Του Λούις Μπρέχονι
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των μεγάλων εταιριών τεχνολογίας, όπου τα ψέματα και τα αποσπάσματα χωρίς πηγή αφθονούν, η ακλόνητη συμπαράσταση στην παλαιστινιακή απελευθέρωση σημαίνει την αναζωπύρωση των αρχών για τις οποίες έζησε και πέθανε ο Καναφάνι.
Η εξαπόλυση μιας άγριας, γενοκτονικής επίθεσης στη Γάζα τον Οκτώβρη του 2023 ώθησε νέες γενιές στην πολιτική ακτιβιστική δράση στο πλευρό του παλαιστινιακού λαού. Στην κορύφωσή του, αυτό το κύμα αλληλεγγύης οδήγησε φοιτητές να καταλάβουν πανεπιστημιακές εγκαταστάσεις, ακτιβιστές να πολιορκήσουν εργοστάσια όπλων και νέους ανθρώπους να αποκρούσουν τις συκοφαντίες περί «τρομοκρατίας», υπερασπιζόμενοι το δικαίωμά τους να υποστηρίζουν την Αντίσταση. Η ιμπεριαλιστικά υποστηριζόμενη γενοκτονία προκάλεσε επίσης έντονη ενδοσκόπηση, καθώς πολλοί αγωνίζονταν να κατανοήσουν την απανθρωπιά, μοιράζοντας λόγια που έμοιαζαν να προσφέρουν παρηγοριά και αλληλεγγύη.
Στις σκοτεινές πρώτες φάσεις της σιωνιστικής σφαγής, οι λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατακλύστηκαν από συναισθηματικές εκδηλώσεις – προφανώς τη μόνη μορφή έκφρασης που ήταν αποδεκτή από έναν συνένοχο εταιρικό αλγόριθμο, ο οποίος φιμώνει την πολιτική που βασίζεται σε αρχές. Εκείνον τον Οκτώβρη, ένα ποίημα εμφανίστηκε σε μια σελίδα στο Facebook που έφερε το όνομα του Γασάν Καναφάνι, ενός μαρξιστή-λενινιστή επαναστάτη και εξέχουσας προσωπικότητας του Λαϊκού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PFLP), πριν από τη δολοφονία του στις 8 Ιούλη του 1972 από τη Μοσάντ του Ισραήλ. Το ποίημα, το οποίο κοινοποιήθηκε ενώ βρέφη και νήπια σφαγιάζονταν με φρικτό τρόπο σε ολόκληρη τη Γάζα, έλεγε:
Μακάρι να μην πέθαιναν τα παιδιά.
Μακάρι να μπορούσαν να υψωθούν προσωρινά
στους ουρανούς μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος.
Επειτα θα επέστρεφαν ασφαλή στα σπίτια τους,
και όταν οι γονείς τους τα ρωτούσαν,
πού ήσασταν; Εκείνα θα έλεγαν,
παίζαμε στα σύννεφα.
Το ποίημα έκτοτε έχει κοινοποιηθεί μαζικά στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, συγκεντρώνοντας περισσότερα από 100.000 «μου αρέσει». Εχει φτάσει μέχρι τους υποτιθέμενα αυστηρούς ως προς την τεκμηρίωση χώρους της ακαδημαϊκής κοινότητας και των εκδόσεων, καθώς το έχουν παραθέσει πανεπιστημιακοί του Hebrew College και του Πανεπιστημίου της Σάντα Κρουζ, επιστημονικά ιατρικά περιοδικά που μελετούν τη γενοκτονία, καθώς και ο αιγυπτιοαμερικανός ποιητής Γιάχια Λαμπαμπίντι σε έντυπη έκδοση. Με το όνομα του Καναφάνι, το ποίημα εξακολουθεί να απαγγέλλεται σε αγρυπνίες ειρήνης, να αναγράφεται σε πλακάτ και να ανακυκλώνεται ξανά και ξανά και ξανά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η τεχνητή νοημοσύνη λέει ότι το έγραψε ο Καναφάνι.
Ομως ο Γασάν Καναφάνι δεν έγραψε αυτό το ποίημα.
