Οι Παναγίες της Γάζας είναι το τελευταίο πρότζεκτ του Εντουάρντο. Μια συλλογή αντιθέσεων, διάσπαρτη στα στενά και στις γωνιές της Νάπολης, συνδυάζει εικόνες παιδιών που έχουν σφαγιαστεί μέσα στη συνεχιζόμενη καταστροφή στη Γάζα με μορφές της Παναγίας.

Το σκίσιμο της θρησκευτικής εικόνας, που αποκαλύπτει πρόσφατες φωτογραφίες παλαιστίνιων θυμάτων, αποτελεί για τον Εντουάρντο ένα μήνυμα περισυλλογής. «Το σκίσιμο της εικόνας γίνεται μια πράξη αναγκαίας οδύνης· είναι η πληγή που θεραπεύει, ενώνει και μας ωθεί στη συμπόνια», λέει.

Η χρήση φωτογραφιών από πραγματικά ρεπορτάζ αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της δουλειάς του. Η αλλοίωσή τους λειτουργεί ως το κλειδί για να επικοινωνήσει με την προηγούμενη ζωή του και να την ενσωματώσει καλύτερα στην ηθική και τις αρχές του.

«Για χρόνια, είχα απορρίψει εντελώς το αρχείο των έργων μου από τη Μέση Ανατολή. Δεν ήθελα να χρησιμοποιήσω αυτές τις φωτογραφίες. Δεν ένιωθα ότι είχα κανένα δικαίωμα να τις χρησιμοποιήσω», λέει, αναφερόμενος στη συγκρουσιακή σχέση του με τον ρόλο του ως δυτικού φωτορεπόρτερ στο Κάιρο και στην Παλαιστίνη, κατά την περίοδο ανάμεσα στις Αραβικές Ανοίξεις και την κατοχή. «Πάντα είχα προβληματισμούς σχετικά με τη θέση μου. Ένιωθα σαν ένας δυτικός που φωτογράφιζε ανθρώπους από τη Μέση Ανατολή, οι φωτογραφίες των οποίων πωλούνταν σε δυτικές εφημερίδες, συμμετέχοντας σε μια αφήγηση με την οποία διαφωνούσα απόλυτα. Πάντα πίστευα ότι πουλούσα σε άλλους, ανθρώπους στις πιο ευάλωτες στιγμές και εμπειρίες τους».

Από τη μία πλευρά, μια δουλειά με κύρος και ενδιαφέρον· από την άλλη, ένα αίσθημα δυσαρέσκειας και ανησυχίας. Ανάμεσα στα δύο, η επιλογή να επαναχρησιμοποιήσει τις φωτογραφίες του, η οποία οδήγησε στην έκθεση Erased, το 2016. Ο Εντουάρντο θυμάται εκείνη την έκθεση ως την πρώτη στιγμή που αντιλήφθηκε τις δυνατότητες της προηγούμενης δουλειάς του. «Για πρώτη φορά, χρησιμοποίησα τις φωτογραφίες μου μεταφέροντας το δικό μου μήνυμα και όχι εκείνο των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης». Για να το πετύχει αυτό, έπρεπε να εντάξει τις φωτογραφίες σε χώρους του παρόντος. «Ετσι έκανα την έκθεση σε ένα σπίτι εκατονταετίας, γεμάτο αντικείμενα, και άφησα τα έργα μου να αφομοιωθούν από αυτόν τον χώρο».

Από τότε, πίστευε ότι, αν χρησιμοποιούσε αυτές τις φωτογραφίες —και τις ιστορίες που περιέκλειαν— σεβόμενος όσα είχε ζήσει και αισθανθεί όταν τις τραβούσε, καθώς και τους ανθρώπους που απεικόνιζε, θα μπορούσε επιτέλους να αισθάνεται ότι είχε το δικαίωμα να τις παρουσιάσει στο κοινό. Ετσι άρχισαν να εμφανίζονται στους δρόμους της Νάπολης τα πρώτα έργα του που βασίζονταν σε επεξεργασμένες εκ νέου φωτογραφίες.

