Η φύση ανταμείβει τους πιο ικανούς και τιμωρεί τους ανίκανους,
Τζ. Ντ. Ροκφέλερ
Με μια μόνο φράση του, ο γνωστός μεγιστάνας συνόψισε την ουσία του Κοινωνικού Δαρβινισμού. Με αυτό το θέμα ασχολείται στο βιβλίο του Tα Δαρβινικά Δεινά ο βιολόγος Γιάννης Μανέτας, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πάτρας και συγγραφέας σειράς εκλαϊκευτικών βιβλίων σχετιζόμενων με τη Βιολογία.
Οι επιπτώσεις της θεωρίας του Δαρβίνου υπήρξαν τεράστιες στην επιστήμη, τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία αλλά και την πολιτική. Πολλοί φιλόσοφοι (βλ. Μαρξ κ.ά.) και επιστήμονες βρήκαν στην εξελικτική του θεωρία την υλιστική ερμηνεία της προέλευσης του κόσμου, αλλά και οι εκπρόσωποι των εκμεταλλευτριών τάξεων και των κυρίαρχων κοινωνικοοικονομικών αντιλήψεων βρήκαν στη θεωρία αυτή το «επιστημονικό» άλλοθι της κυριαρχίας των δυνατών επί των αδύναμων, δηλαδή ότι ο πλούτος και η ισχύς είναι απόδειξη εξυπνάδας και ικανότητας, ενώ η φτώχεια απόδειξη αμβλύνοιας, αδυναμίας και έλλειψης προσαρμοστικότητας.
Σε αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα αποδεικνύεται για άλλη μια φορά ότι οι επιστημονικές θεωρίες έχουν μια αναντίρρητη αντικειμενική βάση, όμως τα επιστημονικά επιτεύγματα έχουν, κατά την εφαρμογή τους στο κοινωνικό πεδίο, ταξικό πρόσημο.
Ο Γ. Μανέτας ανατρέπει στο βιβλίο του με πειστικά επιχειρήματα μια σειρά εγκατεστημένων απόψεων σχετικά με την ανταγωνιστική, ιδιοτελή και μοχθηρή ή όχι φύση του ανθρώπου, σχετικά με το αναπόφευκτο ή όχι των πολέμων, σχετικά με την παντοδυναμία ή όχι των γονιδίων, σχετικά με τη σημασία των πρόσφατα αναδυθεισών επιστημών της Επιγενετικής και της Νευροπλαστικότητας, της Βιοτεχνολογίας, σχετικά με τις τραγικές συνέπειες της Ευγονικής και τη σημερινή αναβίωση του κοινωνικού δαρβινισμού στο πλαίσιο ενός όλο και περισσότερο εξαγριωμένου και εξαχρειωμένου καπιταλισμού.
***
- Ουδείς εκών κακός (Σωκράτης). Ή με τα λόγια του Πλάτωνα: κανείς δεν επιλέγει το κακό γνωρίζοντας ότι είναι κακό.
Κάθε απροκατάληπτος αναγνώστης μπορεί να πειστεί ότι ο άνθρωπος από τη φύση του είναι ενάντια στην αδικία και χρειάζεται ισχυρά επιχειρήματα, κίνητρα και δικαιολογίες για να προβεί σε άδικες πράξεις. Αν δεν υπήρχε αυτή η φυσική απέχθεια του κόσμου απέναντι στην αδικία, δεν θα ήταν αναγκαίο ακόμα και για τα πιο κυνικά και μεγάλα καθάρματα που εξουσιάζουν αυτό τον πλανήτη να επικαλούνται το δίκαιο για να καλύπτουν τα εγκλήματα τους. Ούτε θα υπήρχε αυτή η θεαματική μεταστροφή της άκρως ανταγωνιστικής αμερικανικής κοινωνίας υπέρ του δικαίου των Παλαιστινίων. Ούτε θα ταλαιπωρούνταν αρκετοί σιωνιστές στρατιώτες από ψυχολογικά προβλήματα, παρότι η συντριπτική πλειοψηφία τους, μαζί με το 93% της ισραηλινής κοινωνίας, υπερασπίζονται με πάθος την αρπαγή μιας ξένης χώρας.
