Οπως αποδείχτηκε, το φοιτητικό κίνημα δεν είχε άλλα καύσιμα στις μηχανές του και έτσι οι καταλήψεις, που είχαν ξεκινήσει από τις 10 Γενάρη, ολοκλήρωσαν τον κύκλο τους αμέσως μετά τις διακοπές του Πάσχα. Οι πορείες της περασμένης Πέμπτης, με μικρή -αν και διόλου ασήμαντη- συμμετοχή, ήταν το κύκνειο άσμα αυτού του αγώνα και στηρίχτηκαν από το μπλοκ των καταλήψεων και κυρίως από εκείνες τις δυνάμεις που ζύμωσαν την πρόταση για συνέχιση των καταλήψεων και μετά το Πάσχα (η επιχειρηματολογία των φοιτητών της «Κόντρας», που έδωσαν όλες τους τις δυνάμεις σ’ αυτή την προσπάθεια, καταγράφεται στην προκήρυξή τους που δημοσιεύεται στη διπλανή σελίδα).
♦Υποχώρηση, όχι ήττα
Ο νόμος-πλαίσιο της κυβέρνησης Καραμανλή δεν καταργήθηκε σ’ αυτή τη φάση. Το φοιτητικό κίνημα δεν κατάφερε να φτάσει σ’ αυτό το στόχο. Το αποτέλεσμα, όμως, σε καμιά περίπτωση δε μπορεί να χαρακτηριστεί σαν νίκη της κυβέρνησης και ήττα του κινήματος. Περισσότερο με μια ανακωχή μοιάζει. Με μια εύθραυστη ισορροπία, που οι επόμενοι μήνες θα δείξουν προς ποια κατεύθυνση θα διαταραχθεί. Γιατί ως διαρκής ισορροπία δεν πρόκειται να διατηρηθεί. ‘Η η κυβέρνηση θα φοβηθεί το κόστος ενός νέου γύρου κινητοποιήσεων και δεν θα δοκιμάσει να εφαρμόσει τις βασικές διατάξεις του νόμου-πλαισίου ή θα το αποτολμήσει και τότε θα φανεί τι δυνάμεις υπάρχουν και στο φοιτητικό κίνημα, αλλά και στην πλειοψηφία των πανεπιστημιακών που έχουν ταχθεί κατηγορηματικά ενάντια στο νόμο-πλαίσιο.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το φοιτητικό κίνημα μπορούσε να καταργήσει αυτό το νόμο, αν συνέχιζε τις καταλήψεις του. Ειδικά στη σημερινή συγκυρία, με την κυβέρνηση στριμωγμένη από το σκάνδαλο της καταλήστευσης των αποθεματικών των ασφαλιστικών ταμείων. Απ’ αυτή την άποψη, σίγουρα το φοιτητικό κίνημα έχασε μια ευκαιρία. Ομως, δεν είμαστε εδώ για να θρηνούμε για τις χαμένες ευκαιρίες, αλλά για να αποτιμήσουμε την κατάσταση και να καταθέσουμε τις απόψεις μας γι’ αυτό που έγινε και γι’ αυτό που πρέπει να γίνει, στη συζήτηση που αναμφίβολα θ’ ανάψει μέσα στο κίνημα και ιδιαίτερα στους κόλπους των πιο πρωτοπόρων στοιχείων του, αυτών που πρωτοστάτησαν και στους δυο γύρους των καταλήψεων του τελευταίου χρόνου.
♦ Παρακαταθήκες
Ας δούμε, όμως, τι κατέκτησε το φοιτητικό κίνημα μ’ αυτό το δεύτερο γύρο καταλήψεων.
u Κατάφερε να σταματήσει τη διαδικασία αναθεώρησης του άρθρου 16 του Συντάγματος, σπρώχνοντας το ΠΑΣΟΚ συνολικά έξω από την αναθεωρητική διαδικασία. Μια νίκη η σημασία της οποίας δεν πρέπει να μειώνεται, όπως κάνει ο Περισσός, με επίκληση του ότι το ΠΑΣΟΚ δεν έχει αλλάξει τη θέση του υπέρ των ιδιωτικών πανεπιστημίων. Εγγύηση για τη μη αναθεώρηση του άρθρου 16 δεν είναι το ΠΑΣΟΚ, αλλά το φοιτητικό κίνημα, που κόντρα στην ηττοπαθή και διαλυτική τακτική του Περισσού, κατάφερε να νικήσει σ’ αυτή τη φάση και το ίδιο θα καταφέρει και στην επόμενη.