Οι φωτογραφίες συνδυάζονται με σπρέι, εκτυπώσεις και σχέδια. «Στην Πορτ’άλμπα έκανα την πρώτη μου παρέμβαση street art βασισμένη σε φωτογραφίες που είχα τραβήξει στο Κάιρο», λέει, εξηγώντας ότι σχεδίασε με στένσιλ τις μορφές των στρατιωτών και τοποθέτησε φωτογραφίες διαδηλωτών σε γυάλινες προθήκες, με άμμο να φτάνει μέχρι τα ανοιχτά στόματά τους, καθώς φώναζαν. Δεν ήταν κάτι προσχεδιασμένο. Θυμάται ότι συνέβη τυχαία, όταν παρατήρησε κάποια άδεια πλαίσια σε εκείνον τον τοίχο, τα οποία μπορούσε να γεμίσει με κάτι που να έχει νόημα.

Το Welcome to Bethlem (Καλωσορίσατε στη Βηθλεέμ) είναι μία από τις μεγαλύτερες τοιχογραφίες του, που απεικονίζει όσα είχε κάποτε καταγράψει με τη φωτογραφική του μηχανή στο Σημείο Ελέγχου 300 στη Βηθλεέμ. Απεικονίζει εργάτες παραταγμένους στο ισραηλινό στρατιωτικό σημείο ελέγχου στην κατεχόμενη Δυτική Οχθη, να περιμένουν επί ώρες μέχρι να τους επιτραπεί να περάσουν και να πάνε στη δουλειά τους. Ο Εντουάρντο θυμάται εκείνη την περίοδο, όπως και πολλές άλλες, αναγνωρίζοντας τον αμφιλεγόμενο ρόλο του και την ευθύνη που συνεπάγεται η αποτύπωση του πόνου και των αγώνων ενός πληθυσμού. «Οταν βρισκόμουν εκεί, γνώριζα ότι είχα αρκετά προνόμια. Ωστόσο, μου επέτρεψαν να γίνω μάρτυρας των ιστοριών άλλων ανθρώπων, όπως των παλαιστίνιων θυμάτων κακοποίησης, στα οποία δεν δίνεται η δυνατότητα να υψώσουν τη φωνή τους. Κάθε φορά που φωτογράφιζα ανθρώπους που αγωνίζονταν σε εμπόλεμες ζώνες, επρόκειτο για μια πράξη υπόσχεσης. Οι άνθρωποι μου επέτρεπαν να τους φωτογραφίσω με την ελπίδα ότι θα μπορούσα να μιλήσω για τον αγώνα τους· κι εγώ δημιουργούσα μια σχέση με αυτά τα πορτρέτα, υποσχόμενος ότι θα κατέγραφα τις κακοποιήσεις, θα έδινα χώρο και φωνή σε αυτόν τον αγώνα».

Η τέχνη του δρόμου αποτέλεσε γι’ αυτόν την ευκαιρία να τηρήσει όλες αυτές τις υποσχέσεις. Αρχικά, όμως, δεν συνειδητοποιούσε ότι θα αποτελούσε επίσης μια πολιτική πράξη και όχι απλώς μια προσωπική συμφιλίωση με το παρελθόν.

Η τέχνη του δρόμου εμφανίστηκε στη ζωή του ως ένα ταξίδι σε δύο παράλληλες τροχιές: μία προσωπική και εσωτερική και μία πολιτιστική και δημόσια. «Κατανόησα την πολιτική αξία της δουλειάς μου ύστερα από πολύ καιρό, όταν άρχισα να λαμβάνω αντιδράσεις και μηνύματα από Παλαιστίνιους που με υποστήριζαν». Επιπλέον, η Νάπολη μοιράζεται με τους κατοίκους της μια ισχυρή κουλτούρα αλληλεγγύης προς τους Παλαιστίνιους. «Η Νάπολη και η Παλαιστίνη μού δίδαξαν το ίδιο πράγμα. Την υπομονή», λέει. «Η Νάπολη είναι αντισιωνιστική και αυτό εκφράζεται μέσα από την τέχνη. Υπάρχουν τόσοι πολλοί Ναπολιτάνοι που συμμετέχουν ενεργά και αγωνίζονται βαθιά για την παλαιστινιακή υπόθεση· η δουλειά μου αποτελεί μέρος αυτού». Ο Εντουάρντο διευκρινίζει ότι ο ίδιος και άλλοι καλλιτέχνες το κάνουν αυτό επειδή πιστεύουν ότι «ο σιωνισμός έχει αποικιοποιήσει τα πάντα, την πολιτική μας, τα μέσα ενημέρωσής μας. Η αντίσταση στη Νάπολη σημαίνει ότι αντιστεκόμαστε για τον εαυτό μας, για τους χώρους ελευθερίας και κοινότητάς μας, ενάντια στη λογοκρισία».

