Η ραγδαία άνοδος της τιμής του πετρελαίου –που συνεχίστηκε και αυτή τη βδομάδα, με τις τιμές να κυμαίνονται μεταξύ 135 και 140 δολαρίων το βαρέλι– θέτει επί τάπητος τα εξής ερωτήματα: Πόσο αυτό το ράλι οφείλεται σε πραγματικά αίτια και πόσο σε κερδοσκοπία; Ανεξάρτητα από το που οφείλεται η έκρηξη των τιμών, πώς θα μπορέσει να μπει ένας φραγμός και ποιος θα τον θέσει;
Οι οπαδοί της θεωρίας της «κορύφωσης της παραγωγής πετρελαίου» (peak oil), δηλαδή της ολοένα και μεγαλύτερης εξάντλησής του, μας προετοιμάζουν για τα χειρότερα. Γι’ αυτούς δεν υπάρχει κερδοσκοπία και μονοπωλιακές τιμές που επιβάλλονται από το χρηματιστικό κεφάλαιο. Υπάρχει μόνο ο κίνδυνος του «peak oil», στο οποίο πλησιάζουμε, δεδομένου ότι η αυξημένη ζήτηση δε μπορεί να ικανοποιηθεί από την προσφορά. Αυτή η εξήγηση, ακόμα κι αν δεχτούμε ότι περιέχει δόσεις αλήθειας (χωράει πολλή συζήτηση γύρω από το πόσο επαρκούν τελικά τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου και εδώ οι απόψεις διίστανται[1]) δεν είναι ικανή να σταθεί στη στοιχειώδη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης.
Οπως αναφέραμε και στα προηγούμενα φύλλα της «Κ», η αύξηση της τιμής του πετρελαίου από τα περίπου 70 δολάρια το βαρέλι (κατά μέσο όρο) το 2007 στα 135-140 δολάρια που βρίσκεται σήμερα, δηλαδή ο διπλασιασμός σχεδόν της τιμής δεν εξηγείται με την υστέρηση της παραγωγής σε σχέση με τη ζήτηση (σύμφωνα με τη Διεθνή Επιτροπή Ενέργειας, το 2007 η προσφορά υστερούσε από τη ζήτηση κατά 500 χιλιάδες βαρέλια την ημέρα, ενώ το πρώτο τρίμηνο του 2008 η προσφορά υπερκάλυπτε τη ζήτηση κατά 630 χιλιάδες βαρέλια την ημέρα[2]), ούτε όμως και με την πτώση της αξίας του δολαρίου, μια και αυτή δεν ξεπερνά το 15% με 20% μέσα σ’ ένα χρόνο[3]. Βασικός παράγοντας που ωθεί τις τιμές προς τα πάνω είναι η αχαλίνωτη κερδοσκοπία με τα μελλοντικά συμβόλαια διαφόρων τύπων και κατηγοριών, σε ορισμένα από τα οποία αναφερθήκαμε στο προηγούμενο φύλλο.
Η μελλοντική αγορά πνίγει τη σημερινή
Η «μελλοντική αγορά» πετρελαίου δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Το αργό πετρέλαιο εισήχθη στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (NYMEX) για πρώτη φορά το 1983[4]. Την τελευταία όμως δεκαετία, αυτή η αγορά γνώρισε πρωτόγνωρη άνθηση. Σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), «η μελλοντική αγορά στις ΗΠΑ επεκτάθηκε σημαντικά μέσα στη δεκαετία του ’90, με τα βραχυπρόθεσμα συμβόλαια να αυξάνονται από περίπου 30% της αμερικάνικης παραγωγής αργού πετρελαίου, που ήταν στη δεκαετία του ’90, στο 80% στα μέσα του 2005 και τα σύνθετα εξαετή μελλοντικά συμβόλαια να φτάνουν στο 9% της αμερικάνικης παραγωγής το 2005, σε σχέση με λιγότερο από 1% το 1997»[5].
Από τότε που γράφηκαν οι παραπάνω γραμμές, η «μελλοντική αγορά» διογκώθηκε περισσότερο. Σύμφωνα με τον Economist, ο αριθμός των συναλλαγών των μελλοντικών συμβολαίων πετρελαίου στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (NYMEX) σχεδόν τριπλασιάστηκε από το 2004[6]. Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος των ποσοτήτων πετρελαίου που «πωλούνται» στις μελλοντικές αγορές, αρκεί να δει τι έγινε την ημέρα που η Morgan Stanley «προέβλεψε» ότι η τιμή του πετρελαίου θα φτάσει στα 150 δολάρια το βαρέλι.
