε ποτέ. Ετσι διατύπωσε μεγαλοελλαδίτικες καταχτητικές βλέψεις πάνω σ’ όλα τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία και αυτού πρέπει να βρούμε μια από τις κυριότερες αιτίες γιατί δε λύθηκε δημοκρατικά το βαλκανικό πρόβλημα και για το εξοντωτικό αλληλοφάγωμα των λαών, που κατοικούν τη Χερσόνησο του Αίμου, β) ότι η νέα Ελλάδα δε μπορεί να ζήσει στα στενά της όρια και ότι τη λύση για όλα τα προβλήματά της και όλες τις δυσκολίες της θα τη βρει στην πραγματοποίηση της «Μεγάλης Ιδέας». Τότε θα πλουτίσει και θα ευτυχήσει και σαν λαός και σαν τόπος. Γι’ αυτό στην πραγματοποίηση αυτού του σκοπού πρέπει να αφιερωθούν όλες οι δυνάμεις. Για το σκοπό αυτό πρέπει να γίνουν όλες και οι πιο βαριές θυσίες και ο λαός να δεχτεί όλα και τα πιο μεγάλα βάρη.
…
7. Ομως η κίνηση αυτή δε βρίσκει ακόμα το συνειδητό ιδεολογικό κίνημα και τον πολιτικό οργανωτή της. Η αστοτσιφλικάδικη αντίδραση τόσο συστηματικά δούλεψε τα μυαλά του λαού με την ιδεολογία της «Μεγάλης Ιδέας», ώστε ο κόσμος πιστεύει σ’ αυτή και είναι έτοιμος να παλαίψει για την πραγματοποίησή της. Η «Μεγάλη Ιδέα» κυριαρχεί παντού και υποχρεώνει κάθε άλλη πνευματική, πολιτική, κοινωνική κίνηση να στεγαστεί κάτω από τα φτερά της. Ετσι, πάνω στο φόντο της ολόπλευρης καθυστέρησης της χώρας, η τέτια καταθλιπτική και μονοπωλιακή ηγεμονία της «Μεγάλης Ιδέας», αποτελεί τον ειδικό λόγο που εξηγεί γιατί στην προπολεμική Ελλάδα καθυστέρησε τόσο η μαρξιστική θεωρία και σκέψη και η σοσιαλιστική πολιτική κίνηση και οργάνωση και γενικά κάθε μαζικό ριζοσπαστικό δημοκρατικό κίνημα. Η τέτια καθυστέρηση είχε σαν συνέπεια ότι τα βασικά νεοελληνικά προβλήματα δε βρήκαν την επιστημονική μαρξιστική διαφώτιση και επεξεργασία τους, πράγμα που είχε τη σοβαρή αρνητική επίδρασή του σε όλη την κατοπινή για το λαϊκό επαναστατικό κίνημα εξέλιξη.
8. Στη βάση της «Μεγάλης Ιδέας» έστεκε μια αντινομία που προδίκαζε την ίδια την αποτυχία, γιατί ενώ η επίδοση σε τέτιους μεγάλους καταχτητικούς σκοπούς απαιτούσε να υπάρχει γερή εσωτερική οικονομική βάση και άνθιση και στέρεη κοινωνική και πολιτική οργάνωση, που θα ήταν ικανές να κρατήσουν τόσο βαρύ φορτίο, η «Μεγάλη Ιδέα» ανέβαλλε την εξασφάλιση των προϋποθέσεων αυτών της επιτυχίας ύστερ’ από την πραγματοποίησή της! Ετσι γινόταν φανερό ότι δε θα βάσταγαν τα ίδια της τα πόδια, αφού έκρυβε μέσα της το σπέρμα της αποτυχίας της. Αυτό όμως μπορούσε να γίνει κτήμα του λαού μόνο πάνω στη βάση της ίδιας του της πείρας μέσα στη ζωή και στην πάλη. Αυτό και γίνηκε όταν ήρθε η αποτυχία της «Μεγάλης Ιδέας» σαν γενική δομή στα 1897-98 και σαν καταστροφική κατάρρευση στα 1922 (η σχετική επιτυχία της στα 1912-13 δεν αλλάζει τη γενική εικόνα). Η τέτια πείρα προώθησε την ωρίμανση των υποκειμενικών προϋποθέσεων για τη ριζική εσωτερική μεταβολή.
Αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα παρουσιάζει η οικονομική και κοινωνικοπολιτική διάρθρωση της χώρας όταν ζύγωνε να κλείσει τα 100 χρόνια από την εθνικοαπελευθερωτική της επανάσταση, στις παραμονές της δημιουργίας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ελλάδας.
13 του Ιούνη 1939
Νίκος Ζαχαριάδης, Θέσεις για την ιστορία του ΚΚΕ
