Σχέδιο νόμου για προσφυγικό: «Αίτηση – απόρριψη – απέλαση»

«Αίτηση – απόρριψη – απέλαση»! Αυτό φαίνεται να είναι το «τρίπτυχο επιτυχίας» της ελληνικής κυβέρνησης στον τομέα του νομοθετικού πλαισίου για το προσφυγικό. Αίτηση: υπό προϋποθέσεις. Απόρριψη: σχεδόν βέβαιη. Απέλαση: το ζητούμενο, με κάθε τρόπο.
 
Το σχέδιο νόμου, που αυτή τη στιγμή βρίσκεται στο στάδιο της διαβούλευσης, φέρνει καίριες αλλαγές στον πρόσφατο σκληρό νόμο 4636/2019 (A’ 169). Δε χρειάζονται μακροσκελείς εισαγωγές για να περιγράψει κανείς αυτό που με μια διαγώνια ματιά φαίνεται εύκολα: η διαδικασία ασύλου μετατρέπεται ουσιαστικά σε μια αλληλουχία βημάτων, με τα οποία το κράτος μπορεί να βρει «παραθυράκια» παντού, με σκοπό την εκδίωξη των προσφύγων.
 
Ας δούμε συνοπτικά τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν το σχέδιο νόμου, όπως έχει δημοσιευτεί:
 
1. Υποτίμηση της σημασία της διερμηνείας: ξεκινώντας, από τα πρώτα άρθρα στο σχέδιο νόμου, διαβάζει κανείς φράσεις που αναφέρονται στην κατανόηση των διαδικασιών εκ μέρους των προσφύγων. Κατανόηση «σε γλώσσα που κατανοούν ή ευλόγως θεωρείται ότι κατανοούν». Στην πραγματικότητα, υπάρχει ήδη τεράστιο ζήτημα με την ανεύρεση διερμηνέων, ιδιαίτερα σε γλώσσες και διαλέκτους που απαντώνται σπάνια. Η έλλειψη αυτή του κρατικού μηχανισμού, ωστόσο, είναι προκλητικό να «χρεώνεται» στους πρόσφυγες που σε πολλές περιπτώσεις δεν καταλαβαίνουν ακόμα και τα πλέον βασικά. Γίνεται ξεκάθαρο ότι η διερμηνεία αποτελεί και επισήμως «λεπτομέρεια» για το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου και κατ’ επέκταση για την ελληνική κυβέρνηση. Ουσιαστικά παρέχεται γιατί έτσι πρέπει… τυπικά. Αν μπορούσαν θα την καταργούσαν μια κι έξω. Κι αυτό, αποπειρώνται να κάνουν, όταν κάνουν λόγο μέχρι και για ενδεχόμενη παράλειψη της συνέντευξης πρώτου βαθμού (την πιο βασική για τη θετική έκβαση ενός αιτήματος διεθνούς προστασίας, καθώς διενεργείται διά ζώσης κι όχι αποκλειστικά μέσω εγγράφων όπως ο δεύτερος βαθμός), αν ο αιτών δεν επιθυμεί να την πραγματοποιήσει στην επίσημη γλώσσα της χώρας του (την οποία όμως μπορεί να μη γνωρίζει). Θα επαναλάβουμε το αυτονόητο: οι συνεντεύξεις πρέπει να λαμβάνονται στη γλώσσα που μπορεί και επιλέγει ο αιτών να εκφραστεί.
 
2. Τιμωρητικός χαρακτήρας διατάξεων για μη συνεργασία με τις ελληνικές αρχές – επιδόσεις αποφάσεων με κάθε τρόπο: οι πρόσφυγες μπορεί να μην κατανοούν τι τους εξηγείται μόλις έρχονται στη χώρα, όμως οι υποχρεώσεις τους θα ισχύουν κανονικότατα όπως και οι συνέπειες μη τήρησής τους / παραβίασής τους! Στην πράξη, αυτό εκδηλώνεται από το πιο απλό πράγμα (π.χ. σε ποιο Γραφείο Ασύλου πρέπει να πάει κάποιος για να δηλώσει εγκαίρως την αλλαγή προσωπικών στοιχείων, τηλεφώνου ή διεύθυνσης κατοικίας) και καταλήγει να έχει επιπτώσεις στην ουσία της αίτησης διεθνούς προστασίας στη χώρα, με κίνδυνο να ανακληθεί ή να απορριφθεί ως αβάσιμη. Δημιουργείται έτσι ιδανικό πλαίσιο για ευκολότερες απορρίψεις αιτημάτων. Απορρίψεις πλήρως «αβλαβείς» για την κυβέρνηση. Παράλληλα, ο στόχος είναι να επιστρέφονται οι πρόσφυγες οπουδήποτε και με όποιον τρόπο. Φτιάχνεται, λοιπόν, ένας μηχανισμός «κάλυψης» ώστε να επιδίδονται οι αποφάσεις ακόμα και στους δικηγόρους των προσφύγων. Τα πάντα γίνονται για να μη σταματήσουν να «τρέχουν» οι προθεσμίες, για να τεκμαίρεται ότι ο αιτών έλαβε γνώση, με κάθε τρόπο.
 