Την Παρασκευή 6 Ιούνη, ο αριθμός των συμβολαίων που συνήφθησαν στο NYMEX εκτιμάται ότι ήταν γύρω στο 1 εκατομμύριο[7]. Εφόσον κάθε συμβόλαιο αντιστοιχεί σε 1000 βαρέλια πετρελαίου (σύμφωνα με τους κανονισμούς του ΝΥΜΕΧ), οι ποσότητες που πωλήθηκαν αντιστοιχούν σε 1 δισ. βαρέλια πετρελαίου. Δηλαδή, 11.5 φορές η ημερήσια παραγωγή πετρελαίου! Ισως αυτή η εκτίμηση να είναι υπερβολική, μιας και δε μιλάμε για μια οποιαδήποτε μέρα αλλά για τη μέρα που το πετρέλαιο «τσίμπησε» 11 δολάρια μέσα σε μερικές ώρες. Οπως και να έχει το πράγμα, ο όγκος των συναλλαγών στις μελλοντικές αγορές πετρελαίου ξεπερνάει κατά πολύ την παραγόμενη ημερήσια αξία του[8].
Η φούσκα των μελλοντικών αγορών είναι πλέον γεγονός. Μια φούσκα που πήρε εκρηκτικές διαστάσεις ιδιαί-τερα μετά την κατάρρευση των στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ. Να πως περιγράφει ο γερμανός οικονομολόγος F.W. Engdahl αυτή τη φούσκα
«Για τα πελώρια αμερικάνικα ή ευρωπαϊκά ασφαλιστικά ιδρύματα ή τράπεζες η απελπισία για να αποκτήσουν κέρδη, που ακολούθησε μετά την κατάρρευση των κερδών από τον Αύγουστο του 2007 και την κρίση των αμερικάνικων real estates, το πετρέλαιο είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους να αποκομίσουν τεράστια κερδοσκοπικά κέρδη. Το υπόβαθρο που στηρίζει τη σημερινή φούσκα των τιμών του πετρελαίου είναι η συνεχιζόμενη αναταραχή στη Μέση Ανατολή, το Σουδάν, τη Βενεζουέλα και το Πακιστάν και η σταθερή αύξηση της ζήτησης στην Κίνα και στον περισσότερο κόσμο έξω από τις ΗΠΑ. Οι κερδοσκόποι εμπορεύονται στις φήμες και όχι στα γεγονότα… Από τότε που επικράτησε το μελλοντικό εμπόριο πετρελαίου και δημιουργήθηκαν οι δύο βασικότερες μελλοντικές αγορές πετρελαίου, στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη, ο έλεγχος των τιμών του πετρελαίου έφυγε από τον ΟΠΕΚ και πέρασε στην Wall Street. Είναι η κλασική περίπτωση της “ουράς που κινεί τον σκύλο”»[9].
Καλά όλα αυτά, θα μας πείτε, αλλά τώρα τι γίνεται; Μήπως οι κρατούντες «έβαλαν μυαλό» και θα διορθώσουν τα πράγματα;
Είναι εφικτός ο έλεγχος των τιμών;
Είναι γεγονός ότι η εκρηκτική άνοδος των τιμών ανάγκασε την αμερικάνικη Επιτροπή Εποπτείας Μελλοντικής Αγοράς Εμπορευμάτων (Commodities Future Trading Commission – CFTC) να πάρει μέτρα. Αυτοί που με κάθε ευκαιρία έβγαιναν και δήλωναν ότι η εκτίναξη των τιμών δεν οφείλεται σε κερδοσκοπία[10], αλλά στα θεμελιώδη προβλήματα του πετρελαίου, άρχισαν να μιλούν για «έλεγχο» των συναλλαγών και για μη φυσιολογικές συνθήκες που επικράτησαν στην αγορά[11]!
Κάλλιο αργά παρά ποτέ, θα σημείωνε κάποιος, αλλά το αποτέλεσμα μετράει. Γιατί μπορεί η CFTC να ανακοίνωσε στα τέλη του περασμένου μήνα «την έναρξη έρευνας για όλες τις συναλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί στο αμερικανικό αργό από το Δεκέμβριο του 2007, προκειμένου να εξεταστεί κατά πόσο κερδοσκοπικές δυνάμεις βρίσκονται “πίσω” από την άνοδο των τιμών»[11], κατόπιν πιέσεων από μέλη του Κογκρέσου (προερχόμενα κυρίως από τους «Δημοκρατικούς»), καθώς και τη συνεργασία της με τη βρετανική Financial Service Authority (FSA), με την οποία θα μοιράζεται όλα τα στοιχεία για την πορεία των συναλλαγών που αφορούν στο αμερικανικό αργό (WTI), το οποίο –σημειωτέον– «παίζει» και στο χρηματιστήριο της Ν. Υόρκης και στο χρηματιστήριο του Λονδίνου, όμως τα αποτελέσματα αυτής της «φοβερής» έρευνας ήταν τα αντίθετα από τα διακηρυσσόμενα. Η εκτίναξη του «μαύρου χρυσού» στα 140 δολάρια το βαρέλι!