Ακόμη και προτού επαληθεύσουμε αυτή την αλήθεια με την οικογένειά του, τους συντρόφους του και ξεφυλλίζοντας την τεράστια συλλογή των έργων της ζωής του, ήταν προφανές σε όσους από εμάς γνωρίζαμε το έργο του Καναφάνι ότι αυτό δεν ήταν δικό του κείμενο. Καταρχάς, επειδή, παρότι τα διηγήματα, τα μυθιστορήματα και οι πολιτικές αναλύσεις του είναι συχνά εξαιρετικά λυρικά, η απόδοση σε αυτόν του χαρακτηρισμού «Γασάν Φαγέζ Καναφάνι, παλαιστίνιος ποιητής» ξενίζει. Εχω γράψει προηγουμένως για τις πολλές ιδιότητες που διέθετε – θεωρητικός του PFLP, δημοσιογράφος, διηγηματογράφος, εικαστικός καλλιτέχνης, θεατρικός συγγραφέας… – αλλά ποιητής;
Οπως θα διαπιστώσουν οι αγγλόφωνοι αναγνώστες από την έκδοση του βιβλίου Παλαιστινιακή Λογοτεχνία της Αντίστασης υπό Κατοχή, 1948-1968, ο Καναφάνι δεν ήταν μόνο ένας παθιασμένος συλλέκτης παλαιστινιακής ποίησης, αλλά ο πρώτος που τη θεωρητικοποίησε ως λογοτεχνία της αντίστασης· ένα άλλο φυλλάδιο εξέταζε τη Λογοτεχνία της Αντίστασης στην Κατεχόμενη Παλαιστίνη, 1948-1966.
Του αποδίδεται επίσης η συμβολή στη διάδοση του έργου του Μαχμούντ Νταρουίς (από τον ίδιο τον ποιητή), του Σαμίχ αλ-Κάσεμ και άλλων ποιητών της αντίστασης στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Οι τόμοι της Λογοτεχνίας της Αντίστασης αποτέλεσαν την ολοκλήρωση μιας δουλειάς που είχε κάνει ο Καναφάνι ως συντάκτης του επιδραστικού ένθετου Φαλαστίν της εφημερίδας αλ-Μουχαρίρ νωρίτερα εκείνη τη δεκαετία. Ανάμεσα στα πολλά άρθρα του για το ένθετο ήταν και μια ανάλυση του ποιητή Μοΐν Μπσέισο, που γεννήθηκε στη Γάζα, τον οποίο συνέκρινε με τον Ντοστογιέφσκι και τον Τζάκσον Πόλοκ (16 Ιούνη του 1966).
Ο Καναφάνι δεν θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή. Το 2009, ο αδελφός του, Αντνάν, επιμελήθηκε την έκδοση μιας συλλογής ιδιωτικών γραπτών του Γασάν από τα εφηβικά του χρόνια και τις αρχές της τρίτης δεκαετίας της ζωής του, στην οποία περιλαμβάνονταν προσχέδια διηγημάτων, σύντομα θεατρικά έργα, προσχέδια άρθρων για τον αραβικό σοσιαλισμό και δύο ποιήματα.
Οταν συναντηθήκαμε στο πλαίσιο της εργασίας για το βιβλίο Γασάν Καναφάνι: Επιλεγμένα Πολιτικά Κείμενα, η χήρα του συγγραφέα, Ανι Καναφάνι, αντιμετώπισε υποτιμητικά τη συλλογή Μααρίζ αλ-Ιμπντά (Ανάβαση της Δημιουργικότητας), υπονοώντας ότι ο Αντνάν είχε ψάξει εξονυχιστικά το οικογενειακό σπίτι για να βρει «απομεινάρια» από οτιδήποτε θα μπορούσε να εκδώσει από την παιδική ηλικία του μεγαλύτερου αδελφού του. Ωστόσο, αυτά τα πρώιμα γραπτά περιέχουν αποκαλυπτικές ενδείξεις για τις αρχές που ο Γασάν Καναφάνι είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνει, έχοντας στρατολογηθεί στο Αραβικό Εθνικιστικό Κίνημα σε ηλικία 15 ή 16 ετών.
