Κωστής Νικηφοράκις

Η ανισότητα στην υγεία και την περίθαλψη έχει τις ρίζες της στις κοινωνικές ανισότητες, στην ταξική κοινωνία

Τάσος Λειβαδίτης
 

Υγεία: Ηθική υποχρέωση. Ετσι την χαρακτηρίζει ο Αγγλος φιλόσοφος Henry Spencer, τον ΧΙΧ αιώνα. Η υγεία, όμως, «υπόκειται» στους οικονομικούς και όχι στους ηθικούς νόμους. Κανένα φωτεινό «αστέρι» του καπιταλισμού δεν κατόρθωσε να κρύψει τη σχέση φτώχεια-αρρώστεια. Προσπαθούν να μας πείσουν ότι η υγεία είναι προσωπική υπόθεση.

Ας μας πουν όμως πρώτα για τη σχέση που υπάρχει μεταξύ DALY και εισοδήματος (DALY: προσδόκιμο ζωής με καλή υγεία). Ας μας πουν για τη σχέση που υπάρχει μεταξύ επενδύσεων, συστημάτων υγείας και DALY. Π.χ. η Ιαπωνία έχει DALY 74 χρόνια και κατά κεφαλή εισόδημα 3223 δολ. και η Σιέρα Λεόνε 130 δολ. και 26 χρόνια DALY. Η χρηματοδότηση είναι μια άβυσσος. Αιθιοπία 4 δολ. ΗΠΑ 4187 δολ.
 

Η παγκοσμιοποίηση και ο νεοφιλελευθερισμός είναι τα πολιτικά και ιδεολογικά όργανα της ταξικής κυριαρχίας. Τα προνόμια στο κεφάλαιο (φοροαπαλλαγές, εργασιακές σχέσεις, μεταφορά δραστηριοτήτων σε τρίτες χώρες) και η μείωση του δημόσιου χρέους με περιοριστικές πολιτικές στο χώρο των δημόσιων και κοινωνικών επενδύσεων (Παιδεία, Υγεία, Ασφάλιση) είναι ο παράδεισος του κεφαλαίου.
 

Ας μας πουν γιατί στην Ευρώπη (ΕΕ) για το 2007-2012 αναλογούν 3 ευρώ για την κοινωνική πολιτική για κάθε πολίτη. Στη Γένοβα οι G8 αποφάσισαν να δώσουν 1,2 δισ. δολ. στις χώρες με AIDS, Tbc, χολέρα και άλλες μολυσματικές αρρώστειες. Ποσό που αντιστοιχεί στο 0,01 των δαπανών για την υγεία των χωρών αυτών. Στην Ουγκάντα π.χ.,πάσχουν από AIDS 1.000.000 άνθρωποι. Για μια στοιχειώδη φαρμακευτική παρέμβαση χρειάζονται 300 εκατ. δολ., όταν οι συνολικές δαπάνες για την υγεία είναι 280.000.000 δολ.
 

Στην παγκοσμιοποίηση της μιζέριας, της φτώχειας και της εξαθλίωσης, ας αρχίζουμε να κτίζουμε την αλληλεγγύη και την εξέγερση. Σήμερα, ζούμε τη διάλυση του wellfare. Είναι δυνατόν να βάλουμε σαν στόχο ένα νέο Wellfare; Το κοινωνικό κράτος είναι ένα οικοδόμημα οικονομικό και πολιτιστικό. Το κοινωνικό κράτος δεν ήταν μια πολυτέλεια στα χρόνια των «παχιών αγελάδων», μα το οικονομικό μοντέλο με το οποίο βγήκε από την κρίση η Ευρώπη μετά τον Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το κοινωνικό κράτος δίνει εδώ και πολλά χρόνια τα δικά του αποτελέσματα. Σχεδόν μηδενική πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας, μηδενικές συντάξεις, αύξηση της κοινωνικής φτώχειας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πρωταγωνιστή της καθολικότητας των κοινωνικών παροχών, έχουμε σήμερα 1.000.000 παιδιά που ζουν χωρίς σταθερή κατοικία, στους δρόμους, στους σταθμούς, σε χαρτόκουτες και στα παγκάκια. Το ίδιο στη Γαλλία και στην Ιταλία, αλλά και σε όλο το υπόλοιπο Βασίλειο της Ευρώπης της ανταγωνιστικότητας και των λαστιχοποιημένων εργασιακών σχέσεων.
 