Η υποκρισία της CFTC, όμως, αποκαλύπτεται από παλαιότερη έκθεση της αρμόδιας επιτροπής της αμερικάνικης Γερουσίας, η οποία αναφέρει: «Η αύξηση στο κερδοσκοπικό εμπόριο είναι απευθείας ορατή στις εβδομαδιαίες εκθέσεις της CFTC πάνω στην εμπορική δραστηριότητα στις μελλοντικές αγορές που ελέγχονται από τη CFTC. Τα τελευταία δύο χρόνια, τα στοιχεία της CFTC δείχνουν ότι τα συμβόλαια “ανοικτού επιτοκίου” και στο αργό πετρέλαιο και στο φυσικό αέριο υπερδιπλασιάστηκαν… Τα στοιχεία της CFTC δείχνουν ότι ένα μεγάλο τμήμα της αύξησης οφείλεται σε “μη-εμπορικές” συναλλαγές – δηλαδή σε συναλλαγές από κερδοσκόπους»[12].
Είναι δυνατόν κανείς να περιμένει από τέτοιες «ρυθμιστικές αρχές» τον οποιοδήποτε έλεγχο των τιμών; Ή μήπως στη Βρετανία ο έλεγχος είναι πιο αυστηρός; Σύμφωνα με την ίδια έκθεση της αρμόδιας επιτροπής της αμερικάνικης Γερουσίας, από το Γενάρη του 2006 η αμερικάνικη κυβέρνηση επέτρεψε την παράκαμψη του ελέγχου των συναλλαγών από την CFTC (ήταν βλέπετε πολύ… αυστηρή) μέσω του International Exchange (ICE), ώστε οι συναλλαγές των μελλοντικών συμβολαίων να γίνονται στο Λονδίνο (στο αποκαλούμενο ICE-Futures). Σημειώστε ότι το ICE Futures, σύμφωνα με τον γερμανό οικονομολόγο που αναφέραμε προηγούμενα[9], ανήκει σε αμερικάνικη εταιρία που εδρεύει στην Ατλάντα, ενώ το σημερινό μεγαλοστέλεχος του NYMEX, James Newsome, που στρογγυλοκάθεται στη διοίκηση του πετρελαϊκού χρηματιστηρίου του Ντουμπάι, ήταν πρώην πρόεδρος (φανταστείτε ποιας) της CFTC!
Οπως βλέπετε, μάλλον δεν υπάρχει… σωτηρία! Δεν είναι μόνο η διαπλοκή, αλλά και η καθαρά ταξική αντίληψη των κυβερνήσεων και των «ρυθμιστικών αρχών», που «κατανοούν» τις ανάγκες του… χρηματιστικού κεφαλαίου. Πριν από έναν αιώνα, στο πασίγνωστο μεγαλοφυές έργο του, ο ηγέτης των ρώσων επαναστατών Β.Ι. Λένιν υποστήριζε: «Το πιο απλό και γι’ αυτό το πιο συχνά χρησιμοποιού-μενο μέσο, για να γίνουν οι ισολογισμοί ανεξιχνίαστοι, είναι να χωριστεί η ενιαία επιχείρηση σε πολλά μέρη ιδρύοντας ή προσαρτώντας “εταιρίες-κόρες”… Κάθε κανονισμός ελέγχου, δημοσίευσης ισολογισμών, επεξεργασίας ορισμένου σχεδιαγράμματος γι’ αυτούς, η καθιέρωση της επίβλεψης κτλ πράγματα με τα οποία αποσπούν την προσοχή του κοινού οι καλοθελητές καθηγητές και υπάλληλοι –δηλαδή αυτοί που έχουν την καλή πρόθεση να εξωραϊζουν τον καπιταλισμό– δεν μπορούν να έχουν στην περίπτωση αυτή καμία σημασία. Γιατί η ατομική ιδιοκτησία είναι ιερή και σε κανένα δεν μπορείς να απαγορεύσεις ν’ αγοράζει, να πουλά, να ανταλλάσσει, να ενεχειριάζει μετοχές κτλ.» (Β.Ι. Λένιν «Ο Ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού», Μορφωτικές Εκδόσεις, Αθήνα 1977, σελ. 50).