Παρότι κανένα από τα δύο ποιήματα που συμπεριέλαβε ο Αντνάν δεν είχε δημοσιευτεί από τον Γασάν, ο οποίος σύντομα εγκατέλειψε την ποίηση, το περιεχόμενο και το ύφος τους διαφέρουν αισθητά από το «Μακάρι να μην πέθαιναν τα παιδιά». Και αυτό μας φέρνει σε έναν ακόμη κρίσιμο λόγο για τον οποίο αυτή η ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν θα μπορούσε να είναι ποίημα του Καναφάνι. Με απλά λόγια, ο άτονος φιλελευθερισμός του ποιήματος έρχεται σε αντίθεση με όλα όσα πρέσβευε ο Γασάν Καναφάνι.
Στη συλλογή Μααρίζ αλ-Ιμπντά περιλαμβάνεται ένα άτιτλο ποίημα που συνέθεσε ο έφηβος Καναφάνι και το οποίο, περιέργως, ανακαλεί εικόνες σύννεφων και φτερών (σ. 198). Ωστόσο, αυτό το ποίημα για έναν παλαιστίνιο νέο ξεχωρίζει για τον μαχητικό του χαρακτήρα, καθώς γράφτηκε περισσότερο από μία δεκαετία πριν από την επανεμφάνιση της ένοπλης αντίστασης μετά τη Νάκσα του 1967. Παρότι τα «φτερά» του νέου είναι ματωμένα κατά τη διάρκεια της διασυνοριακής αποστολής, οι εικόνες που αναδύονται από το σημειωματάριο του Καναφάνι απορρίπτουν μια τραγική αφήγηση και προκρίνουν την αισιοδοξία της απελευθέρωσης:
Στα άκρα του
Το αίμα τρέμει, κυλώντας προς τον πυροκροτητή
Οι λεγεώνες των εχθρών της [της Παλαιστίνης] καταρρέουν
Καθώς τον βλέπουν να πέφτει από τα σύννεφα πάνω από τα χωράφια της
…
Ενώ στήλες φλόγας υψώνονται στον αέρα
Στα ματωμένα χείλη του
Παραμένει το χαμόγελο της βέβαιης νίκης
Αντί να «εύχονται» να μην πεθαίνουν τα παιδιά στα χέρια ενός βάναυσου καταπιεστή, ο Καναφάνι και η γενιά των επαναστατών του ήταν αποφασισμένοι να νικήσουν το καθεστώς στις ίδιες τις δολοφονικές του ρίζες. Η κύρια μέθοδός τους ήταν ο ένοπλος αγώνας και, όπως υπογράμμισε ο Καναφάνι στο ντοκιμαντέρ του 1971 Αντίσταση, Γιατί;, ένας λαϊκός πόλεμος απελευθέρωσης θα ήταν «ο πόλεμος που θα έβαζε τέλος σε όλους τους πολέμους».
Στα χρόνια που ακολούθησαν τη σύντομη εφηβική ενασχόλησή του με την ποίηση στα μέσα της δεκαετίας του 1950, ο Καναφάνι θα εξέλισσε το ύφος και την τεχνική του ως κορυφαίος διηγηματογράφος και πολιτικός αναλυτής. Ωστόσο, οι πρώιμες αρχές του σχετικά με τον σοσιαλισμό, την επαναστατική αισιοδοξία και την εθνική απελευθέρωση με κάθε μέσο παρέμειναν σταθερές, καθώς ο ίδιος και οι σύντροφοί του ασπάστηκαν τον οργανωμένο μαρξισμό και ίδρυσαν το PFLP. Ο ποιητικός χαρακτήρας του Καναφάνι προσέδιδε βάθος σε όλα όσα έγραφε, αλλά η εξέλιξή του ως συντάκτη της εφημερίδας του PFLP, αλ-Χαντάφ, τον οδήγησε να αναλάβει έναν υποστηρικτικό ρόλο για τους επαναστάτες ποιητές, αντί να επιδιώξει τη δική του ποιητική δημιουργία.
