Τα τελευταία χρόνια, η κεντρική Μεσόγειος έχει μετατραπεί σε βασικό πεδίο δοκιμών για τη νέα ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική, μια πολιτική που δεν περιορίζεται στη «φύλαξη συνόρων», αλλά στη συστηματική μεταφορά της ευθύνης και της βίας εκτός ευρωπαϊκού νομικού πλαισίου.
Στην καρδιά αυτού του σχεδίου βρίσκεται η Ιταλία, όχι ως απλός εκτελεστής αλλά ως κράτος που σχεδιάζει και σπρώχνει την ατζέντα. Χτίζει μηχανισμούς αναχαίτισης μέσω τρίτων χωρών, επανακαθορίζει στην πράξη το τι σημαίνει “διάσωση” και κατευθύνει ευρωπαϊκούς πόρους στη Λιβύη για να στηθεί ένα πλήρως εξωτερικευμένο σύστημα ελέγχου. O,τι ξεκινά ως ιταλική πρακτική συχνά καταλήγει να παρουσιάζεται ως «ευρωπαϊκή κανονικότητα», με ανθρώπινες ζωές σε ρόλο αναλώσιμου υλικού στην εφαρμογή των θανατοπολιτικών.
Με λίγα λόγια, in a nutshell, που λένε και στο χωριό μας (και στο διπλανό «χωριό» των Βρυξελλών με τα κοστούμια), η Ιταλία σχεδιάζει, δοκιμάζει, επιβάλλει μοντέλα καταστολής στη Μεσόγειο και ύστερα τα «ευρωπαϊκοποιεί». Δηλαδή, για να χρησιμοποιήσουμε ποδοσφαιρικούς όρους, η Ιταλία βγάζει τη σέντρα, βαφτίζει όλα τα παραπάνω “κοινή πολιτική”, τα πασάρει ως έτοιμο γκολ σαν τεχνοκρατική αναγκαιότητα και μετά πανηγυρίζει στην εξέδρα γιατί τα έχει φορτώσει σαν νέα κανονικότητα. Από κράτος μετατρέπεται σε φόρμουλα.
Κεντρικός πυλώνας αυτού του μοντέλου είναι αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε pushback (επαναπροώθηση) «με αντιπρόσωπο». Oχι την απλή, μπανάλ, ωμή, επαναπροώθηση που ξέρουμε, δηλαδή, αλλά τη νέα εξελιγμένη: pushback by proxy ή pullback by proxy. Με άλλα λόγια, ελληνιστί, δεν έχουμε εδώ «σε διώχνω εγώ», αλλά «σε διώχνει ο συνεργάτης μου, για να μην φαίνομαι εγώ, να βγάζω την ουρά μου απέξω». Κάπως σαν τα αφεντικά, δηλαδή, που δεν απολύουν οι ίδιοι, αλλά στέλνουν τον προϊστάμενο του τμήματος, ίδια ή παρόμοια εξουσία, λιγότερη ευθύνη. Eτσι η Ιταλία, παρακάμπτοντας στην πράξη την απόφαση Hirsi Jamaa (που έβαζε φρένο στις επαναπροωθήσεις προς Λιβύη) (https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-109231), στήριξε τη λεγόμενη λιβυκή ακτοφυλακή και ενεργοποίησε επιχειρησιακά ένα Κέντρο Eρευνας και Διάσωσης στην Τρίπολη. Μόνο που στην πραγματικότητα αυτά τα «κέντρα διάσωσης» λειτουργούν ως κέντρα συντονισμού αναχαιτίσεων και επιστροφών.
Αυτό που περιγράφουμε είναι μια ολόκληρη πολιτική αρχιτεκτονική που αξίζει να τη σκεφτούμε καλά ως μεθοδολογία. Τι κάνεις στην πράξη; Δωρίζεις πλωτά μέσα, εκπαιδεύεις τις λιβυκές αστυνομικοστρατιωτικές δομές, κάνεις κοινές επιχειρήσεις, φτιάχνεις ένα μηχανισμό που «τυπικά» είναι διάσωση, αλλά «ουσιαστικά» είναι αλίευση ανθρώπων για να τους ξαναρίξεις στην κόλαση. Και μετά, όταν έρθει η ώρα της ευθύνης, σηκώνεις τα χέρια ψηλά: «δεν ήμασταν εμείς, ήταν οι κακοί Λίβυοι». Η ΕΕ στηρίζεται ακριβώς σε αυτό το κυνικό κόλπο: η βία να ασκείται εκτός κάδρου, να μη φαίνεται στο φακό της νομιμότητας.
Και βέβαια, αυτό το σχέδιο δε θα μπορούσε να σταθεί χωρίς διεθνή «νομιμοποίηση». Εκεί μπαίνει στο παιχνίδι το SRR, η περιοχή ευθύνης Ερευνας και Διάσωσης, που καταγράφηκε στον ΙΜΟ (International Maritime Organization, στα ελληνικά Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός), με την αναγκαία υλικοτεχνική υποστήριξη, σε συντονισμό με την ΕΕ.
