Τίτλος άρθρου Financial times: «Η διαμάχη των μεγάλων δυνάμεων απειλεί την πρωτοκαθεδρία του δολαρίου». Τίτλος άρθρου Economist: « Θα δώσει η κυριαρχία του δολαρίου τη θέση της σε ένα πολυπολικό σύστημα νομισμάτων;». Με απλά λόγια, αυτά και πολλά άλλα άρθρα αντανακλούν έναν πέρα για πέρα βάσιμο φόβο των Αμερικάνων και των ιμπεριαλιστών της Δύσης: μήπως ήρθε το τέλος του δολαρίου ως το πλέον καθιερωμένο μέσο συναλλαγών σε παγκόσμιο επίπεδο; Για να ξεφύγουμε από την αποστειρωμένη γλώσσα των οικονομολόγων και να το θέσουμε υπό το λενινιστικό πρίσμα: μήπως ήρθε η χρονική στιγμή που από το μοίρασμα οδηγούμαστε στο ξαναμοίρασμα των αγορών ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά κέντρα;
Οι φόβοι των Αμερικάνων προέρχονται από ένα συνδυασμό γεγονότων: της εγχώριας καπιταλιστικής στασιμότητας και της ιμπεριαλιστικής ορμής των ανταγωνιστών τους σε παγκόσμιο επίπεδο, με αιχμή του δόρατος την Κίνα. Οσον αφορά την πρώτη συνιστώσα, η εικόνα αρκετών δεικτών μοιάζει με τα προεόρτια μιας καπιταλιστικής κρίσης. Μετά από την κρίση του 2008, ακολούθησε η εποχή της ποσοτικής χαλάρωσης: οι κεντρικές τράπεζες σε Ευρώπη και Αμερική «έκοβαν χρήμα» (αγοράζοντας κρατικά χρεόγραφα) για να τονώσουν την εγχώρια ζήτηση και να δώσουν ουσιαστικά πιο φθηνό χρήμα στους καπιταλιστές για να επενδύσουν. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή ήταν η φάση της ανόδου του αμερικάνικου καπιταλισμού. Αναπόφευκτα, όμως, σε έναν καπιταλιστικό οικονομικό κύκλο η επόμενη φάση είναι η κρίση.
Το φρένο της αμερικάνικης οικονομίας, σε συνδυασμό με την πανδημία και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο στην Ουκρανία, οδήγησε στο σήμερα, που ο υψηλός πληθωρισμός εξαϋλώνει την αγοραστική δύναμη των εργαζομένων. Ο επίσημος πληθωρισμός στις ΗΠΑ άγγιξε το 9,1% (τον Ιούνιο του 2022), ενώ σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία τώρα είναι στο 6,5% ( κόκκινη γραμμή του Πίνακα 1). Ειδικότερα, αναλύοντας τις συνιστώσες του πληθωρισμού, τα τρόφιμα φτάνουν το τρομακτικό 10,4% (μπλε γραμμή του Πίνακα 1), ενώ η ηλεκτρική ενέργεια το 14,3% (γαλάζια γραμμή του Πίνακα 1). Και αυτά τα νούμερα είναι πολύ μακριά από τον στόχο του 2% σε ετήσια βάση, που επιδιώκει η αμερικάνικη Κεντρική Τράπεζα.
Πίνακας 1
Η αντιμετώπιση του πληθωρισμού είναι επίσης αναμενόμενη: η αντίστροφη διαδικασία της ποσοτικής χαλάρωσης. Η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ (FED) αποσύρει χρήμα από την αγορά (πουλώντας κυβερνητικά χρεόγραφα) με σκοπό να ανεβάσει τα επιτόκια ώστε να κάνει το χρήμα (τον δανεισμό του) ακριβό. Για να έχουμε μια εικόνα, το επιτόκιο των εντόκων γραμματίων διάρκειας ενός μήνα ήταν 0,5% τον Γενάρη του 2021, ενώ αυτή τη στιγμή κινείται στο 4,7%. Επιπρόσθετα, με την άνοδο των επιτοκίων το δολάριο θα γινόταν ελκυστικό για επενδύσεις από το εξωτερικό, τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο. Αντιθέτως, μέχρι στιγμής το δολάριο υποτιμάται, φτάνοντας την Πέμπτη 29 Ιανουαρίου σε χαμηλό οκταμήνου. Το οποίο σημαίνει ότι οι επενδυτές προεξοφλούν πως τα επιτόκια θα ανέβουν ακόμα περισσότερο και κρατούν στάση αναμονής για το αν η αμερικάνικη οικονομία οδεύει σε κρίση.