Συνομιλώντας μαζί του, σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι η αντίσταση, με αυτή την έννοια, είναι οικουμενική. Συνδέεται με άλλους τόπους, αλλά δημιουργεί έναν δεσμό στον οποίο η υπόθεση γίνεται και δική μας υπόθεση, υπόθεση της δικής μας ανθρωπιάς, των δικών μας πολιτισμών.

Η Νάπολη βρίσκεται στο επίκεντρο της έμπνευσής του. «Είμαι βαθιά ερωτευμένος με αυτή την πόλη. Το να μπορώ να κάνω στη Νάπολη αυτό που θέλω είναι για μένα τιμή και μεγάλη πηγή έμπνευσης». Η πόλη είναι γεμάτη από επικαλύψεις, ενώσεις και αλλαγές και για τον καλλιτέχνη «αποτελεί τεράστιο ερέθισμα να κοιτάζει κανείς κάθε τοίχο ξεχωριστά, καθώς ο καθένας διατηρεί μέσα του δεκάδες άλλα μικρά πλαίσια, χρώματα και σχήματα». Η Νάπολη είναι το γόνιμο έδαφος για τις τέχνες που αναδύονται από τα κάτω, από την εμπειρία της ζωής στους δρόμους, παρατηρώντας τους εκατοντάδες φορές προτού γεννηθεί η ιδέα.

Και όπως η πόλη δίνει, έτσι και παίρνει. Τα περισσότερα έργα του Καστάλντο έχουν σύντομη ζωή. Οι αφίσες φθείρονται πολύ γρήγορα. Αλλα μόνιμα έργα έχουν αλλοιωθεί με το πέρασμα του χρόνου. Αλλά ο Εντουάρντο λέει ότι το έχει αποδεχτεί: «Αν τα παραδώσεις στους δρόμους, οι δρόμοι θα τα κάνουν δικά τους».

Οι πιο πρόσφατες παρεμβάσεις του είναι αφίσες από την κυρίαρχη επικοινωνία σε παγκόσμιο επίπεδο, τις οποίες σκίζει για να αποκαλύψει μια άλλη εικόνα, προκαλώντας το κοινό να έρθει αντιμέτωπο με τις αδικίες, τις κακοποιήσεις, τη βία και τις αντιφάσεις της κοινωνίας μας. Τα Visit Israel, Land of Apartheid (Επισκεφτείτε το Ισραήλ, τη Γη του Απαρτχάιντ) και Visit Egypt, Enjoy the Regime (Επισκεφτείτε την Αίγυπτο, απολαύστε το Καθεστώς) είναι δύο γνωστά παραδείγματα αυτής της παρέμβασης, η οποία έχει πολιτικό νόημα μέσα στην ίδια την πράξη του σκισίματος. Τον τελευταίο χρόνο, οι περισσότερες αναφορές του προέρχονται από τον δυτικό πολιτισμό, όπως η αλλοίωση μιας διαφήμισης της McDonald’s, με σκοπό να αποκαλυφθεί η συνενοχή της στον πόλεμο.

Η πρόθεσή του είναι σαφής: να διαταράξει την κυρίαρχη γλώσσα της δυτικής κοινωνίας.

«Η αντίθεση σε αυτά τα έργα τέχνης έχει σκοπό να αμφισβητήσει και να αποκαλύψει τις υποκρισίες και τις αστοχίες της γλώσσας μας, δίπλα σε εικόνες της πραγματικότητας που αποκαλύπτουν κάτι διαφορετικό. Χρησιμοποιώ αυτή τη γλώσσα που ανήκει σε πολλούς ανθρώπους, ώστε να γίνεται προσιτή και κατανοητή από τους περισσότερους, και στη συνέχεια αποκαλύπτω τις παραπλανήσεις της. Καθώς επεξεργάζομαι εκ νέου τις φωτογραφίες μου, επεξεργάζομαι εκ νέου και μια γλώσσα στην οποία ανήκω κι εγώ, ως λευκός άνθρωπος».

