Ο Μπρεχτ και τ’ αγκάθια του

Στη στήλη ΚΟΝΤΡΕΣ της εφημερίδας μας δημοσιεύτηκε προχθές σχόλιο με τίτλο Ο Μπρεχτ και ο αστικός κόσμος, απ’ αφορμή ποίημα του Μπρεχτ, που μπήκε ως «θέμα» στις πανελλαδικές εξετάσεις. Στο σχόλιο περιλαμβάνονται τα εξής σοφά λόγια του Χανς Αϊσλερ:

«Οταν μιλάμε για τον Μπρεχτ, είμαστε σε θέση μάχης, ιδιαίτερα στις καπιταλιστικές χώρες. Αγωνιζόμαστε για τον Μπρεχτ. Είναι αναγκασμένοι να καταπιούν τον Μπρεχτ και δεν πρέπει να τους επιτρέψουμε να τον καταπιούν παρά μονάχα ολόκληρο, μαζί με τ’ αγκάθια».

Ο Χανς Αϊσλερ (1898-1962) δεν είναι «τυχαία περίπτωση». Χωρίς ίχνος υπερβολής θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «ο Μπρεχτ της μουσικής». Ο καλύτερος μαθητής (και βοηθός) του Σένμπεργκ, ήρθε σε σύγκρουση με το δάσκαλό του για πολιτικούς λόγους. Ο κομμουνιστής Αϊσλερ κατηγορούσε τον Σένμπεργκ για «μικροαστικό ελιτισμό» και ο Σένμπεργκ κατηγορούσε τον μαθητή και συνάδελφό του πλέον για  «γελοιωδώς επαναστατικές» απόψεις (αν και η αμοιβαία μουσική εκτίμηση του ενός για τον άλλο παρέμεινε μέχρι το τέλος). Ισως έχουμε άλλη φορά την ευκαιρία να αναφερθούμε στο τεράστιο και σπουδαίο μουσικό έργο και τα θεωρητικά συγγράμματα του Αϊσλερ (παρά το ανελέητο κυνηγητό, τις στερήσεις και τις κακουχίες που υπέστη).

Εδώ σημειώνουμε μόνο την ξεχωριστή σημασία που έχουν αυτά τα λίγα σοφά λόγια του Αϊσλερ για το έργο του Μπρεχτ και τη λειτουργία του στις καπιταλιστικές χώρες. Γιατί ο Αϊσλερ ήταν από τους ελάχιστους (ίσως ο δεύτερος μετά τη Χελένε Βάιγκελ) που ήξερε σε βάθος τον Μπρεχτ και το έργο του, καθώς συνδέονταν με στενή φιλία και συνεργάζονταν συνεχώς από τα μέσα της δεκαετίας του ’20 μέχρι το θάνατο του Μπρεχτ το 1956 (και μετά απ’ αυτόν, καθώς ο Αϊσλερ ολοκλήρωσε ένα θεατρικό και αρκετά τραγούδια που είχαν μείνει στη μέση).

Τι λέει ο Αϊσλερ; Οτι οι αστοί είναι αναγκασμένοι να αναγνωρίσουν το έργο του Μπρεχτ, δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς. Ομως θα προσπαθήσουν να το απογυμνώσουν από το επαναστατικό του περιεχόμενο. Κι αυτό δεν πρέπει να τους επιτραπεί.

Μια τέτοια προσπάθεια παρουσίασης του Μπρεχτ «χωρίς τ’ αγκάθια» συνιστά το «θέμα» των πανελλαδικών εξετάσεων στα Νέα Ελληνικά των ΕΠΑΛ (Επαγγελματικά Λύκεια) με το ποίημα του Μπρεχτ, καθώς το ενέταξαν στο πλαίσιο της υποστήριξης του… «εθελοντισμού», προσπαθώντας να παρουσιάσουν τον Μπρεχτ σαν οπαδό των… ΜΚΟ.

Ας δούμε καταρχάς το ποίημα του Μπρεχτ:

ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΥΧΤΑ

Ακούω πως στη Νέα Υόρκη

Στη γωνιά της 26ης Οδού και του Μπροντγουαίη

Στέκει ένας άντρας κάθε βράδυ τους μήνες του χειμώνα

Και στους άστεγους που μαζεύονται βρίσκει ένα καταφύγιο για τη νύχτα

Κάνοντας εκκλήσεις στους διαβάτες.

Ο κόσμος έτσι δε θ’ αλλάξει

Δε θα καλυτερέψουνε ανάμεσα στους ανθρώπους οι σχέσεις

Δε συντομεύει έτσι η εποχή της εκμετάλλευσης.

Μα ωστόσο λίγοι άνθρωποι βρίσκουνε καταφύγιο για τη νύχτα

Για μια νύχτα τους φυλάγεις απ’ τον άνεμo

Το χιόνι που προορίζονταν γι’ αυτούς πέφτει στο δρόμο.

Σαν διαβάσεις τούτο ‘δω, μην κλείσεις το βιβλίο, άνθρωπε.

Λίγοι άνθρωποι βρίσκουνε καταφύγιο για τη νύχτα

Για μια νύχτα τους φυλάγεις απ’ τον άνεμο

Το χιόνι που προορίζονταν γι’ αυτούς πέφτει στο δρόμο.

Μα ο κόσμος έτσι δε θ’ αλλάξει

Δε θα καλυτερέψουνε ανάμεσα στους ανθρώπους οι σχέσεις

Δε συντομεύει έτσι η εποχή της εκμετάλλευσης. 

(Μπέρτολτ Μπρεχτ, Ποιήματα, μετάφραση και πρόλογος Νάντια Βαλαβάνη, Σύγχρονη Εποχή, τέταρτη έκδοση, 1992)

Ο Μπρεχτ έγραψε το συγκεκριμένο ποίημα γύρω στα 1931. Η εισαγωγή παραπέμπει στο μυθιστόρημα του Αμερικανού Θίοντορ Ντράιζερ «Αδερφή Κέρι», γραμμένο το 1900 και μεταφρασμένο στα γερμανικά το 1929. Ο Μπρεχτ θεωρούσε τον νατουραλιστή Ντράιζερ εκπρόσωπο της «ψυχαγωγικής λογοτεχνίας», αλλά κατά την πάγια συνήθειά του αντλούσε θέματα και απ’ αυτή τη λογοτεχνία για να τα «ανοικειώσει», δηλαδή για να ανατρέψει τον τρόπο παρουσίασής τους, ώστε να αποκαλυφθεί η ουσία των πραγμάτων και να διαγραφεί η ανάγκη της ανατροπής τους.

Τα «θέματα» των Νέων Ελληνικών στις Πανελλαδικές των ΕΠΑΛ