Τρέμετε, τύραννοι και προδότες εσείς
Το ντρόπιασμα απ’ όλους
Τρέμετε! Τα πατροκτόνα σχέδιά σας
Θα πάρουν επιτέλους αυτό που τους αξίζει!
Ολοι είναι στρατιώτες για να σας πολεμήσουν.
Μασσαλιώτιδα, στιχ. 31-34
Το νέο βιβλίο του Ζοζέφ Αντράς βαδίζει στην κόψη του ξυραφιού. Απροσδόκητο και τολμηρό, είναι ταυτόχρονα μια υποκειμενική και μια αντικειμενική ματιά στη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Είναι ταυτόχρονα ένα ψυχογράφημα αλλά και ένα πολιτικό πορτραίτο των πρωταγωνιστών της.
Πάνω απ’ όλα, ο Αντράς σκιαγραφεί την προσωπικότητα του Καμίλ Ντεμουλέν, ενός ασήμαντου δικηγόρου και δημοσιογράφου που βρέθηκε στο επίκεντρο των γεγονότων όταν ηγήθηκε, κραδαίνοντας τα όπλα, της άλωσης της Βαστίλης. Ενας επαναστάτης που έγινε στενός φίλος του Δαντόν και του Ροβεσπιέρου. Που συνέβαλε, μετά από άγρια διαμάχη, στην εξόντωση του «υπερεπαναστάτη» Εμπέρ, του Κλόοτς, του Σομέτ, επίσης ηγετικών στελεχών της επανάστασης και μελών της Λέσχης των Κορδελιέρων. Που υπεραμύνθηκε της αναγκαιότητας της Τρομοκρατίας αλλά υπερασπίστηκε με πάθος την απόλυτη ελευθερία του λόγου και του Τύπου. Που βάδισε ως το τέλος, έχοντας επίγνωση του τραγικού, αναπόφευκτου θανάτου του.
Από κει και πέρα, ο Αντράς αρχίζει να «ζωγραφίζει»: Κατανοεί τον Ντεμουλέν. Αφήνει να φανεί πως τον συμπαθεί. Ναι, είναι ένας καλός γραφιάς, ο εκδότης του Παλιού Κορδελιέρου, μα κακός ρήτορας. Είναι παράφορος και απείθαρχος. Είναι ο αρχηγός των Επιεικών. Από τη μια, στέλνει στο ικρίωμα τον Κλόοτς, τον άνθρωπο που ονειρεύτηκε μια γη χωρίς σύνορα, έθνη και θρησκείες. Ομως, δεν είναι η οικογένεια του Κλόοτς που πλούτισε από το εμπόριο των Ινδιών; Δεν είναι αυτός που υπερασπίστηκε τη δουλεία στις αποικίες;
Από την άλλη, ο Ντεμουλέν δεν θέλει τον θάνατο των Γιρονδίνων, εκπροσώπων των μεγαλοαστών και γαιοκτημόνων. Θεωρεί ότι έγιναν ακρότητες σε βάρος των βασιλοφρόνων στασιαστών της Βανδέας. Θέλει τον περιορισμό της βίας προς τον κλήρο και την Εκκλησία. Θέλει αυτοσυγκράτηση. Ναι, η τρομοκρατία είναι επιβεβλημένη απέναντι στον εχθρό, όμως η επανάσταση πρέπει να ξαναβρεί τα λογικά της. Ο Ντεμουλέν θέλει επιείκεια.
Αλλά δεν έχει σημασία τι θέλει ο Ντεμουλέν. Μετά από δέκα αιώνες απολυταρχίας, η οργή του μανιασμένου πλήθους έχει τον πρώτο λόγο. Οπως δεν είχαν σημασία οι λυσσαλέες κραυγές του Εμπέρ εναντίον όλων. Οποιος δεν συμβαδίζει με τον καιρό του, χάνεται.