Ολα τα προηγούμενα έχουν ως επακόλουθο την αποεπένδυση των επιχειρήσεων οι οποίες προτιμούν να αποταμιεύουν και να μην κάνουν προσλήψεις (τα προεόρτια της κρίσης). Αντίθετα, απολύουν εργαζόμενους για να μειώσουν το «κόστος» «μέχρι να κοπάσει η καταιγίδα». Για παράδειγμα. η Ford σχεδιάζει 3.200 απολύσεις στην Ευρώπη. Τις ίδιες ανακοινώσεις για παρόμοια νούμερα έχουν κάνει εταιρίες όπως η Amazon,η Microsoft κ.ά.
Κίνα-Ινδία-Ρωσία-Αφρική
Μέχρι τώρα είδαμε τη μία πλευρά του αμερικάνικου και δυτικού φόβου για αποδολαριοποίηση της παγκόσμιας οικονομίας. Η άλλη πλευρά επικεντρώνεται στις κινήσεις των υπόλοιπων παγκόσμιων δυνάμεων. Τέτοια παραδείγματα είναι το ιμπεριαλιστικό μπάσιμο της Κίνας στις αναπτυσσόμενες και καταχρεωμένες οικονομίες και η επιθυμία της Ινδίας να «διαφοροποιήσει» τις συναλλαγές της, που μέχρι τώρα ήταν δεμένες στο άρμα του δολαρίου.
Ταυτόχρονα, η Ρωσία προσπαθεί να ενισχύσει τον εναγκαλισμό με την Αφρική, όπως φαίνεται και από το άρθρο του Λαβρόφ «Ρωσία-Αφρική: μια μελλοντική συνεργασία». Το γεγονός ότι ο υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας έχει επισκεφθεί το τελευταίο διάστημα χώρες της Αφρικής, όπως η Αίγυπτος, η Ουγκάντα, η Αιθιοπία, δεν είναι καθόλου τυχαίο. Για να γίνουν τελείως ξεκάθαρες οι ρωσικές προθέσεις, η δήλωση του Λαβρόφ είναι πλήρως διαφωτιστική: «Τονίζω πως η χώρα μας δεν έχει σκοπό να επιβάλει σε κανέναν πώς θα ζήσει. Αντιμετωπίζουμε με μεγάλο σεβασμό την κυριαρχία των αφρικανικών κρατών και το αναφαίρετο δικαίωμά τους να αποφασίζουν για την ανάπτυξή τους. Είμαστε πλήρως ταγμένοι στην αρχή: αφρικανικές λύσεις σε αφρικανικά προβλήματα. Μια αρχή που λήφθηκε ως κάτι πολύ θετικό από τις αφρικανικές κυβερνήσεις, οι οποίες γνωρίζουν την ευρωπαϊκή νεοαποικιοκρατία και το αμερικάνικο διπλωματικό bullying».
Ας επιστρέψουμε όμως στην Κίνα. Αρχικά, η απομύζηση της υπεραξίας που παράγει ο κινέζικος λαός έχει μετατρέψει την Κίνα σε καπιταλιστική υπερδύναμη εφάμιλλη των ΗΠΑ. Αν και αυτό δεν είναι κάτι καινούριο, το σημειώνουμε γιατί μεγάλο κομμάτι του διεθνούς Τύπου αναφέρει σκόπιμα την Κίνα σαν… αναδυόμενη οικονομία. Στον Πίνακα 2 φαίνεται ο ρυθμός ανάπτυξης του κινέζικου ΑΕΠ συγκρινόμενος με του αμερικάνικου, σύμφωνα με τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας (μέχρι το 2021).
Πίνακας 2
Σε απόλυτα νούμερα οι ΗΠΑ υπερτερούν της Κίνας καθώς το ΑΕΠ thw πρώτης ήταν 17 τρισ. δολάρια έναντι 23 τρισ. των ΗΠΑ. Από την άλλη, αυτός ο δείκτης είναι αποτιμημένος σε συναλλαγματική ισοτιμία με το δολάριο και όχι σε Ισοτιμία Αγοραστικής Δύναμης (Parity Purchase Power), όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενο σημείωμα. Σε συνδυασμό, όμως, με το δημόσιο χρέος αποκτούμε μια καλύτερη εικόνα. Στον Πίνακα 3 (στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου) φαίνεται ο λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ, από τον οποίο φαίνεται ότι η Κίνα έχει μια σαφώς «υγιέστερη» οικονομία. Αξιοσημείωτη δεν είναι μόνο η σύγκριση των δύο χωρών αλλά και η πρόθεση της Κίνας να προσομοιάσει στο δυτικό ιμπεριαλιστικό πρότυπο, υπερδιπλασιάζοντας το λόγο χρέους προς ΑΕΠ μέσα σε μια δεκαπενταετία.