Είναι σαφές ότι χιλιετηρίδες ανισοτήτων, βαρβαρότητας και εκμετάλλευσης δεν κατάφεραν να ξεριζώσουν από το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων τον αλτρουισμό, την αλληλεγγύη και τη συνεργατικότητα. Οτι ακόμα και σε πολλά ζώα η κοινωνικότητα υπερισχύει της ατομικότητας προκειμένου να επιβιώσουν. Οτι οι εξισωτικές κοινωνίες, ακόμα και όταν είναι φτωχότερες, είναι ευτυχέστερες. Οτι οι αντιξοότητες ξεπερνιούνται πιο εύκολα με τη συνεργασία. Οτι Η αλληλοβοήθεια είναι ένας παράγοντας της εξέλιξης, όπως ήταν ο τίτλος ενός σημαντικού βιβλίου του επιστήμονα γεωγράφου και γεωλόγου Πιοτρ Κροπότκιν (περισσότερο γνωστός ως θεωρητικός του αναρχισμού).
***
Είναι γεγονός ότι ο Δαρβίνος, παρότι ήπιος και ουδέτερος χαρακτήρας, υπήρξε επίσης πολίτης του ορμητικά αναπτυσσόμενου τότε καπιταλισμού και της αποικιοκρατίας και ήταν λογικό να επηρεάζεται και να ασπάζεται τις από αρχαιοτάτων χρόνων απόψεις περί του δικαίου των δυνατών και του οικονομικού ανταγωνισμού. Πόσο μάλλον που η θεωρία του έδινε προβάδισμα στη φυσική επιλογή και την επικράτηση των πιο ισχυρών και πιο ευνοημένων οργανισμών στη φύση, ενώ οι σύγχρονες επιστημονικές απόψεις θεωρούν ότι ναι μεν η φυσική επιλογή είναι ο θεμελιώδης νόμος της εξέλιξης, όμως η ενδοσυμβίωση, η συμβίωση και η συνεργασία των οργανισμών προσφέρουν εξελικτικό πλεονέκτημα και διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην εξέλιξη.
***
- Ο ναζισμός είναι εφαρμοσμένη βιολογία (Φριτς Λεντς, Ρούντολφ Ες)
Στη συνέχεια του βιβλίου του ο Μανέτας αναφέρεται εκτενώς στην τραγικότερη συνέπεια του κοινωνικού δαρβινισμού, την ευγονική των ναζί. Υπογραμμίζει, όπως και πολλοί άλλοι ερευνητές και ιστορικοί έχουν σημειώσει, ότι η ευγονική που εφαρμόστηκε από αρχαιοτάτων χρόνων στην αναπαραγωγή των ζώων και των δούλων, βρήκε πρόσφορο έδαφος πρώτ’ απ’ όλα στις ΗΠΑ που ανησύχησαν από τη μετανάστευση φτωχών και υποβαθμισμένων πληθυσμών.
Διά του βιολόγου καθηγητή του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, Τσαρλς Ντέιβενπορτ, αποδόθηκαν στην κληρονομικότητα τα πάντα: ο αλκοολισμός, η εγκληματικότητα, η εξυπνάδα, η ανοησία, μέχρι και η πελάγρα! Ο διάσημος κυτταρολόγος Λάφλιν προώθησε αμέσως τις βλαβερές συνέπειες της φυλετικής ανάμειξης και αυτομάτως οι Ασιάτες, οι Εβραίοι, οι Μεσόγειοι και οι Ανατολικοευρωπαίοι μπήκαν στη λίστα των ανίκανων και των ανυπάκουων λόγω κληρονομικότητας.
Ετσι, το 1924 ψηφίστηκε ο νόμος περί περιορισμού της μετανάστευσης και το 1931 πολλές Πολιτείες, εκτός από την Ιντιάνα που προηγήθηκε το 1907, ψήφισαν την υποχρεωτική στείρωση αρκετών κατηγοριών ανθρώπων, μεταξύ των οποίων τοξικοεξαρτημένων, αλκοολικών, επιληπτικών κλπ. Ευτυχώς, ο αλκοολικός Τζακ Λόντον είχε πεθάνει νωρίτερα και ο κοσμολόγος Στίβεν Χόκινγκ είχε γεννηθεί στην Αγγλία!