Συμπεριλαμβάνοντας ένα πολιτιστικό τμήμα σε κάθε τεύχος, η συντακτική ομάδα της αλ-Χαντάφ υπό τον Καναφάνι φιλοξένησε τον σύριο ποιητή Αδωνι σε μια συζήτηση για την ποίηση της αντίστασης (6 Δεκέμβρη του 1969), δημοσίευσε γραπτά του Νταρουίς (30 Οκτώβρη του 1971) και έδωσε χώρο σε διεθνείς αγώνες, από την ποίηση των ισπανών δημοκρατικών μαχητών (29 Μάη του 1971) μέχρι την αφιέρωση του βιετναμέζου παιδιού-ποιητή Νγκουγιέν Χονγκ στον «Θείο Λένιν» (1 Απρίλη του 1972).
Παρότι ο Ρασίντ Χαλίντι επικρίνει την απουσία γυναικών συγγραφέων από το έργο του Καναφάνι Παλαιστινιακή Λογοτεχνία της Αντίστασης υπό Κατοχή, κατά τη διάρκεια της θητείας του η αλ-Χαντάφ δημοσίευσε έργα της παλαιστίνιας φεμινίστριας και ακτιβίστριας της ΟΑΠ Μάι Σάιγ, (29 Μάη του 1971), καθώς και της ιορδανής ακτιβίστριας στο χώρο της τέχνης Μόνα Σαουντί (8 Αυγούστου του 1972). Ανάμεσα στις εικόνες του Λένιν, του Γκεβάρα και άλλων διεθνών συμβόλων που ήταν κολλημένες στους τοίχους των γραφείων του PFLP στη Βηρυτό βρίσκονταν η Λέιλα Χάλεντ και η Σάντια Αμπού Γκαζάλε – επαναστάτριες που προέρχονταν από την ίδια την περιοχή.
Ενώ η τάση να ευχόμαστε να εξαφανιστούν οι γενοκτονικές σφαγές του σιωνισμού, αντί να οικοδομούμε μαχητική αντίσταση, αποτελεί μία από τις παρενέργειες ενός κόσμου που βρίσκεται σε βαθιά κρίση, τα επείγοντα ερωτήματα σχετικά με τις αφηγήσεις που υιοθετούνται στο πλαίσιο μιας αλληλεγγύης βασισμένης σε αρχές θολώνουν στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που ελέγχονται από αντιδραστικούς δισεκατομμυριούχους. Η ανανεωμένη δημοτικότητα της επαναστατικής σκέψης του Καναφάνι μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για να ξεπεραστούν αυτά τα εμπόδια και να διαπαιδαγωγηθεί ένα νέο κίνημα. Ωστόσο, αυτή η διαδικασία πρέπει επίσης να καταπολεμήσει τις προσπάθειες να καταστεί το έργο του ακίνδυνο για τη διαρκή κυριαρχία των καιροσκόπων που αντιτίθενται στην Αντίσταση, τόσο στις λαϊκές εκστρατείες όσο και στον ακαδημαϊκό χώρο.
Ο αυστηρός πολιτιστικός ακτιβισμός που πρωτοστάτησε στην αλ-Χαντάφ στηριζόταν σε αρχές που υπονοούνταν στο σύνθημα της εφημερίδας: «Ολη η αλήθεια στις μάζες». Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των μεγάλων εταιριών τεχνολογίας, όπου τα ψέματα και τα αποσπάσματα χωρίς πηγή αφθονούν, η ακλόνητη συμπαράσταση στην παλαιστινιακή απελευθέρωση σημαίνει την αναζωπύρωση των αρχών για τις οποίες έζησε και πέθανε ο Καναφάνι.
– Ο Λούις Μπρέχονι είναι μουσικός, ακτιβιστής, ερευνητής και εκπαιδευτικός. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Παλαιστινιακή Μουσική στην Εξορία: Φωνές της Αντίστασης» (2023), επιμελητής του βιβλίου «Γασάν Καναφάνι: Επιλεγμένα Πολιτικά Κείμενα» (2024) και σκηνοθέτης της βραβευμένης ταινίας «Κοφία: Μια Επανάσταση μέσα από τη Μουσική» (2021). Γράφει τακτικά για την Παλαιστίνη και την πολιτική κουλτούρα και εμφανίζεται διεθνώς ως μουσικός του μπουζουκιού και κιθαρίστας. Το άρθρο αυτό γράφτηκε για το The Palestine Chronicle.
ΠΗΓΗ: The Palestine Chronicle (13.11.2026)
