Στο προηγούμενο φύλλο αναφερθήκαμε στη «χαμένη δεκαετία» της πιο αδύναμης μεταπολεμικής οικονομικής ανάκαμψης των ΗΠΑ, μετά την κρίση των αρχών της νέας χιλιετίας. Αναφερθήκαμε στη μείωση των εισοδημάτων των αμερικανών εργαζόμενων, στην αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων αλλά και στην καθήλωση του ελάχιστου ομοσπονδιακού ωρομίσθιου, που από τον Ιούλη του 2009 παραμένει στα 7.25 δολάρια (γύρω στα 5.25 ευρώ). Σ’ αυτό το φύλλο θα αναφερθούμε στην ποιότητα των θέσεων εργασίας που υπάρχουν στις ΗΠΑ και στην «προστασία» που προσφέρει η ομοσπονδιακή νομοθεσία.
Οι «κακές δουλειές» σε άνοδο
Βασισμένο στα στοιχεία των «τρεχουσών ερευνών πληθυσμού» (current population surveys – CPS)[1], το αμερικάνικο Κέντρο Οικονομικών και Πολιτικών Ερευνών δημοσίευσε το Σεπτέμβρη του 2012 μια έκθεση με τίτλο «Οι κακές θέσεις εργασίας σε άνοδο»[2]. Στην έκθεση αυτή ως «κακιά θέση εργασίας» ορίζεται η θέση εργασίας με μικτό μισθό κάτω από 37.000 δολάρια το χρόνο (σε τιμές 2010), δηλαδή κάτω από 18.5 δολάρια την ώρα μικτά, χωρίς καμία εργοδοτική κάλυψη, ούτε για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ούτε για σύνταξη. Δηλαδή ο εργαζόμενος πληρώνει αποκλειστικά από τη δική του τσέπη την όποια ιατρική ασφάλιση και σύνταξη που είναι ικανός να πληρώσει.
Οπως φαίνεται στον Πίνακα 1, που συντάξαμε βάσει των στοιχείων της παραπάνω έρευνας, το ποσοστό αυτών των θέσεων εργασίας αυξήθηκε κατά 38% μεταξύ 1979 και 2010, με αποτέλεσμα το ένα τέταρτο των θέσεων εργασίας το 2010 να βρίσκεται σε αυτή την κατηγορία. Η αύξηση του ποσοστού των «κακών» θέσεων εργασίας φαίνεται να μην οφείλεται στη μείωση του μισθού που παίρνει στο χέρι ο εργαζόμενος, αλλά στη μείωση του λεγόμενου «μη μισθολογικού κόστους», δηλαδή των χρημάτων που δίνουν οι καπιταλιστές για ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και συνταξιοδοτική ασφάλιση των εργατών τους. Ετσι, το 2010 οι καπιταλιστές δεν πλήρωναν δεκάρα για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη του 46.7% των εργαζόμενων στις ΗΠΑ, ενώ για πάνω από τις μισές θέσεις εργασίας (54.5%) οι καπιταλιστές δεν πλήρωναν δεκάρα τσακιστή ούτε για τη σύνταξη!
Σε παρόμοιο συμπέρασμα καταλήγει μια άλλη έκθεση, από το ινστιτούτο «National Employment Law Project»[3], η οποία εξετάζει την ποιότητα των θέσεων εργασίας που χάθηκαν κατά τη διάρκεια της τελευταίας κρίσης και αυτών που δημιουργούνται με την τωρινή «ανάκαμψη». Σύμφωνα με την έκθεση αυτή, οι χαμηλόμισθες θέσεις εργασίας (με μέσο ωρομίσθιο από 7.69 μέχρι 13.83 δολάρια σε τιμές 2012) αποτελούν το 21% των θέσεων εργασίας που χάθηκαν κατά την κρίση, αλλά και το 58% αυτών που δημιουργήθηκαν με την «ανάκαμψη», ενώ οι θέσεις εργασίας με μέσα εισοδήματα (δηλαδή με ωρομίσθιο από 13.84 μέχρι 21.13 δολάρια σε τιμές 2012) αποτελούν το 60% των θέσεων εργασίας που χάθηκαν κατά την κρίση και μόλις το 22% αυτών που δημιούργησε η «ανάκαμψη». Για τις υψηλόμισθες θέσεις εργασίας (με ωρομίσθιο από 21.14 μέχρι 54.55 δολάρια έτους 2012) τα αντίστοιχα ποσοστά είναι περίπου ίδια (ισοδυναμούν δηλαδή με το 19% των χαμένων θέσεων εργασίας και το 20% αυτών που δημιουργήθηκαν μετά την κρίση).