Για τα υπόλοιπα, φταίνε οι ταραξίες, οι εγκληματίες, αυτοί που αρνούνται το διάλογο της σύμπλευσης πλουσίων και φτωχών, χορτάτων εγκληματιών και πεινασμένων ανέργων. Μετά, φταίει η κοινωνία για τις ψυχικές παθήσεις, τα ναρκωτικά, την περιθωριοποίηση.
 

Το «τσουνάμι» της παγκοσμιοποίησης δολοφονεί κάθε χρόνο 10.000.000 παιδιά, κάτω των 5 ετών, από την πείνα, την έλλειψη νερού και από αρρώστειες που εύκολα (βλ. εμβολιασμοί) καταπολεμούνται. 850.000.000 άνθρωποι στον κόσμο υποφέρουν από πείνα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται: αρρώστειες, χαμηλό προσδόκιμο ζωής. (F.A.O. στοιχεία 2005). Πού είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα; Για την αρρώστεια-πείνα ποια πολυεθνική φαρμακοβιομηχανία θα βγάλει το αντίστοιχο φάρμακο; Η υγεία είναι το στοιχειώδες ανθρώπινο δικαίωμα που πρέπει να μπορούν να έχουν όλοι οι κάτοικοι του πλανήτη Γη. Από τα 850 εκατ., τα 50 περίπου ζουν στις «αναπτυγμένες» χώρες τώρα. Αύριο, ποιος ξέρει τι μας επιφυλάσσει ο Θεός «κεφάλαιο-κράτος».
 

Γι’ αυτό είναι επιτακτική ανάγκη να ανατραπεί αυτή η κατεύθυνση των πολέμων, των στρατιωτικών δαπανών, του κυνηγιού των μαγισσών στις «θρησκείες», στους «τρομοκράτες», στους «ανυπάκουους». Επίσημα, στη χώρα μας το 22% είναι στα όρια της φτώχειας. 1.500.000 παίρνουν σύνταξη κάτω από 500 ευρώ. Αν σ’ αυτούς βάλεις και το χαράτσι για πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και φάρμακα, γίνεται κατανοητό ότι η κοινωνία των 4/5 είναι πραγματικότητα.

«Κοινωνικό κράτος στα όριά του»
 

Σε όλη την Ευρώπη το ζητούμενο είναι η διάλυσή του και η επιστροφή στον κοινωνικό δαρβινισμό και «ο σώζων εαυτώ σωθήτω». Τα συστήματα κοινωνικού κράτους στην Ευρώπη αντιστοιχούσαν στα οικονομικά παραγωγικά μοντέλα των Ford-Taylor. Με την παγκοσμιοποίηση γκρεμίζεται ο συμβιβασμός μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Στο βωμό της ελεύθερης αγοράς «θυσιάζονται» τα μέχρι σήμερα «πρότυπα». Η καθολικότητα του Σκανδιναβικού, του Βίσμαρκ, του Γερμανικού, που απευθύνεται σε αυτούς που έχουν εργασία (Ασφαλιστικά Ταμεία) και το Μπέβεριτζ του Αγγλοσαξωνικού, που στόχευαν να μειώνουν τις επιβλαβείς επιπτώσεις της ελεύθερης αγοράς.
 

Σήμερα είναι επιταχτική ανάγκη να ξαναδούμε μερικά πράγματα, όχι στη λογική του εφικτού ή ότι για την υγεία υπάρχουν πολλές πολιτικές, αλλά ότι υπάρχει μια και μόνη ρεαλιστική πρόταση.
 

Οτι η ιατρική εμπνέεται από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης που προάγει την υγεία για όλους και προπάντων γι’ αυτούς που έχουν περισσότερη ανάγκη (φτωχούς, ανέργους, άτομα με ειδικές ανάγκες, μετανάστες, άστεγους, άτομα με ψυχολογικά προβλήματα, άτομα εξαρτημένα από ουσίες). Η ανισότητα στην υγεία και την περίθαλψη έχει τις ρίζες της στις κοινωνικές ανισότητες, στην ΤΑΞΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ.
 

Σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας και της πολιτικής του νεοφιλελευθερισμού, φτάνουμε στην εποχή της εμπορευματοποίησης της υγείας. Ξεχνούν οι εγκέφαλοι του κράτους του κεφαλαίου ότι η υγεία δεν είναι προϊόν ανταλλάξιμο που παράγει υπεραξία, αλλά είναι προϊόν αξίας χρήσης που είναι για όφελος όλης της κοινωνίας.

Οι έννοιες της καθολικότητας και της αλληλεγγύης πάνε περίπατο. Μπαίνουμε στην εποχή της προσφοράς και της ζήτησης, της πληρωμής με το κομμάτι. Γυρίζουμε στην εποχή του Μεσαίωνα, του ατομικισμού και της λογικής του κοινωνικού Δαρβινισμού.
 

Μέσα σε αυτή τη λογική αναπτύσσονται διάφοροι άτυποι ιοί, όπως εμπορευματοποίηση και νοσοκομεία-επιχειρήσεις με πρότυπο τον ανταγωνισμό. Χέρι φιλίας-βοηθείας και ταύτισης με τους μεγαλέμπορους της υγείας (Κοντομηνάς-Λιακουνάκος) και άλλοι μικρότεροι αλλά επίδοξοι μεγαλοκλινικάρχες. Δίπλα σ’ αυτούς υπάρχουν και οι φακελλάκηδες μέσα στα Νοσοκομεία. Εχουν ήδη αρχίσει να εκποιούν την Πολυκλινική του Ολυμπιακού Χωριού. Η πρόταση Αλογοσκούφη για τη συγχρηματοδότηση άρα και συνεκμετάλλευση νέων Νοσοκομείων δείχνει τις προθέσεις τους. Θα ακολουθήσουν οι ασφαλιστικές εταιρίες που θα νοικιάζουν κρεβάτια από τα Νοσοκομεία, από την άλλη όμως και το Δημόσιο θα νοικιάζει κρεβάτια από το Ιδιωτικό (ΜΕΘ), που ήδη άρχισε.
 

Εθελοντές και μη κυβερνητικές οργανώσεις θα μας κάνουν τεταρτοκοσμικούς. Ο Θατσερισμός είναι ο πρώτος διδάξας. Ακολουθούν Μάαστριχ, Λισσαβόνα, Νταβός. Ολα τα καλά παιδιά είπαν και λένε yes sir στο κεφάλαιο. Βάζουν χέρι στις χρηματοδοτήσεις για την υγεία. Η χώρα μας με το 6% των συνολικών δαπανών είναι στις τελευταίες θέσεις στην Ευρώπη. Βέβαια, έχουμε άλλες πρωτιές: καταστολή, ανεργία, εξαθλίωση, Eurovision κ.λπ.
 

Με την περικοπή των δαπανών για την υγεία οδηγούμαστε στην ανυπαρξία της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, του οικογενειακού γιατρού, του γιατρού εργασίας, της προληπτικής ιατρικής, των κέντρων υγείας αστικού και αγροτικού τύπου, καλά στελεχωμένων.
 

Τα τελευταία χρόνια αρχίζει να αναπτύσσεται η ρατσιστική αντίληψη ότι η υγεία είναι εμπόδιο για τις δημόσιες δαπάνες και την ανάπτυξη του κεφαλαίου (εννοούν βέβαια για ολυμπιακούς αγώνες και υποχρεώσεις για στρατιωτικές δαπάνες στην υπηρεσία αφανισμού χωρών του πλανήτη (Ιράκ, Αφγανιστάν, Γιουγκοσλαβία κ.λπ.). Την «οικονομία» τους τη βαφτίζουν «νοικοκύρεμα», αναδιάρθρωση, εκσυγχρονισμό, λιτότητα προς όφελος του κράτους και του κεφαλαίου.
 