Στη δε Σουηδία, στους υποψηφίους για στείρωση περιελήφθησαν οι διάγοντες αλήτικη ζωή, οι αρνητές της αποταμίευσης, οι πνευματικά νωθροί και όσοι αυνανίζονταν(!!!).
Χρειάστηκε η γερμανική πειθαρχία και μεθοδικότητα για να περάσει ο ευρέως πλέον αποδεκτός κοινωνικός δαρβινισμός στην τελική λύση. Είχαν προηγηθεί, περί το 1900, κατά τη γενοκτονία των Χερέρο, πειράματα διασταύρωσης χιμπατζήδων και μαύρων από τους γερμανούς αποικιοκράτες, μήπως παραχθούν ανθεκτικότεροι δούλοι για τις φάρμες τους! Στην προναζιστική Γερμανία στειρώθηκαν 600 παιδιά γερμανίδων μητέρων που είχαν συνευρεθεί με έγχρωμους γάλλους στρατιώτες στον Α ´ παγκόσμιο πόλεμο.
Υπήρξαν δεκαετίες εφαρμογής του κοινωνικού δαρβινισμού προτού φτάσουμε στα ανατριχιαστικά πειράματα ευγονικής των Ναζί που διά στόματος του εξέχοντα καθηγητή Γενετικής και Φυλετικής Υγείας Φριτς Λεντς συνοψίστηκαν στη φράση «ο ναζισμός είναι εφαρμοσμένη βιολογία». Πολλοί άνθρωποι έχουν ακούσει για τον Μένγκελε και την φρίκη αυτών των πειραμάτων. Ομως αυτή ήταν μόνο η κορυφή του παγόβουνου.
Το 53% των γιατρών και βιολόγων (υπήρξε το μεγαλύτερο ποσοστό επαγγελματικής ομάδας) έγιναν μέλη του ναζιστικού κόμματος και η σβάστικα κοσμούσε τα εξώφυλλα όλων των ιατρικών περιοδικών. Σχεδόν το 90% από αυτούς ήταν επιφανείς καθηγητές πανεπιστημίου! Οι περισσότεροι ήταν αυθεντίες στον τομέα τους με τεράστιο επιστημονικό έργο και αφοσίωση στην επιστήμη τους. Ομως ενστερνίστηκαν τον κοινωνικό δαρβινισμό, διεξήγαγαν τα πιο απεχθή πειράματα και βασανιστήρια και παρείχαν στους ναζί το ιδεολογικό υπόβαθρο της υπεροχής της άριας φυλής.
Μόλις το 2012 (!) ο ιατρικός σύλλογος της Γερμανίας αναγνώρισε τις θηριωδίες που διαπράχτηκαν. Και μόνο για τα στοιχεία αυτά αξίζει να ανατρέξει κανείς στο βιβλίο του Μανέτα. Εννοείται ότι πιο ήπια ανάλογα πειράματα, κυρίως από φαρμακευτικές εταιρίες, διεξάγονται με εθελουσία συμμετοχή, πχ φυλακισμένων, και στις μέρες μας.
***
- Πόλεμος πατήρ πάντων (Ηράκλειτος)
Βέβαια, ο Ηράκλειτος με αυτή τη φράση εννοούσε την πάλη των αντιθέτων, δεν εγκωμίαζε τον πόλεμο. Ομως οι παρερμηνείες δεν λείπουν από τους καλοθελητές.