Ο Ζοζέφ Αντράς δεν ανατέμνει μόνο τον Ντεμουλέν. Η αντικειμενικότητά του σφάζει με το γάντι. Με απαλές ή σκληρές φράσεις, με καίριες και ακριβείς σαν μαχαιριές λέξεις, μπαίνει στην ουσία προσώπων και πραγμάτων με εντελώς λιτό και συνάμα ποιητικό τρόπο:
Ο δολοφονημένος Μαρά είναι το μάτι των πληβείων.
Ο πολυτάλαντος Δαντόν είναι τρυφηλός, ασταθής, αδίστακτος, σαγηνευτικός. Αγκαλιάζει τα λεφτά και τις γυναίκες ταυτόχρονα, του αρέσει να κυνηγά και να ψαρεύει, να χαϊδεύει την πλάτη των φοράδων του. Γελά κι ανάμεσα στα δόντια του φυσά το αεράκι της ανεμελιάς.
O Ροβεσπιέρος εκπροσωπεί την ενότητα ιδέας, πράξης και αυταπάρνησης. Είναι σοβαρός και εγκρατής, αυστηρός και αδιάφθορος, ασκητικός και εργασιομανής, ατρόμητος και έντιμος. Κάθε του λέξη σχηματίζει έναν όγκο που κανένας δεν αγνοεί το βάρος του. Δεν είναι τέρας γνώσεων αλλά είναι οξυδερκής. Πάνω απ’ όλα, o πολιτικός που βλέπει το δάσος και όχι το δέντρο. Δεν μένει εκδικητικά στα πρόσωπα, προσπαθεί να δει τα οργανωμένα συμφέροντα πίσω από αυτά. Ψάχνει την τομή ανάμεσα στην συγκαταβατικότητα και την αποχαλίνωση. Με τη δολοφονία του δολοφονείται και η επανάσταση.
Ιχνογραφώντας τις άγριες μάχες μεταξύ βασιλοφρόνων και δημοκρατών στο φόντο μιας Γαλλίας πολιορκημένης απ’ όλα τα φεουδαρχικά κράτη της Ευρώπης, ο Αντράς γράφει καίρια. Τα λέει όλα; Οχι. Και να θέλει, δεν μπορεί να χωρέσει ένα τεράστιο γεγονός σε ένα μικρό βιβλίο. Εξάλλου δεν είναι ιστορικός. Για τον Μαρά γράφει μια κουβέντα. Ο σπουδαίος Σεν Ζιστ προσπερνιέται με μερικές (ίσως άδικες) γραμμές. Ο Κουτόν δεν αναφέρεται.
***
Μόνο μια αναλυτική παρουσίαση του πολύπλοκου παζλ των ταξικών αντιθέσεων, της πάλης ανάμεσα στη δουλεία και την ελευθερία, της εισβολής των ξένων δυνάμεων στη Γαλλία προς βοήθεια των μοναρχικών του Λουδοβίκου ΙΣΤ’, της πείνας και της εξαθλίωσης στο εσωτερικό της χώρας, της μεγαλειώδους αντίστασης και νίκης επί των εισβολέων, που πιστώνεται στους Γιακωβίνους, των μηχανορραφιών των Μπαρά, Φουσέ, Ταλιέν και λοιπών, οι οποίοι διέπραξαν του κόσμου τις ακρότητες και άρπαξαν έπειτα την εξουσία για να αποκαταστήσουν τους μπουρζουάδες και τους αχαλίνωτους κερδοσκόπους, μπορεί να δώσει μια στοιχειώδη εικόνα εκείνης της περιόδου.