Μέσα σ’ αυτή τη λογική είναι και η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί στο χώρο της Δημόσιας Υγείας, που έχουν αναλάβει εργολαβία και με βάρδιες να εφαρμόσουν στις πλάτες των λαών οι διάφορες κυβερνήσεις. Ετσι λοιπόν, περιγράφοντας την κατάσταση διαπιστώνουμε:
 

1) Ελλιπής χρηματοδότηση του Δημόσιου Τομέα περίθαλψης ώστε να μην υπάρχει καμία ελπίδα για την περαιτέρω ανάπτυξή του.

2) Μειωμένη χρηματοδότηση για την κάλυψη των νοσοκομείων σε εφημερίες, με αποτέλεσμα να προχωρούν οι διοικήσεις σε περικοπές των προγραμμάτων, υπονομεύοντας έτσι την ασφαλή λειτουργία των νοσοκομείων.

3) Ελλείψεις σε ιατρικό, νοσηλευτικό, παραϊατρικό και λοιπό προσωπικό που καθημερινά αυξάνονται.

4) Ειδικευόμενοι γιατροί που μπαίνουν στο σύστημα για εκπαίδευση και κανείς δε νοιάζεται αν πράγματι εκπαιδεύονται, ποιο είναι το περιεχόμενο εκπαίδευσής τους και κανείς δεν ασχολείται με την τύχη τους μετά τη λήψη ειδικότητας. Τώρα βέβαια ανοίγει ένας άλλος Γολγοθάς. Η συμφωνία της κυβέρνησης, του ΠΙΣ και του μεγαλογιατρού Ράπτη (είναι παντός καιρού), το θέμα της συνεχιζόμενης εκπαίδευσης με την UEMS/UNION Europea-Medica Specializzati). Οι ειδικευόμενοι θα πρέπει να έχουν συγκεντρώσει συγκεκριμένο αριθμό credits προκειμένου να έχουν δικαίωμα συμμετοχής στις εξετάσεις ειδικότητας. Ακόμη πιο μαύρες μέρες δηλαδή.
 

Είναι προφανές ότι όταν μιλάμε για δικαίωμα στην υγεία και πολιτική υγείας είναι σε αντίθεση με αυτούς που τα βλέπουν σε συνάρτηση με τις οικονομικές δυνατότητες. Οπως είναι και σε αντίθεση μ’ αυτούς που βλέπουν τη λύση του υγειονομικού συστήματος με τους νόμους της αγοράς και της ανταγωνιστικότητας.

Φροντίδα για την υγεία και την ασφάλεια
 

Μπορούμε να διαχωρίσουμε τις ευρωπαϊκές χώρες σε τέσσερις ομάδες συστημάτων υγείας.
 

1) Γερμανία-Γαλλία-Βέλγιο-Λουξεμβούργο, που στηρίζεται βασικά στους ασφαλιστικούς οργανισμούς και οι προσφερόμενες παροχές έχουν να κάνουν με το εισόδημα.

2) Αγγλία-Δανία-Ιρλανδία, που η χρηματοδότηση γίνεται με τρόπο μικτό (κρατικός προϋπολογισμός-ασφάλειες) παρέχοντας με τρόπο καθολικό υπηρεσίες.

3) Ιταλία-Ισπανία-Πορτογαλία-Ελλάδα: μικτό σύστημα

4) Γερμανία: Παίρνει η κεντρική εξουσία αρμοδιότητες για γιατρούς-νοσοκομεία-ασφαλιστικά ταμεία, ενώ την είχαν τα κρατίδια (τέλος 10ετίας 70).
 

Ολλανδία: (μεταρρύθμιση Dekker). Τα ασφαλιστικά ταμεία αγοράζουν υπηρεσίες.

Ιταλία: Η αποκέντρωση οργανωτική και διαχειριστική με τον Νόμο 502/92 e, 517/93) έχει ένα χαρακτήρα περιφερειακό-νομαρχιακό. Το κράτος δίνει ένα ποσό μα η περιφέρεια μπορεί να βάζει φόρους.