3. «Διακοσμητική» νομική συνδρομή: η παροχή νομικής βοήθειας στους πρόσφυγες, που θα καλύπτεται με κρατικές δαπάνες (όπως γίνεται ήδη στα δικαστήρια της χώρας), κατοχυρώνεται για αρχή μόνο στο δεύτερο βαθμό (κάτι που ίσχυε και προγενέστερα). Αυτό που γίνεται «ενδιαφέρον» με το παρόν σχέδιο νόμου είναι το πώς αυτή θα παρέχεται. Έρεισμα της απόφασης για το αν θα μπορέσει ένας πρόσφυγας να λάβει ή όχι νομική συνδρομή είναι η πιθανότητα που υπάρχει να γίνει δεκτή. Και την απόφαση αυτή εκδίδει ο πρόεδρος της Επιτροπής που θα εξετάσει την προσφυγή! Ταυτόχρονα, ασκείται εμφανώς (σε πολλές διατάξεις) πίεση στους εργαζόμενους που απασχολούνται στις Επιτροπές Προσφυγών για έκδοση συγκεκριμένου αριθμού αποφάσεων εντός συγκεκριμένου χρόνου, χωρίς να συνυπολογίζονται σ’ αυτές οι αποφάσεις για τη νομική συνδρομή. Τώρα, μπορεί κάποιος να αξιολογήσει πόσο πιθανό είναι να κρίνει ο πρόεδρος μιας τέτοιας επιτροπής μια προσφυγή ως πιθανώς δεκτή. Η νομική βοήθεια στους πρόσφυγες καθίσταται πρακτικά ένα διακοσμητικό στοιχείο και μάλιστα σε μια φάση του αιτήματος εξαιρετικά κρίσιμη, δεδομένου ότι είναι η τελευταία ευκαιρία να παρουσιαστεί (κι αυτό κατά 99% με την κατάθεση έγγραφου υπομνήματος) μια υπόθεση πλήρως. Αν συνδυάσουμε, περαιτέρω, αυτό το γεγονός με την παροχή προβληματικής διερμηνείας στον πρώτο βαθμό, που μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε απορριπτικές αποφάσεις, καταλαβαίνουμε τη διάσταση που πραγματικά έχει αυτή η ρύθμιση.
 
4.  Μείωση προθεσμιών – δημιουργία ακόμα πιο ασφυκτικού πλαισίου για αιτούντες: Επόμενο ζήτημα που «απασχολεί» το σχέδιο νόμου είναι αυτό των προθεσμιών και ειδικά αυτών που «καίνε» την κυβέρνηση. Σ’ αυτές περιλαμβάνονται  αιτήσεις ανθρώπων που βρίσκονται στα σύνορα, ανθρώπων που έχουν υποβάλει αιτήσεις «προδήλως» αβάσιμες, που κατά την Ελληνική Αστυνομία κρίνονται ως επικίνδυνοι για την εθνική ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη, και άλλες. Αιτήσεις που, για να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, μπορούν να οδηγήσουν (για πολλοστή φορά) σε μια «αβλαβή» απόρριψη εκ μέρος των ελληνικών αρχών.
 
Με βάση αυτά που μέχρι τώρα γνωρίζουμε και με τις μεταρρυθμίσεις που βλέπουμε να εφαρμόζονται σιγά σιγά, το πιθανότερο «σενάριο» για έναν πρόσφυγα είναι το εξής: α) πρώτη υποδοχή σε γλώσσα που πιθανόν να γνωρίζει, β) συνέντευξη σε γλώσσα που πιθανόν να καταλαβαίνει, γ) απόρριψη αιτήματος σε πρώτο βαθμό (όπως συμβαίνει στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, βάσει των στοιχείων που είναι ήδη κοινοποιημένα από την ίδια την Υπηρεσία Ασύλου), δ) προσφυγή στο δεύτερο βαθμό (χωρίς, πιθανόν, νομική συνδρομή και με προθεσμίες ασφυκτικές για την κατάθεση έγγραφου υπομνήματος), ε) δεύτερη απόρριψη, στ) κράτηση και τέλος επιστροφή.
 
Δε νομίζουμε ότι υπάρχει λόγος να χανόμαστε στη μετάφραση, απασχολούμενοι με έναν κυκεώνα λεπτομερειών, με συνεχείς συγκρίσεις νόμων και προσκόλληση σε ζητήματα σημαντικά μεν αλλά όχι τόσο εξόφθαλμα καταδικαστικά για τους πρόσφυγες. Αυτό που έχει σημασία σ’ αυτού του είδους τα νομοσχέδια είναι η πραγματική τάση και κατεύθυνση που οι κυβερνώντες θέλουν να δώσουν. Και εδώ η πρόθεση είναι σαφέστατη και εκδηλώνεται πασίδηλα: φύγετε!