«Η επανάσταση τρώει τα παιδιά της». Αυτή η ηλίθια επωδός συνοδεύει κάθε αναφορά και ψευδοανάλυση όταν γίνεται λόγος είτε για τη Γαλλική είτε για την Οχτωβριανή επανάσταση. Υποτιμώντας τις αντικειμενικές συνθήκες, αλλά κυρίως «αγνοώντας» και υποβαθμίζοντας το διακύβευμα, το συμπέρασμα είναι ίδιο κάθε φορά: Βία και εγκλήματα που οδηγούν στην τυραννία και τη συμφορά. Οι αστοί βέβαια είναι πιο έξυπνοι. Κόβουν και ράβουν στα μέτρα τους την ιστορία. «Υμνούν τον Ντεμουλέν για να κάψουν καλύτερα τον Ροβεσπιέρο», όπως σημειώνει ο Αντράς. Αναρωτιούνται με αθωότητα και αγανάκτηση: μα ήταν αντεπαναστάτες ο Δαντόν, ο Ντεμουλέν; (Για τον Μαρά και τον Ροβεσπιέρο δεν αναρωτιούνται: αυτοί καλά να πάθουν!)
Και μετά από σχεδόν 140 χρόνια, αναρωτιούνται ξανά: ήταν αντεπαναστάτες ο Μπουχάριν, ο Κάμενεφ, ο Τρότσκι; Η αστική ιστοριογραφία, βασιζόμενη στη δική της ταξική σκοπιμότητα, την ηθικολογική προσέγγιση, τον συναισθηματικό υποκειμενισμό, τον ιδεαλισμό και τον ανορθολογισμό, απαντά: ήταν αθώοι επαναστάτες, θύματα μιας παράλογης τρομοκρατίας.
Εμείς απαντάμε: το θέμα δεν είναι τι ήθελαν αυτοί οι άνθρωποι, το θέμα είναι τι έκαναν. Πίσω από τους «Επιεικείς» της Γαλλικής Επανάστασης στοιχίστηκαν οι μοναρχικοί και οι Θερμιδοριανοί αντεπαναστάτες. Πίσω από τον Μπουχάριν και τους υπόλοιπους στοιχίστηκαν οι κουλάκοι και η παγκόσμια αστική τάξη. Σε οριακές καταστάσεις, σε ζητήματα ζωής και θανάτου, όταν διακυβεύονται τα πάντα, μια ιδεολογική πλατφόρμα μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε αντικειμενική προδοσία και μια υποκειμενική εντιμότητα σε πολιτικό δράμα. Οι πολιτικές διαφωνίες παίρνουν μια μεγεθυμένη διάσταση μέσα στο εκρηκτικό ιστορικό πλαίσιο που εκφράζονται, ο ανθρωπισμός παραμερίζεται και η δικτατορία επιβάλλεται. (Ανάλογες συγκρούσεις, για να έρθουμε στα δικά μας, οδήγησαν τον Κολοκοτρώνη στις φυλακές του Παλαμηδίου και τον οπλαρχηγό Γιάννη Γκούρα να πετάξει τον Οδυσσέα Ανδρούτσο από την Ακρόπολη).
Γιατί η Γαλλική επανάσταση έφτασε σε τέτοιες αγριότητες; Γιατί εκτελέστηκαν 40.000 άνθρωποι; Διότι, πέρα από τα λάθη μιας πορείας σε αχαρτογράφητα νερά, η ίδια η ζωή επέβαλε τα όσα συνέβησαν:
- Για πρώτη φορά, μετά από 12 αιώνες, οι αγρότες κατάφεραν να βάλουν χέρι με φωτιά και κρεμάλες στα χωροδεσποτικά δικαιώματα των τσιφλικάδων. Για πρώτη φορά, οι τεχνίτες, οι μικρέμποροι και οι μεροκαματιάρηδες συγκρότησαν μια οργισμένη δύναμη κατά της αριστοκρατίας. Οπως λέει ο Μαρξ, «η γαλλική τρομοκρατία ήταν ο τρόπος των πληβείων να ξεμπερδεύουν με την απολυταρχία, τη φεουδαρχία, το μικροαστισμό».