Πέρα από την τέχνη του δρόμου —την οποία ο Εντουάρντο θεωρεί ότι «κατανοούν και εκτιμούν άνθρωποι που βρίσκονται ήδη κοντά στη σφαίρα των πεποιθήσεών μας»— του αρέσει να πειραματίζεται με την πρόκληση και με άλλους τρόπους, όπως στην έκθεση Innocence του 2024. «Οταν εργαζόμουν ως φωτορεπόρτερ στο Ισραήλ το 2009, φωτογράφισα παιδιά που πλησίαζαν για πρώτη φορά όπλα σε ένα στρατιωτικό μουσείο, κατά τη διάρκεια μιας οικογενειακής ημέρας. Ημουν μάρτυρας σε μια πολύ δύσκολη στιγμή· εκείνα τα παιδιά ήταν ηλικίας από 4 έως 12 ετών. Αποφάσισα να μη διαθέσω σε κανέναν καμία φωτογραφία από εκείνη την ημέρα». Μερικά από τα παιδιά που είδε τότε να κρατούν για πρώτη φορά όπλα για διασκέδαση είναι σήμερα ηλικίας από 18 έως 26 ετών, δηλαδή ακριβώς στην ηλικία για να αποτελούν πλέον μέλη των ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων στη Γάζα και στη Δυτική Οχθη. «Αφαίρεσα από αυτές τις φωτογραφίες όλα τα ορατά μέρη του σώματός τους και τα αντικατέστησα με υφάσματα με floral μοτίβα. Το μήνυμα αυτής της έκθεσης ήταν εξαιρετικά ισχυρό. Αυτά τα έργα τέχνης είχαν σκοπό να θέσουν υπό αμφισβήτηση ορισμένα σημαντικά ζητήματα. Εναπόκειτο στους θεατές να αποφασίσουν τι θα καταλάβαιναν».

Ο Εντουάρντο εξηγεί ότι η σημαντικότερη πράξη που βρίσκεται πίσω από όλα τα διαφορετικά έργα του είναι η μετάδοση ενός μηνύματος — με σχέδια, γραφικά, εκτυπώσεις, πινακίδες δρόμου, με οτιδήποτε μπορεί να χρησιμοποιήσει για να επικοινωνήσει με έντονο, προκλητικό και κριτικό τρόπο.

Δεν έχει προσδοκίες, έχει κυρίως ευθύνες. Η Νάπολη αποτελεί συστατικό στοιχείο του έργου του και το έργο του αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αντιφασιστικής και αντισιωνιστικής ψυχής της πόλης, που αντιστέκεται.

«Για μένα είναι ουσιώδες να ενισχύσω αυτή την πτυχή της πόλης μου. Και είναι θεμελιώδες οι άνθρωποι από έξω να μπορούν να αναγνωρίσουν ποια είναι πολιτικά η Νάπολη».

Τα τελευταία χρόνια, έχει λάβει μεγάλη αναγνώριση, γεγονός που τον οδήγησε να διαπιστώσει ότι οι άνθρωποι καταλαβαίνουν αυτό που κάνει. Ωστόσο, δεν προσδοκά μεγάλες αλλαγές, αλλά πιστεύει στην επιμονή, ως μία από εκείνες τις σταγόνες που μπορούν να χαράξουν τη σκληρή επιφάνεια της αδικίας.

«Είχε νόημα τότε και θα έχει πάντα. Υπάρχει μια καθολική και κοινή αλήθεια που δημιουργεί έναν δεσμό ανάμεσα στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, μέσα από μια σαφή στάση συνειδητοποίησης. Αυτό προσδίδει σε αυτή την κοινωνία μεγαλύτερη δύναμη ή, τουλάχιστον, αυτή είναι η ελπίδα μου».

– Η Claudia Mazzarelli Ribotti είναι δημοσιογράφος πολυμέσων, δημιουργός περιεχομένου, ερευνήτρια των μέσων ενημέρωσης και ειδική στην επικοινωνία.