♦ Κατάφερε να αποδομήσει το νόμο-πλαίσιο της Γιαννάκου, να φέρει στη θέση του απολογητή το κομμάτι εκείνο του πανεπιστημιακού κατεστημένου που τον στήριζε και να καταδείξει σε όλη την εργαζόμενη κοινωνία την ουσία του. Ο νόμος αυτός έχει καταστεί εντελώς αναξιόπιστος στα μάτια προπαντός της πανεπιστημιακής κοινότητας και δύσκολα θα βρεθούν μέσα στα πανεπιστήμια δυνάμεις να τον στηρίξουν. Και πάντως, οποιαδήποτε προσπάθεια εφαρμογής του δεν θα είναι «αναίμακτη».
♦ Κατάφερε, μετά από πολλά χρόνια ντροπής, πολλά χρόνια πλήρους απραξίας, να συγκροτηθεί ως κίνημα. Να ανακαλύψει τις αξίες της συλλογικότητας και του αγώνα. Να αμφισβητήσει τα κυρίαρχα ιδεολογήματα, τον ατομικισμό, τον καριερισμό, την οσφυοκαμψία, την υποταγή. Μια ολόκληρη γενιά δοκίμασε τα βήματά της σ’ ένα δρόμο που δεν είχε βαδίσει προηγούμενα και κατάφερε, κόντρα σε μύρια όσα εμπόδια, να βαδίσει μέχρι το τέλος με το κεφάλι ψηλά. Ακόμα και όταν οι δυνάμεις της την εγκατέλειψαν και δεν μπορούσε να τραβήξει άλλο.
♦Τέλος, κατάφερε να διαμορφώσει ένα ισχυρό ριζοσπαστικό μπλοκ, που δεν αποτελείται από το άθροισμα των οργανωμένων παρατάξεων που συμμετείχαν στο μπλοκ των καταλήψεων, αλλά από τους φοιτητές που χωρίς ιδιοτέλεια και πολιτική υστεροβουλία πήραν στις πλάτες τους αυτόν τον αγώνα, στήριξαν τις καταλήψεις, μάτωσαν στις πορείες, εισέπνευσαν τα χημικά των πραιτόρων του κράτους, συγκρούστηκαν με τις κατεστημένες δομές της κοινωνίας. Αυτοί οι φοιτητές ήταν το πραγματικό μπλοκ των καταλήψεων και όχι οι υπογραφές κάτω από τα «πλαίσια». Η δυναμική αυτού του μπλοκ φάνηκε και στις συνελεύσεις αυτής της εβδομάδας, κυρίως αυτές της Δευτέρας και της Τρίτης, γιατί την Τετάρτη τα πράγματα είχαν ήδη κριθεί. Το μπλοκ των καταλήψεων κατέγραψε σημαντικότατα ποσοστά ψήφων στις περισσότερες συνελεύσεις και αν δεν υπήρχε το πισώπλατο χτύπημα των δυνάμεων του Περισσού και του ΣΥΝ, που διέσπασαν τα «πλαίσια» των συντονιστικών επιτροπών κατάληψης, θα είχαμε ένα σημαντικό αριθμό καταλήψεων και αυτή την εβδομάδα.
Ολα αυτά το φοιτητικό κίνημα πρέπει να τα κρατήσει. Είναι οι παρακαταθήκες του αγώνα του. Οχι για να τις βάλει σε κάποια βιτρίνα του μουσείου των κινημάτων, αλλά γιατί αυτές οι παρακαταθήκες θα χρειαστούν στο άμεσο μέλλον, αφού τίποτα ακόμα δεν έχει κριθεί.