Επόμενο είναι η έκθεση να καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: «Κατά τη διάρκεια της κρίσης, υπήρξαν απώλειες θέσεων εργασίας στην οικονομία, αλλά συγκεντρώθηκαν στα επαγγέλματα με μεσαίους μισθούς. Αντίθετα, κατά τη διάρκεια της ανάκαμψης, τα κέρδη (σ.σ. η αύξηση) της απασχόλησης έχουν συγκεντρωθεί σε χαμηλόμισθα επαγγέλματα, τα οποία αυξήθηκαν 2.7 φορές γρηγορότερα από τα επαγγέλματα με μεσαίους και υψηλούς μισθούς».
Μισθοί και παραγωγικότητα
Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει για την ανάγκη «σύνδεσης των μισθών με την παραγωγικότητα»; Σύμφωνα με τα «παπαγαλάκια» του κεφαλαίου, οι μισθοί θα πρέπει να αυξάνονται όταν αυξάνεται η παραγωγικότητα, για να μην παίρνουν οι εργάτες περισσότερα από όσα παράγουν. Η πραγματικότητα φυσικά είναι εντελώς διαφορετική. Γιατί οι εργάτες παίρνουν πάντα πολύ λιγότερα από τη νέα αξία που προσθέτουν στο προϊόν, ενώ τη διαφορά μεταξύ της τιμής της εργατικής δύναμης και της νέας αυτής αξίας την καρπώνονται πάντοτε οι καπιταλιστές. Οι τελευταίοι έχουν κάθε συμφέρον να εξαναγκάζουν τους εργάτες τους να δουλεύουν πιο εντατικά, αποκομίζοντας απόλυτη υπεραξία, δηλαδή υπεραξία που παράγεται χωρίς τη μείωση του αναγκαίου χρόνου εργασίας, του χρόνου εργασίας που καταναλώνεται για να παραχθούν τα αναγκαία μέσα συντήρησης του εργάτη (τα οποία είναι απαραίτητα για να αναπαράγει την εργατική του δύναμη).
Με την πρόοδο της τεχνολογίας, οι καπιταλιστές χρησιμοποιούν νέες μηχανές, πιο παραγωγικές, που οδη- γούν στη μείωση του αναγκαίου χρόνου εργασίας των εργατών τους, χωρίς όμως αυτή η μείωση να οδηγεί στη μείωση των ωρών εργασίας με τα ίδια λεφτά. Οι καπιταλιστές έτσι καρπώνονται τη σχετική υπεραξία, δηλαδή την υπεραξία «που προκύπτει από την συντόμευση του αναγκαίου χρόνου εργασίας και από την αντίστοιχη αλλαγή στη σχέση των μεγεθών των δύο συστατικών μερών της εργάσιμης ημέρας»[4].