Πίνακας 3
Αυτό όμως που αποδεικνύει πως η Κίνα κινείται προς ιμπεριαλιστικά επίπεδα παρόμοια των ΗΠΑ είναι το ισοζύγιο πληρωμών, που συνδέεται με την εξαγωγή κεφαλαίου. Αρχικά, στον Πίνακα 4 φαίνεται το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (εμπορικό ισοζύγιο και ισοζύγιο υπηρεσιών) και η μεγάλη διαφορά των δυο αυτών χωρών (πλεόνασμα 317 δισ. δολάρια για την Κίνα και έλλειμα 846 δισ. για τις ΗΠΑ). Το πλεόνασμα αυτό δείχνει την ανεξαρτησία της Κίνας από τις εισαγωγές αγαθών και υπηρεσιών, γεγονός που επιτρέπει (συνδυαστικά και με άλλους παράγοντες) την εξαγωγή κεφαλαίου.
Πίνακας 4
Οι άμεσες ξένες επενδύσεις (Foreign Direct Investment, FDI) είναι τα κεφάλαια που εισρέουν σε μια χώρα με τη μορφή επενδύσεων σε μετοχικά κεφάλαια εταιριών. Η Κίνα παραμένει ένας από τους πλέον επιθυμητούς προορισμούς για τοποθέτηση κεφαλαίων το 2021 (333 δισ. δολάρια, +33% από το 2020 στο 2021), σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα. Η αντίστροφη ροή, δηλαδή η εξαγωγή κεφαλαίων, ανέρχεται για το 2021 στα 128 δισ., ποσό αρκετά χαμηλότερο (εν μέρει και λόγω των πολιτικών για την αντιμετώπιση της Covid) από το 333 δισ. των εισερχόμενων επενδύσεων (και μακριά από το μέγιστο των εξερχόμενων: 216 δισ. το 2016). Για να έχουμε εικόνα της θέσης της Κίνας στην παγκόσμια κατάταξη του συγκεκριμένου δείκτη, σύμφωνα με το όργανο της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη, τα 128 δισ. του 2021 έγιναν 145 δισ. το 2022, ρίχνοντάς την από τη δεύτερη θέση στην τέταρτη.
Αυτή η «πτώση» είναι απόρροια της σκληρής πολιτικής κατά της Covid. Η Κίνα, όμως, επιστρέφει σταδιακά στην προ-Covid εποχή και το σήμα δόθηκε. Πριν από μια εβδομάδα, στο ετήσιο forum καπιταλιστών και πολιτικών στο Νταβός, o Liu He, αντιπρόεδρος της κινεζικής κυβέρνησης, το είπε ξεκάθαρα: «Η εθνική πραγματικότητα της Κίνας υπαγορεύει ότι το άνοιγμα στον κόσμο είναι υποχρέωση και όχι σκοπιμότητα. Πρέπει να ανοιχτούμε πλατύτερα και να το κάνουμε να δουλέψει». Ενα απτό παράδειγμα είναι το Chinese Investment Corporation (CIC), το οποίο είναι το κύριο κρατικό επενδυτικό ταμείο διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων. Με άλλα λόγια, είναι ένα εργαλείο του χρηματιστικού κεφαλαίου της Κίνας, που επενδύει σε μετοχικά κεφάλαια εταιριών, σε ομόλογα, σε hedge funds, και που σε μια δεκαπενταετία (ιδρύθηκε το 2007) κατάφερε να βρίσκεται πρώτο στη λίστα των κρατικών επενδυτικών ταμείων, αφού διαχειρίζεται περιουσιακά στοιχεία 1,35 τρισ. δολαρίων!
Belt and Road Initiative
Το μεγάλο τεκμήριο του κινέζικου ανοίγματος έχει το όνομα Belt and Road Initiative (BRI) και αναφέρεται ως ο «Νέος Δρόμος του Μεταξιού». O Σι Τζινπίνγκ ανακοίνωσε το 2013 ότι πρόκειται για την εμπορική διασύνδεση (τόσο οδικά όσο και θαλάσσια) της Κίνας με την Κεντρική Ευρώπη. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί ένα τεράστιο σύνολο επενδυτικών σχεδίων, που περιλαμβάνει κάθε τομέα οικονομικής δραστηριότητας: από επενδύσεις στην κατασκευή δρόμων, σιδηροδρόμων, λιμανιών, ενεργειακών εργοστασίων, μέχρι logistics. Και αφορά 147 χώρες σε Ασία, Αφρική, Ευρώπη και Νότια Αμερική.