Ο πόλεμος είναι στη φύση των ανθρώπων; Αρέσει στους ανθρώπους να πολεμούν και να σκοτώνουν; Κι αν είναι έτσι, γιατί η ειρηνη θεωρείται το μέγιστο αγαθό; Και γιατί οι μεγαλύτεροι πολεμοκάπηλοι ομνύουν στο όνομή της και διεκδικούν και Νόμπελ (βλ. Τραμπ!);
Πολλοί άνθρωποι συγχέουν την ατομική βία και τις προσωπικές αντεκδικήσεις με τους πολέμους, όμως οι πρώτες υπήρχαν ανέκαθεν ενώ οι δεύτεροι γεννήθηκαν στη νεολιθική εποχή με τη σταδιακή ανάπτυξη της γεωργίας, της κτηνοτροφίας και του περισσεύματος που κάποιοι άρχισαν να ιδιοποιούνται, καθώς και την συνακόλουθη προοδευτική εμφάνιση της κοινωνικής πολυπλοκότητας, της ιεραρχίας, της ταξικής διαφοροποίησης και των αντιτιθέμενων συμφερόντων, που οδήγησαν στις πρώτες οργανωμένες πολεμικές συρράξεις και χαρακτηρίζουν έκτοτε όλα τα εκμεταλλευτικά συστήματα και τις ταξικές κοινωνίες.
Οσο και αν ο «μέσος άνθρωπος» έχει ενστερνιστεί την ιδέα μιας βίαιης, φιλοπόλεμης φύσης του, επηρεασμένος από την ιστορία πολεμικών συγκρούσεων πολλών αιώνων, άλλο τόσο του είναι αποδεδειγμένα αποκρουστικός ο πόλεμος και οι συμφορές του.
***
- Οι οργανισμοί είναι αλγόριθμοι (Γιουβάλ Χαράρι)
Η βιοτεχνολογία, θεωρεί ο Μανέτας, είναι η σύγχρονη, πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή της ευγονικής. Γιατί διακηρυγμένος στόχος αυτής της νέας ελπιδοφόρας επιστήμης δεν είναι απλώς η επιβεβλημένη γενετική επέμβαση για την αντιμετώπιση δύσκολων ασθενειών, αλλά η βελτίωση του σωματικού, γνωστικού ή ψυχολογικού φαινότυπου, με την εισαγωγή στο σώμα εμφυτευμάτων, μικροτσίπ για τη σύνδεση πχ ανθρώπινου εγκεφάλου και υπολογιστή ή για να αυξηθεί η αποδοτικότητα ή η προσαρμοστικότητα στο σύγχρονο περιβάλλον (ποιο άραγε;).
Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι και η κοινωνία δεν χρειάζεται να αλλάξουν με κοινωνικές παρεμβάσεις αλλά με βιοτεχνολογικές μεθόδους, και να προσαρμοστούν σε ένα σύστημα άδικο, εκμεταλλευτικό και ανταγωνιστικό. Τυπικός εκπρόσωπος αυτών των θεωριών είναι ο ισραηλινός (αγαπημένος και προβεβλημένος του συστήματος διεθνώς) Γιουβάλ Χαράρι που όσες υποκριτικές επιφυλάξεις και αν διατυπώνει, αποδέχεται και αποθεώνει το ρόλο του χρήματος, των πολυεθνικών, της τεχνητής νοημοσύνης και της βιοτεχνολογίας σαν κυριαρχικούς, αναμφισβήτητους και προωθητικούς παράγοντες στον σύγχρονο κόσμο.
***
- Είμαστε μόνο τα γονίδια μας;
Αραγε έχουν δίκιο οι οπαδοί της γονιδιοκεντρικής θεωρίας; Είμαστε αποτέλεσμα μιας αυστηρής κληρονομικότητας; Μήπως όσοι υποστηρίζουν το αντίθετο είναι περισσότερο κοινωνικοί παρατηρητές που ενοχοποιούν τις κοινωνικο-οικονομικές καταστάσεις για τα επίκτητα ανθρώπινα χαρακτηριστικά κάθε είδους και όχι ουδέτεροι επιστήμονες;
Οχι, απαντά η Επιγενετική επιστήμη και ο νεότερος κλάδος των νευροεπιστημών, η Νευροπλαστικότητα. Διότι ναι μεν το DNA είναι το θεμέλιο αλφάβητο κάθε οργανισμού, ο καθολικός γενετικός κώδικας κοινός σε όλα τα ζώα και φυτά, όμως εκτός από τα δομικά υπάρχουν και τα ρυθμιστικά γονίδια που είναι απαραίτητα για τη διαφοροποίηση και σωστή κυτταρική λειτουργία, αλλά και την προσαρμογή του οργανισμού στις αλλαγές και επιδράσεις του περιβάλλοντος.