Με την αποκόμιση της σχετικής υπεραξίας, το πρώτο συστατικό μέρος της εργάσιμης ημέρας που ο εργάτης εργάζεται «για τον εαυτό του» (για να αποκτήσει δηλαδή τα χρήματα με τα οποία θα αγοράσει τα αναγκαία μέσα συντήρησής του) μειώνεται και αυξάνεται το συστατικό μέρος της εργασίας που ο εργάτης εργάζεται για τον καπιταλιστή. Τι βλέπουμε να έγινε στις ΗΠΑ την τελευταία τριακονταετία; Αναφέρει πρόσφατη έκθεση ιδιωτικού αμερικάνικου ινστιτού-του[5]: «Οι Αμερικανοί εργάζονται περισσότερες ώρες και είναι πιο παραγωγικοί – παραταύτα οι μισθοί είναι σε μεγάλο βαθμό στα ίδια επίπεδα. Πράγματι, ο μέσος εργαζόμενος είδε μια αύξηση κατά μόλις 5% μεταξύ 1979 και 2012, παρά τη συνολική αύξηση της παραγωγικότητας κατά 74.5%. Ενας λόγος που οι μισθοί των Αμερικανών δεν ευθυγραμμίζονται με την παραγωγικότητά τους είναι ότι εκατομμύρια μεσαίοι και ακόμα πιο χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι εργάζονται υπερωριακά χωρίς να πληρώνονται».
Από το παραπάνω απόσπασμα φαίνεται πόσο υποκριτικές είναι οι φωνές για «σύνδεση μισθού-παραγωγικότητας». Στόχος τους δεν είναι οι αυξήσεις στους μισθούς όσο αυξάνεται η παραγωγικότητα, αλλά η αποκόμιση απόλυτης και σχετικής υπεραξίας από το κεφάλαιο, κάτι που γίνεται κατά κόρον στη μητρόπολη του παγκόσμιου καπιταλισμού, τις ΗΠΑ. Κι αυτό δεν γίνεται παράνομα, αλλά καθόλα νόμιμα, αφού οι νόμοι που υποτίθεται ότι «προστατεύουν» την εργατική τάξη «μπάζουν» από παντού.
Η εργατική νομοθεσία
Η σύγχρονη εργατική νομοθεσία στις ΗΠΑ βασίζεται σε ένα σημαντικό νομοθέτημα. Το Νόμο περί Δίκαιων Εργασιακών Κανόνων (Fair Labor Standards Act – FLSA), που ψηφίστηκε τον Ιούνη του 1938 και έγινε νόμος του αμερικάνικου κράτους λίγους μήνες αργότερα. Ο νόμος αυτός καθορίζει το ελάχιστο ωρομίσθιο, τις πληρωμές των υπερωριών, την τήρηση του αρχείου εργαζόμενων στις επιχειρήσεις και τους κανόνες νεανικής εργασίας και αφορά πάνω από 130 εκατομμύρια εργαζόμενους στις ΗΠΑ (σε σύνολο γύρω στα 157 εκατομμύρια το 2012). Δηλαδή, γύρω στα 27 εκατομμύρια εργαζόμενοι δεν καλύπτονται από τον FLSA. Παραδείγματα ακάλυπτων εργαζόμενων είναι οι πλασιέ, ορισμένοι από τους εργαζόμενους στις αεροπορικές και σιδηροδρομικές εταιρίες, οι εργάτες γης, οι ναύτες στα αμερικάνικα πλοία, οι εργαζόμενοι που παίρνουν φιλοδωρήματα κ.ά.[5].
Ο νόμος FLSA δεν καθορίζει πληρωμές για το χρόνο που ο εργαζόμενος δεν δουλεύει, δηλαδή τις άδειες ασθένειας ή διακοπών, οι οποίες είναι προϊόν διαπραγμάτευσης μεταξύ καπιταλιστών και εργατών. Ακόμα όμως και για τις υπερωρίες τα πράγματα δεν είναι όπως τα γνωρίζουμε στη χώρα μας. Σύμφωνα με τον FLSA, η εργασία τα Σαββατοκύριακα, τις επίσημες αργίες ή τα ρεπό δεν συνιστά υπερωρίες. Υπερωρίες συνιστούν μόνο οι ώρες που ο εργαζόμενος δουλεύει πάνω από το 40ωρο στη διάρκεια μίας εβδομάδας. Σύμφωνα με το νόμο αυτό, η υπερωρία πληρώνεται 1.5 φορά το ωρομίσθιο και δεν υπάρχει ανώτατο όριο υπερωριών που μπορεί να κάνει ένας εργαζόμενος στη διάρκεια μίας βδομάδας. Αυτό το ορίζει ο καπιταλιστής.