♦ Τα αίτια της υποχώρησης
Ενα κίνημα που αναπτύσσεται με εκρηκτικό τρόπο και εξίσου εκρηκτικά πέφτει προσφέρει πλούσιο υλικό για μελέτη και συμπεράσματα γενικότερης σημασίας κι αυτό σίγουρα δεν μπορεί να γίνει μέσα από ένα άρθρο εφημερίδας. Μερικές νύξεις μόνο θα επιχειρήσουμε για τα αίτια που οδήγησαν στην υποχώρηση του κινήματος των καταλήψεων σε μια στιγμή που θα μπορούσε να κερδίσει τον αγώνα. Την κυβερνητική στάση και την κρατική καταστολή δεν θα τα βάλλουμε στη ζυγαριά, γιατί κάθε κίνημα που διεκδικεί πρέπει να θεωρεί δεδομένο ότι θα βρει απέναντί του την κυβέρνηση και το κράτος που αυτή διαχειρίζεται.
♦ Το κίνημα δεν κατάφερε να σπάσει την κοινωνική απομόνωση, την οποία μεθόδευσαν κυβέρνηση, αντιπολίτευση, ΜΜΕ και συνδικαλιστική γραφειοκρατία. Γι’ αυτό, όμως, δε μπορεί να κατηγορήσει κανείς το φοιτητικό κίνημα, αλλά την ίδια την εργαζόμενη κοινωνία, που έβλεπε τα παιδιά της να αγωνίζονται, να δέρνονται και να πνίγονται στα χημικά και δεν αντιδρούσε. Είναι η γενικότερη κατάσταση που επικρατεί στο εργατικό κίνημα και την οποία δεν κατάφεραν να αλλάξουν, έστω και προσωρινά οι φοιτητές. Κι είναι αυτό κυρίως που τροφοδότησε την κυβερνητική αδιαλλαξία και τον τσαμπουκά που επιδείχτηκε έναντι των φοιτητών.
Το μόνο για το οποίο θα έπρεπε να κριτικάρει τον εαυτό του το φοιτητικό κίνημα είναι ότι παραμέλησε εντελώς αυτόν τον τομέα και περιορίστηκε απλά στις καταλήψεις και στις ανά εβδομάδα διαδηλώσεις. Δεν εξάντλησε, δηλαδή, όλα τα περιθώρια ξεσηκώματος της κοινωνικής συμπαράστασης.
♦ Σαν συνέπεια και του παραπάνω, η πίεση πάνω στους φοιτητές από τις οικογένειές τους ήταν πολύ μεγάλη. Η ψυχολογία που πέρασε μαζικά ήταν ότι η κυβέρνηση δεν επρόκειτο να κάνει πίσω και άρα οι φοιτητές ματαιοπονούν και τζάμπα χάνουν μαθήματα και εξετάσεις. Ψυχολογία ανθρώπων που αισθάνονται νικημένοι, που δεν πιστεύουν ότι μπορούν να νικήσουν σε οποιοδήποτε τομέα, να κερδίσουν οποιοδήποτε αίτημα. Αυτή η ψυχολογία, σε συνδυασμό με το «νοικοκυριλίκι», αύξησε την πίεση πάνω στους φοιτητές. Αντί για στήριξη, αντί για αισιοδοξία, εισέπραταν καθημερινά απαισιοδοξία και πίεση να σταματήσουν.
♦ Κούραση υπήρχε και μέσα στο ίδιο το φοιτητικό κίνημα, που δεν είχε συνολικά τον καθαρό ορίζοντα που απαιτείται σε αγώνες που τραβούν σε μήκος. Χάθηκε η εξεταστική του Γενάρη και άρχισε να εμφιλοχωρεί ο φόβος για απώλεια και νέας εξεταστικής, μαζί με το δίλημμα «μέχρι πότε θα κάνουμε κατάληψη»; Ετσι, με τη βοήθεια και των διάφορων «καλοθελητών» άρχισε να μπαίνει το Πάσχα σαν ορόσημο, λες και θα ήταν δύσκολο στην κυβέρνηση να πληροφορηθεί αυτό το κλίμα, να το τροφοδοτήσει (μέσω των ΜΜΕ) και να επενδύσει σ’ αυτό για να διασώσει το νόμο-πλαίσιο και το γόητρό της.