Ετσι, πέραν του γεγονότος ότι τα αυτά τα γονίδια συνομιλούν, σιωπούν, αλληλεπιδρούν, συναγωνίζονται και ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το τελικό αποτέλεσμα της κληρονομικότητας, έρχεται το περιβάλλον με όλες τις συνιστώσες και τις πολυποίκιλες επιδράσεις του και αποδεδειγμένα πλέον προκαλεί επιγενετικές κληρονομούμενες αλλαγές. Πχ ο λιμός, μέσω της μεθυλίωσης του DNA, έχει αρνητικές επιπτώσεις που κληροδοτούνται και στην επόμενη γενιά. Επίσης οι εγκεφαλικές λειτουργίες δεν είναι στατικές. Πλήθος περιβαλλοντικών πληροφοριών αναδιατάσσουν συνεχώς τις νευρικές συνάψεις και μεταβάλλουν την εγκεφαλική λειτουργία και εν τέλει την ανθρώπινη συμπεριφορά.
***
- Συμπέρασμα
Η επαναστατική θεωρία των Κάρολου Δαρβίνου και Αλφρεντ Γουάλας απέδειξε την κοινή καταγωγή του ανθρώπου με όλους γήινους οργανισμούς και γκρέμισε το αφήγημα του πάνσοφου σχεδιαστή του κόσμου, όμως, όπως κάθε θεωρία, εκφράζει μια σχετική και όχι απόλυτη γνώση της πραγματικότητας. Ο Γιάννης Μανέτας στο βιβλίο του συντάσσεται με τις νεότερες επιστημονικές απόψεις και επιχειρηματολογεί πειστικά ότι «το είμαστε τα γονίδια μας είναι ένα δόγμα εξαιρετικά απλοϊκό, ανεπίτρεπτα γραμμικό και ντετερμινιστικό». Οτι, αν και η κυρίαρχη άποψη στην κοινωνία αποδέχεται τον γενετικό προκαθορισμό, «η όποια γενετική συνεισφορά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα χάνει σε σημασία μπροστά στην ισχυρή περιβαλλοντική τροποποίηση».
Οτι δεν ευσταθεί η άποψη του ιδρυτή της Κοινωνιοβιολογίας Ε.Ο. Γουίλσον ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως επιθετικό ον. Οτι οι επιπτώσεις της δαρβινικής θεωρίας στο κοινωνικό πεδίο, δηλαδή ο κοινωνικός δαρβινισμός, για τις οποίες φυσικά δεν ευθύνονται οι ιδρυτές της, όπως δεν ευθύνονται οι Hahn και Strassman, που διατύπωσαν τη θεωρία της ατομικής σχάσης, για τη μετέπειτα εφαρμογή της στα πυρηνικά όπλα, υπήρξαν τραγικές, με αποκορύφωμα τις ναζιστικές θηριωδίες. Οτι ο κοινωνικός δαρβινισμός έγινε όπλο στα χέρια των εκμεταλλευτριών τάξεων για τη δικαιολόγηση των ανισοτήτων και της κυριαρχίας τους.
Πλήθος άλλων πληροφοριών, παραδειγμάτων και επισημάνσεων δεν μπορούν καν να παρουσιαστούν, έστω και ακροθιγώς, σε αυτή τη βιβλιοπαρουσίαση, όμως νομίζουμε ότι και τα λίγα που αναφέρθηκαν είναι ικανά να κεντρίσουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη που, ανεξάρτητα με τη συμφωνία του ή όχι με τον συγγραφέα σε επιμέρους ζητήματα, θα βρει αυτό το βιβλίο ενδιαφέρον, ενημερωτικό και χρήσιμο.
Ε.Σ.