Σήμερα είναι σε κρίση και τα συστήματα της ελεύθερης αγοράς και εκείνα που χαρακτηρίζονται εθνικά. Γινόμαστε σήμερα μάρτυρες μιας κατάστασης που θέλει να αναμίξει (MIX) και να συνυπάρχουν οι ιδιωτικές ασφάλειες και ο κρατικός έλεγχος. Η διαπραγμάτευση και η ποιότητα, ο περιορισμός των δαπανών και η δήθεν ισότητα. Σήμερα όλες οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες έχουν κοινά σημεία, όπως:
 

– Ο διαχωρισμός μεταξύ εκείνων που προσφέρουν υπηρεσίες υγείας (νοσοκομεία-γιατροί-ειδικευμένα κέντρα) που έχουν μια πλατιά αυτονομία οργανωτική και διαχειριστική και εκείνων που χρησιμοποιούν αυτές τις υπηρεσίες (Contee στη Σουηδία, Αutorita Distrettual στην Αγγλία, ασφαλιστικοί οργανισμοί στην Ολλανδία), που πρέπει να κινηθούν στην αγορά διαλέγοντας εκείνες τις υπηρεσίες που προσφέρονται με λιγότερο κόστος.
 

– Η εισαγωγή των πριμ παραγωγής για νοσοκομεία και γιατρούς που έχουν σαν παραμέτρους την ποσότητα και την ποιότητα.
 

Στη Σουηδία και στα άλλα σκανδιναβικά κράτη ήδη λειτουργεί η μεταρρύθμιση των Saltman Evonoffer, του ανταγωνισμού μεταξύ των δημόσιων οργανισμών. Στην Αγγλία με τη μεταρρύθμιση του 1989 (Θάτσερ) ο ανταγωνισμός είναι και μεταξύ δημοσίου και ιδωτικού (Μίλλερ το 1997). Στην Ολλανδία υπάρχουν οι ασφαλιστικοί οργανισμοί. Ο πολίτης διαλέγει και εντάσσεται σε κάποιον και ανάλογα με τη συμφωνία του προσφέρει υπηρεσίες που αγοράζει από τους providers. Στην Ιταλία η νέα μεταρρρύθμιση κινείται στο δίπολο ανταγωνιστικότητα/ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια/ιδιωτικοποίηση). Τα νοσοκομεία θα μπορούν να αυτοχρηματοδοτηθούν με την πώληση υπηρεσιών στους πολίτες ή τα Ταμεία.
 

Η μετατροπή σε επιχείρηση των Νοσοκομείων, με αυτονομία οργάνωσης και διαχείρισης, είναι πλέον πραγματικότητα. Η δημιουργία μιας αγοράς υπηρεσιών υγείας που εμπλέκονται-Νοσοκομεία-Ταμεία-γιατροί. Τα Νοσοκομεία θα μπορούν να αυτοχρηματοδοτηθούν με την πώληση υπηρεσιών ή στους πολίτες ή τα Ταμεία και με φόρους από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
 

Σε αυτές τις χώρες είναι πιο εύκολος ο περιορισμός των δαπανών μέσα από τον έλεγχο του κρατικού προϋπολογισμού.

Δανία: Η κυβέρνηση χορηγεί στην τοπική αυτοδιοίκηση (Contee) μια οροφή εξόδων, επιβάλλοντας την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών (μέσος όρος νοσηλείας το 1983 11,5 ημέρες, ενώ το 1988, 8,6 ημέρες). Υπάρχει συμμετοχή από τη μεριά του αρρώστου.
 

Ιρλανδία: Εχει μειώσει τις δαπάνες. Προσφέρει ολική και δωρεάν περίθαλψη στους πολίτες με χαμηλό εισόδημα (35% του πληθυσμού). Οι άλλοι διαχειρίζονται μόνοι τους το ζήτημα της περίθαλψης.
 

Αγγλία: Εχει περιορίσει τις δαπάνες της σε βάρος όμως της ποιότητας. Εχει μειώσει τα νοσοκομειακά κρεβάτια. Εχουν επιβάλει στις φαρμακευτικές εταιρίες ένα καθορισμένο ποσοστό κέρδους και υπάρχει μαύρη λίστα για μερικά φάρμακα.
 

 Το κείμενο αυτό είναι αποσπάσματα από παρέμβαση σε διημερίδα της ΟΕΝΓΕ στη Θεσαλονίκη (31/3-1/4/06).