Μόνο που το SAR/SRR δεν είναι ουδέτερο εργαλείο. Δεν είναι απλώς γεωγραφία και συντεταγμένες. Είναι οριοθέτηση επιρροής. Είναι γεωπολιτική με σωσίβια και μερικές φορές χωρίς σωσίβια!
Η Ιταλία, δίνοντας σάρκα και οστά σε αυτό το πλαίσιο στη Λιβύη, έφτιαξε μια νέα «τεχνική» πραγματικότητα στη Μεσόγειο, που μετά γεννά προβλήματα και σε άλλους, πχ στην Ελλάδα με τη Λιβύη και την Τουρκία, σε έναν χώρο όπου τα πάντα γίνεται πολιτικό παζάρι. Και για να μην ξεχνιόμαστε, τότε (από το 2017 μέχρι το 2020-21) το ελληνικό αστικό πολιτικό προσωπικό και τα μεγάλα ΜΜΕ χειροκροτούσαν τέτοιες πρωτοβουλίες, με τη γνωστή ελληνική μυωπία που κάνει πολιτικές ηγεσίες, κυβερνήσεις και τα παπαγαλάκια τους να βλέπουν μόνο την «εσωτερική κατανάλωση», για να χαϊδεύουν τα αυτιά των ακροδεξιών ψηφοφόρων, αποσιωπώντας το παιχνίδι του συστήματος που χτίζεται γύρω-γύρω.
Αλλά η ιταλική στρατηγική δεν μένει μόνο στην εξωτερικοποίηση της βίας. Προχωρά και σε ένα άλλο κρίσιμο επίπεδο: μεταθέτει την ευθύνη για τα εγκλήματα σε τρίτους και παράλληλα χτυπά τις οργανώσεις που σώζουν ανθρώπους.
Προσπάθησε να ποινικοποιήσει και να αποδυναμώσει τις ανθρωπιστικές οργανώσεις διάσωσης μέσα από Κώδικες Συμπεριφοράς, διοικητικές κυρώσεις και έναν εξευτελιστικό χειρισμό του τι θεωρείται «ασφαλές λιμάνι». Εδώ η υποκρισία χτυπάει κόκκινο: ενώ το Διεθνές Δίκαιο μιλά για την αρχή του πλησιέστερου ασφαλούς λιμένα, ξαφνικά το «ασφαλές» γίνεται λάστιχο και το «πλησιέστερο» εξαφανίζεται. Είναι σαν να λες στον ναυαγό «σε σώζω, αλλά πρώτα θα σε πάω μια βόλτα δύο μερούλες για να μην πατήσεις πόδι εδώ». Μόνο που κάτι τέτοιο δεν είναι βόλτα. Είναι βασανιστήριο.
Ολα τα παραπάνω, φυσικά, χρειάζονται χρήμα. Χωρίς χρηματοδότηση δεν υπάρχει ούτε ακτοφυλακή-μαριονέτα, ούτε «δομές», ούτε επιχειρήσεις. Η Ιταλία, έχοντας κρίσιμα γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα στη Λιβύη, φρόντισε να κατευθύνει ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις προς την υλοποίηση των πολιτικών της εκεί, ειδικά στο πλαίσιο του Ιταλολιβυκού Μνημονίου Συνεργασίας του 2017. Εδώ έχουμε την πλήρη αποκάλυψη του ευρωπαϊκού κυνισμού: λεφτά «για διαχείριση», αλλά στην ουσία λεφτά για φύλαξη και εξαφάνιση ανθρώπων, μακριά από τα μάτια της ευρωπαϊκής «κοινής γνώμης». Η μεταναστευτική πολιτική γίνεται outsourcing, όπως ακριβώς κάνουν οι πολυεθνικές με τα εργοστάσια σε χώρες χωρίς εργασιακά δικαιώματα, φτηνότερη βία, λιγότερες συνέπειες.
Και τώρα το «παιχνίδι» ανεβαίνει επίπεδο, έχουμε το πραγματικό gamechanger. Η Ιταλία προχωρά στη δημιουργία δεύτερου Κέντρου Ερευνας και Διάσωσης στην Ανατολική Λιβύη, υπό τον πολέμαρχο Χαλίφα Χαφτάρ και τους γιους του. Δηλαδή, δεν μιλάμε πια μόνο για μια συνεργασία με την «επίσημη» πλευρά της Λιβύης, αλλά για πλήρη εδραίωση ενός εξωτερικευμένου συστήματος ελέγχου συνόρων, που απομακρύνεται ακόμα περισσότερο από οποιονδήποτε ευρωπαϊκό νομικό έλεγχο. Ουσιαστικά μεταφέρουν το σύνορο της Ευρώπης μέσα σε μια χώρα όπου υπάρχουν καταγγελίες για συστηματική βία, βασανιστήρια, εκβιασμούς, εμπορία ανθρώπων. Σαν να παίρνεις την πιο σκοτεινή γωνιά του κόσμου και να λες: «ωραία, εδώ θα φτιάξω γραφείο διαχείρισης ανθρώπων». Με σφραγίδα ΕΕ.