- Για πρώτη φορά, κατά τη διάρκεια αυτής της πεντάχρονης επαναστατικής διαδικασίας, τέθηκε το θέμα της ιδιοκτησίας. Η ρήση του Ζαν Ζακ Ρουσό (1712-1778) ότι «οι καρποί ανήκουν σε όλους και η γη δεν ανήκει σε κανένα», διεκδικεί για πρώτη φορά την πρακτική της εφαρμογή. Οσο η απαίτηση για οικονομική δικαιοσύνη απλώς πλανιόταν στον αέρα, ο Λουδοβίκος δεν είχε κανένα πρόβλημα να εμφανιστεί με τον κόκκινο σκούφο της επανάστασης, να συγκαλέσει συντακτική εθνοσυνέλευση και να συγκυβερνήσει με αυτή για 3,5 χρόνια μετά την πτώση της Βαστίλης. Οταν όμως άρχισαν να δημεύονται οι μεγάλες φεουδαρχικές ιδιοκτησίες και να μπαίνει επί τάπητος η μείωση της υπέρμετρης κοινωνικής ανισότητας, με αποκορύφωμα τα περίφημα «Διατάγματα Βεντόζ» του Σεν Ζιστ, που στόχευαν στη διανομή του δημευμένου πλούτου στους φτωχούς, η λύσσα, η αγριότητα και οι μηχανορραφίες των αστών που διεκδικούσαν πλήρη οικονομική ελευθερία για να μεγαλώνουν τις περιουσίες τους, ξεπέρασαν κάθε όριο.
- Τέλος, οι μοναρχίες της Ευρώπης (Πρωσία, Αυστρία, Ισπανία, Βρετανία, Πορτογαλία) εισέβαλαν στη Γαλλία, σε συνεργασία με τους βασιλόφρονες, τους ευγενείς και τους Γιρονδίνους, αποκλείοντάς την και ναυτικά, για να συντριβούν στο τέλος στο Βαλμί, στο Φλερί και αλλού, χάρις στην ψυχωμένη αντίσταση των επαναστατημένων Γάλλων.
Ολα αυτά δημιούργησαν εκρηκτικές αντιθέσεις, έναν αγώνα ζωής και θανάτου, που οι επαναστάτες έμελλαν να χάσουν, κυρίως γιατί δεν ήθελαν να διαρρήξουν τους δεσμούς τους με το θεσμό της ατομικής ιδιοκτησίας, γιατί η εργατική τάξη βρισκόταν ακόμα σε νηπιακή ηλικία και γιατί ήταν η ώρα της αναδυόμενης αστικής τάξης να εισέλθει δυναμικά στο στίβο της Ιστορίας.
Συμπερασματικά, μια προσεκτική ανάγνωση του βιβλίου του Ζοζέφ Αντράς μάς εισάγει ικανοποιητικά σε αυτή τη διαλεκτική προσέγγιση της Γαλλικής Επανάστασης. Η αρχική επιφυλακτικότητα και αμηχανία που προκαλείται από την παρουσίαση ενός τεράστιου ιστορικού γεγονότος (που προϋποθέτει στοιχειώδεις γνώσεις), με ένα ανορθόδοξο, ποιητικό τρόπο, διαλύεται από μια πιο παρατηρητική θεώρηση του κειμένου. Ενός απαιτητικού κειμένου που ξεκινά με ένα λιτό και ξεκάθαρο πρόλογο για να καταλήξει μ’ έναν υπέροχο επίλογο.
Το έργο του υπηρετεί ένα είδος τέχνης που αποστασιοποιείται για να προκαλέσει τη σκέψη, την περιέργεια και την έρευνα. Με το τελευταίο του βιβλίο, ο Αντράς επιβεβαιώνει τη θέση του στα σύγχρονα γαλλικά γράμματα. Είναι απρόσμενος, εύστοχος, καίριος και ταλαντούχος.
Ε.Σ.
Ζοζέφ Αντράς, Για να σας πολεμήσουν, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 2022.