Αυτή είναι μια εγγενής αδυναμία των αυθόρμητων κινημάτων και ιδιαίτερα εκείνων που δεν κουβαλούν προηγούμενη πείρα, ούτως ώστε στο φως της να μπορούν να καθορίζουν καλύτερα την τακτική της. Εγγενής αδυναμία που έγινε μεγαλύτερη χάρη στα φαινόμενα γραφειοκρατικοποίησης, ανάθεσης και ανυπαρξίας ιδεολογικοπολιτικής συζήτησης, που χαρακτήρισαν και αυτό το δεύτερο γύρο των φοιτητικών καταλήψεων.
♦ Η εγκατάλειψη του αγώνα από την ΠΟΣΔΕΠ ήταν πλήγμα για το κίνημα. Γιατί η ΠΟΣΔΕΠ δεν περιορίστηκε στη δική της αποχώρηση, αλλά έδρασε διαλυτικά και υπονομευτικά. Αντί να στηρίξει το κίνημα των καταλήψεων, ζητούσε να στοιχηθούν οι πάντες στη γραμμή «να καταργήσουμε το νόμο στην πράξη». Στην ίδια κατεύθυνση έδρασαν την κρίσιμη στιγμή οι δυνάμεις του Περισσού και του ΣΥΝ (ιδιαίτερα οι πρώτες, γιατί οι δεύτερες είναι αμελητέες). Μετατράπηκαν σε «κόκκινη ΔΑΠ», πολύ πιο επικίνδυνη από τη «γαλάζια», γιατί φορούν και αγωνιστική λεοντή. Ετσι, κατάφεραν να επηρεάσουν τα ταλαντευόμενα στρώματα του μπλοκ των καταλήψεων. Στην ίδια κατεύθυνση, αν και όχι ανοιχτά απεργοσπαστικά, κινήθηκε και ένα κομμάτι από τις δυνάμεις της ΕΑΑΚ. Το αποτέλεσμα ήταν αντί για ένα ενιαίο μπλοκ που με αισιοδοξία βλέπει τον αγώνα του και στηρίζει το πιο ταλαντευόμενο κομμάτι του, να έχουμε πολλαπλασιασμό των φυγόκεντρων δυνάμεων και καλλιέργεια κλίματος απογοήτευσης και ηττοπάθειας.
♦ Τίποτα δεν χάθηκε
Είπαμε και στην αρχή: το κίνημα υποχώρησε, δεν ηττήθηκε. Δεν ήταν, βέβαια, συντεταγμένη υποχώρηση, δεν ήταν όμως και άτακτη φυγή. Από δω και πέρα όλες οι δυνάμεις θα κριθούν σ’ αυτό που έλεγαν και λένε: μπλοκάρισμα του νόμου-πλαισίου σε κάθε προσπάθεια εφαρμογής του. Το πιστεύουν αυτό ή απλά λένε μεγάλα λόγια, ενώ το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι τα ψηφαλάκια στις συνδικαλιστικές εκλογές;
Για τις πρωτοπόρες δυνάμεις του κινήματος η πρόκληση είναι μεγάλη. Δεν πρέπει να παρασυρθούν από τις σειρήνες της ατομικότητας, αλλά να δώσουν συνέχεια στη συλλογικότητα που αναπτύχθηκε στη διάρκεια των καταλήψεων, να κρατήσουν συγκροτημένο τον πυρήνα του μπλοκ, να δοκιμαστούν στα άμεσα και καθημερινά, να μην αφήσουν την κυβέρνηση σε χλωρό κλαρί.