Η Ιταλία, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένας παίκτης. Είναι το εργαστήριο. Και η «Ευρώπη» παρακολουθεί, κρατά σημειώσεις και μετά αντιγράφει. Η κατάσταση μυρίζει τρόμο. Σαν την ταινία «Το Εργαστήριο του Δρ. Καλιγκάρι», με την ασφυκτική ατμόσφαιρα του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Ενας κόσμος όπου τίποτα δεν είναι ευθύ και τίποτα δεν είναι αθώο. Ενα σκηνικό που σε προετοιμάζει ότι το έγκλημα θα παρουσιαστεί ως φυσιολογικό και η βία ως διοικητική διαδικασία.
Εκεί ακριβώς πατάει η ΕΕ. Αυτός είναι και ο λόγος που πρέπει να μελετάμε την Ιταλία. Ως παράδειγμα, με ταξική εγρήγορση, γιατί ό,τι δοκιμάζεται εκεί αύριο γίνεται «μοντέλο». Η Ευρωλάνδη δε δείχνει τυχαία το σκληρό αυταρχικό της πρόσωπο. Σκληραίνει οργανωμένα, με νομικά τεχνάσματα, με μηχανισμούς μετατόπισης ευθύνης, με «τεχνικούς» όρους που καλύπτουν εγκλήματα, ένα σινεμά τρόμου χωρίς αίμα στην οθόνη, αλλά με αίμα στη θάλασσα.
Και η Ελλάδα; Ως συνήθως μένει στον ρόλο του υπεργολάβου: θα κάνουμε δηλαδή τη δουλειά, θα πάρουμε τα κονδύλια, θα φορτωθούμε την ντροπή.
Αυτό που έρχεται δεν είναι απλώς μια ακόμα μεταναστευτική πολιτική. Είναι ένας χάρτης εξουσίας πάνω σε ανθρώπινες ζωές. Και μπροστά στην εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου (με ορίζοντα το καλοκαίρι του 2026) και τις εξελίξεις γύρω από διεθνείς διαδικασίες για εγκλήματα στη Λιβύη, οι επόμενοι μήνες θα είναι καθοριστικοί, αλλά όχι με την έννοια της δικαιοσύνης. Θα είναι μήνες όπου η ΕΕ θα επιχειρήσει να νομιμοποιήσει τη βία, να μετατρέψει την απανθρωπιά σε πρωτόκολλο και να βαφτίσει τα πνιγμένα σώματα «παράπλευρες απώλειες» της ασφάλειας.
Η πραγματική απάντηση πρέπει να δοθεί στους δρόμους. Το σύστημα αυτό δεν χρειάζεται κριτική και «διόρθωση»: χρειάζεται ξήλωμα από τις ρίζες του, γιατί είναι φτιαγμένο για να παράγει αποτροπή, σιωπή και πτώματα.
Οι τεχνοκράτες μιλάνε για «ροές» για να ξεχαστεί ότι μιλάμε για ανθρώπους. Μιλάνε για «επιχειρήσεις» για να ξεχαστεί ότι μιλάμε για κυνηγητό. Και μιλάνε για «ασφάλεια» για να δικαιολογήσουν ότι η Μεσόγειος έγινε νεκροταφείο. Κι όσο η ΕΕ παριστάνει την πολιτισμένη τόσο πιο καθαρά φαίνεται το ταξικό της ένστικτο: τα σύνορα ανοίγουν διάπλατα για το κεφάλαιο, αλλά για τους φτωχούς σηκώνονται φράχτες, drones και λιβυκές φυλακές. Κάπως έτσι ο «ευρωπαϊκός ανθρωπισμός» θυμίζει προϊόν βιτρίνας, ωραία ετικέτα απ’ έξω, μέσα όμως περιεχόμενο καθαρή καταστολή.
Για να μην έχουμε αυταπάτες, η Ιταλία δεν «παρεκτρέπεται». Χτίζει το μέλλον της Ευρώπης-φρούριο. Και το ζήτημα δεν είναι αν αυτό το μέλλον θα γίνει κανονικότητα. Το χτίζουν ήδη οργανωμένα, με νόμους και αιματοβαμμένες χρηματοδοτήσεις. Το ζήτημα είναι ότι αυτό το μέλλον θα πρέπει να γκρεμιστεί. Η απάντηση πρέπει να δοθεί στους δρόμους, με αγώνες, ταξική αλληλεγγύη και σύγκρουση με την πολιτική που μετατρέπει τη Μεσόγειο σε νεκροταφείο.