Το άρθρο 13(α)(1) του FLSA ορίζει εξαιρέσεις τόσο από το ελάχιστο ωρομίσθιο όσο και από την πληρωμένη υπερωρία. Οι εξαιρέσεις αφορούν κυρίως τους πιο καλοπληρωμένους εργαζόμενους, με πάνω από 455 δολάρια τη βδομάδα ή πάνω από 23.000 δολάρια το χρόνο. Ποσό όχι τόσο «καλοπληρωμένο», αν αναλογιστεί κανείς ότι είναι λίγο πιο κάτω (1.000 δολάρια περίπου) από το όριο φτώχειας για μια τετραμελή οικογένεια. Κάνοντας μία αντιστοιχία με την Ελλάδα, όπου το όριο φτώχειας για μια τετραμελή οικογένεια το 2012 ήταν γύρω στα 12.000 ευρώ, τα 23.000 δολάρια, που ισοδυναμούν με το 96% του ορίου φτώχειας για μια τετραμελή οικογένεια (24.000 περίπου) θα αντιστοιχού-σαν με 11.500 ευρώ το χρόνο.
Επομένως, δεν έχει άδικο το Ινστιτούτο Οικονομικής Πολιτικής των ΗΠΑ όταν σημειώνει: «Ωστόσο, σχετικά χαμηλά αμειβόμενοι εργαζόμενοι εξαιρούνται από την πληρωμή υπερωρίας και ακόμα και από την προστασία του ελάχιστου ωρομίσθιου, επειδή το υπουργείο Εργασίας απέτυχε να αυξήσει το μισθολογικό όριο το οποίο βοηθά στον καθορισμό των εργαζόμενων που θα μπορούν να λαμβάνουν την πληρωμή των υπερωριών. Οι μισθωτοί εργάτες επίσης –όχι μόνο οι ωρομίσθιοι– έχουν το δικαίωμα να πληρωθούν με μια ανταμοιβή για υπερωριακή εργασία, εκτός κι αν πέφτουν σε μία κατηγορία εξαιρέσεων, όπως ανώτεροι επαγγελματίες, ανώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι ή στελέχη…. Ομως αρκετές εταιρίες έχουν εργαστεί για να παραμερίσουν αυτούς τους κανόνες για τις υπερωρίες. Για παράδειγμα, οι μάγειρες μπορούν να αποκαλούνται "μάνατζερ" και ο εργοδότης τους να τους αρνηθεί την υπερωρία»[5].
Το Ινστιτούτο φέρνει το παράδειγμα ενός υπεύθυνου σε φαστφουντάδικο, που ξοδεύει το 95% του χρόνου του τηγανίζοντας πατάτες, κάνοντας ταμείο, καθαρίζοντας πατώματα και μετακινώντας τις προμήθειες από και προς τον καταψύκτη. Ο υπεύθυνος (ή η υπεύθυνη) δε θα δικαιούται υπερωρία ακόμα κι αν εργάστηκε 70 ώρες τη βδομάδα, αν βγάζει 23.660 δολάρια το χρόνο (δηλαδή πάνω από 455 δολάρια τη βδομάδα). Ακόμα κι αν τη βδομάδα αυτή το ωρομίσθιο έπεσε κάτω από το ελάχιστο (455/70=6.5 δολάρια, δηλαδή 10% πιο κάτω από το κατώτατο ωρομίσθιο των 7.25 δολαρίων), η έννοια της υπερωρίας δεν υφίσταται!