Σύμφωνα με έρευνα του Green Finance & Development Center (GFDC), που σχετίζεται με το πανεπιστήμιο του Fudan στη Σαγκάη, μέσω του BRI έχουν επενδυθεί σωρευτικά 932 δισ. δολάρια από το 2013 μέχρι το πρώτο εξάμηνο του 2022. Τα 932 δισ. σπάνε σε 561 δισ., που δόθηκαν σε κατασκευαστικά έργα (που χρηματοδοτούνται εν μέρει και από δάνεια κινέζικων τραπεζών), και 371 δισ. που δόθηκαν για μη χρηματοοικονομικές επενδύσεις (αγορές κτιρίων, εξοπλισμού κλπ). Μόνο το πρώτο εξάμηνο του 2022 επενδύθηκαν από την Κίνα 28,4 δισ. δολάρια, ποσό αντίστοιχο του πρώτου εξαμήνου του 2021. Η Κίνα πλέον επικεντρώνεται κυρίως σε αγορές-χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, κάνοντας στροφή από την προηγούμενη επικέντρωση στην Ανατολική Ασία. Ως αποτέλεσμα της στροφής αυτής το 57% των συνολικών επενδύσεων του προγράμματος κατευθύνθηκε σε αυτές.
Που επενδύονται όμως αυτά τα κεφάλαια; Ανάμεσα στις δυο χρονιές, 2021 και 2022 (τα πρώτα εξάμηνα), τα ποσά που επενδύθηκαν σε τεχνολογικούς τομείς και σε τομείς υγείας ήταν υψηλότερα κατά 300% και 209%, αντίστοιχα. Οι μειώσεις παρατηρήθηκαν κυρίως σε καταναλωτικά εμπορεύματα και σε επενδύσεις real estate.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επενδύσεις στο Κογκό για τον έλεγχο του χαλκού και του κοβαλτίου που χρησιμοποιούνται στις μπαταρίες (για να εξασφαλιστεί η πρώτη ύλη για παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων). Η Κίνα ελέγχει το 80% της κογκολέζικης βιομηχανίας κοβαλτίου, η οποία αντιπροσωπεύει σχεδόν το 70% της παγκόσμιας παραγωγής. Παράλληλα, έχει επενδύσει το μεγαλύτερο μερίδιο των 28,4 δισ. δολαρίων (5,5 δισ.) στη Σαουδική Αραβία, σε τομείς όπως το πετρέλαιο, η ηλεκτρική ενέργεια, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέχρι την αεροπορική άμυνα και την ψηφιακή οικονομία. O «Νέος Δρόμος του Μεταξιού» φαίνεται πως «περνάει» και από τη Γερμανία, καθώς η γνωστή μας COSCO απέκτησε το 24,9% του terminal CTT, του σταθμού εμπορευματοκιβωτίων του λιμανιού του Αμβούργου. Αυτή η επένδυση έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά από παρόμοιες που έχουν γίνει σε λιμάνια ευρωπαϊκών πόλεων, όπως ο Πειραιάς, η Χάβρη, η Δουνκέρκη, η Νάπολη, η Αμβέρσα, το Μπιλμπάο, το Ρότερνταμ κ.ά.
Η λίστα της κινέζικης εξαγωγής κεφαλαίου είναι τεράστια και είναι ένα αυτόνομο θέμα στο οποίο θα επανέλθουμε. Προς το παρόν για να έχουμε μια εικόνα για το πλήθος των χωρών που ανήκουν στο BRI επισυνάπτουμε τον Πίνακα 5.
Πίνακας 5
Η ανάλυση στηρίχθηκε σε δυο σημεία: στους κλυδωνισμούς του αμερικάνικου καπιταλισμού και στην ιμπεριαλιστική θέση της Κίνας σε παγκόσμιο επίπεδο. Υπάρχουν και άλλες ενδείξεις που κάνουν τις ΗΠΑ να φοβούνται για το δολάριο, όπως για παράδειγμα η αυξανόμενη ζήτηση για χρυσό, με σκοπό την δημιουργία αποθέματος στις κεντρικές τράπεζες παγκοσμίως (σε αυτό θα επανέλθουμε σε επόμενο σημείωμα). Ανησυχία προκαλεί αναμφίβολα η επιθυμία των BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα, Νότιος Αφρική) να αντικαταστήσουν το δολάριο πραγματοποιώντας εμπορικές συναλλαγές σε κάποιο άλλο συμφωνημένο νόμισμα. Στο οικονομικό φόρουμ του Νταβός ο υπουργός Οικονομικών της Σαουδικής Αραβίας Mohammed al-Jadaan δήλωσε πως η χώρα του είναι έτοιμη να συζητήσει για συναλλαγές σε διαφορετικά νομίσματα. Παρόμοιες δηλώσεις κάνει συστηματικά ο Λαβρόφ
Συνοψίζοντας, κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πού θα γείρει η ιμπεριαλιστική ζυγαριά: αν το 2024 το παγκόσμιο εμπορικό νόμισμα θα εξακολουθήσει να είναι το δολάριο ή όχι. Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο ανταγωνισμός των υπερδυνάμεων θα οξυνθεί περεταίρω με απρόβλεπτες συνέπειες για τους λαούς ανά την υφήλιο.