Αυτή η πρόκληση ισχύει γιατί το υπουργείο Εργασίας δεν ανεβάζει το όριο πάνω από το οποίο επιτρέπει την κατάργηση της υπερωρίας. Οπως επισημαίνει το Ινστιτούτο Οικονομικής Πολιτικής, προκειμένου το όριο αυτό να ισοδυναμεί με αυτό που ίσχυε το 1975, λαμβάνοντας υπόψη τον πληθωρισμό, θα έπρεπε να είναι στα 50.440 δολάρια το χρόνο (ή 970 τη βδομάδα), δηλαδή υπερδιπλάσιο από το σημερινό! Αυτό το παραδέχεται ακόμα και ο Λευκός Οίκος, στην ιστοσελίδα του οποίου αναφέρεται ότι μόλις ένα 12% των μισθωτών εργαζόμενων πέφτει κάτω από το όριο των 455 δολαρίων τη βδομάδα, που θα τους εγγυούνταν προστασία στην πληρωμένη υπερωρία και το ελάχιστο ωρομίσθιο (σε σχέση με το 18% το 2004 και το 65% το 1975). Συμπληρώνει, δε, ότι «πολλοί από το υπόλοιπο 88% των μισθωτών εργαζόμενων δεν δικαιούνται αυτές τις προστασίες, επειδή πέφτουν στην κατηγορία των εξαιρέσεων των υψηλόμισθων (σ.σ. επονομαζόμενων ως "white collar")»[7]. Την αδικία να πληρώνονται κάτω από το ελάχιστο ωρομίσθιο την παραδέχτηκε και ο ίδιος ο Ομπάμα που υποσχέθηκε ότι θα τροποποιήσει τη ρύθμιση[7], χωρίς όμως να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες για το τι ακριβώς θα κάνει και ποιους θα θεωρήσει αρκετά υψηλόμισθους για να μην πληρώνονται υπερωρίες.
Στο επόμενο: Η έξαρση της μερικής απασχόλησης και οι άνεργοι που δεν καταγράφονται.
Κώστας Βάρλας
Παραπομπές
1. Οι «τρέχουσες έρευνες πληθυσμού» (current population surveys – CPS) είναι έρευνες που γίνονται σε 60.000 αμερικάνικα νοικοκυριά κάθε μήνα και οργανώνονται από κοινού από το Γραφείο Απογραφής (στατιστική υπηρεσία) των ΗΠΑ και το υπουργείο Εργασίας. Από αυτές τις έρευνες, που γίνονται μέσω ερωτηματολογίων, προκύπτουν βασικά στατιστικά μεγέθη της οικονομίας, όπως το ποσοστό ανεργίας, τα εισοδήματα των νοικοκυριών κτλ (βλ. https://www.census.gov/cps/).
2. «Οι κακές θέσεις εργασίας σε άνοδο» (Bad jobs on the rise) Κέντρο Οικονομικών και Πολιτικών Ερευνών – Σεπτ. 2012 (Center for Economic and Policy Research – CEPR https://www.cepr.net/documents/publications/bad-jobs-2012-09.pdf).
3. «Η χαμηλόμισθη ανάκαμψη και η αύξηση των ανισοτήτων» (The Low-Wage Recovery and Growing Inequality – https://www. nelp.org/index.php/content/content_about_us/tracking_the_recovery_after_the_great_recession) – National Employment Low Project (NELP).
4. Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος πρώτος, μέρος τέταρτο, σελ. 330.
5. «Εκσυγχρονίζοντας τους κανόνες των υπερωριών είναι ένα σημαντικό βήμα για να δώσουμε στους Αμερικανούς αναζωογόνηση» – Αρθρο του αμερικάνικου Ινστιτούτου Οικονομικής Πολιτικής 27/1/2014 (https://www.epi.org/publication/updating-overtime-rules-important-step-giving/).
6. Υπουργείο Εργασίας ΗΠΑ (https:// www.dol.gov/compliance/guide/minwage.htm. https://www.dol.gov/compliance/laws/comp-flsa.htm, https://www.dol.gov/whd /flsa/, https://www.dol.gov/dol/topic/workhours/vacation_leave.htm).
7. Προεδρικό διάταγμα για τον εκσυγχρονισμό της εργατικής νομοθεσίας στις ΗΠΑ, 13/3/2014. https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/13/fact-sheet-opportunity-all-rewarding-hard-work-strengthening-overtime-pr.