Αυτό βλέπουμε να γίνεται και σήμερα. Η δαιδαλώδης αγορά των μελλοντικών συμβολαίων πετρελαίου (και όχι μόνο δυστυχώς) κάνει αδύνατο τον οποιονδήποτε ουσιαστικό έλεγχο, ακριβώς για το λόγο ότι η ατομική ιδιοκτησία είναι ιερή και απαραβίαστη. Επομένως, δεν έχουμε καμία άλλη επιλογή από το να περιμένουμε πότε η ξέφρενη κούρσα των τιμών θα συντριβεί στα βράχια της οικονομικής κρίσης, που όλοι την περιμένουν να έρθει ακόμα δριμύτερη από τις προηγούμενες φορές. Αυτός ο φαύλος κύκλος δε μπορεί να ισιώσει, αλλά μόνο να εξαφανιστεί….
Παραπομπές:
[1] Πέρα από τους ένθερμους υποστηρικτές της θεωρίας του «peak oil» (θεωρία της «κορύφωσης» της παγκόσμιας παραγωγής του πετρελαίου, που πρωτοδιατυπώθηκε το 1956 από το γεωλόγο της Shell, M.King Hubbert, ο οποίος προέβλεψε ότι το peak oil θα συμβεί στις ΗΠΑ μεταξύ 1965 και 1970 και έκτοτε έχει κερδίσει αρκετούς οπαδούς ανά την υφήλιο) και τους πιο συγκρατημένους, όπως ο πρόεδρος Μπους, που πρόσφατα μίλησε για το στένεμα των ορίων της παραγωγής πετρελαίου ως αποκλειστικό αίτιο της ανόδου των τιμών, υπάρχουν και δηλώσεις άλλων στελεχών της πετρελαϊκής αγοράς, όπως ο πρόεδρος της σαουδαραβικής Αramco, Abdallah S. Jum’ah, ο οποίος σε παλαιότερη συνεδρίαση του ΟΠΕΚ στη Βιέννη (13/9/06) είχε υποστηρίξει ότι ο κόσμος έχει καταναλώσει μόλις το 18% των ποσοτήτων των παγκόσμιων αποθεμάτων (πιστοποιημένων και μη), ποσότητα που με τους σημερινούς ρυθμούς κατανάλωσης αντιστοιχεί σε 140 χρόνια επάρκειας. Σύμφωνα με παλαιότερα στοιχεία της Αμερικάνικης Ομοσπονδιακής Τράπεζας (21/10/04), τα πιστοποιημένα αποθέματα πετρελαίου (δηλαδή το πετρέλαιο που βρίσκεται στο υπέδαφος της Γης και μπορεί να εξορυχθεί με τη σύγχρονη τεχνολογία) ανέρχονταν στο τέλος του 2003 σε 1.15 τρισ. βαρέλια, δηλαδή 12% περισσότερα από την προηγούμενη δεκαετία, και επαρκούν για τα επόμενα 40 χρόνια.
[2] Διεθνής Επιτροπή Ενέργειας – Oil Market Report, Μάης 2008 (13/5/08).
[3] Για αναλυτικά στοιχεία βλ. https://finance.yahoo.com/currency/convert?from=EUR&to=USD&amt=1&t=2y
[4] Βλέπε: https://www.wtrg.com/daily/crudeoilprice.html .
[5] «Η δομή της πετρελαϊκής αγοράς και οι αιτίες των υψηλών τιμών» (Περιληπτική πεντασέλιδη Εκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, 21/9/2005).
[6] Economist, 29/5/2008.
[7] https://www.ucan.org/blog/gasoline_autos/gas_prices/paper_money_chasing_paper_barrels_why_oil_prices_are_artificially_high.
[8] Με ένα χοντρικό υπολογισμό, για μέση τιμή πετρελαίου τα 120 δολάρια το βαρέλι και παραγωγή 87 εκατ. βαρέλια τη μέρα, η παραγόμενη αξία φτάνει γύρω στα 10.5 δισ. δολάρια. Σύμφωνα με τον Economist (29/5/08), ο αμερικάνος γερουσιαστής Λίμπερμαν δήλωσε, ότι μέσα στα τελευταία πέντε χρόνια οι αξίες που ανταλλάχθηκαν στα χρηματιστήρια αυξήθηκαν από 13 δισ. δολάρια σε 260 δισ δολάρια. Αν από αυτά τα 260 δισ. δολάρια θεωρήσουμε ότι τα μισά «παίζονται» στο πετρέλαιο (σύμφωνα με το δείκτη επενδύσεων της Goldman Sachs, το 74% των επενδύσεων αφορά στην Ενέργεια, ενώ σύμφωνα με τον αντίστοιχο δείκτη του Dow Jones, το αντίστοιχο ποσοστό είναι 33%), τότε γύρω στα 130 δισ. δολάρια αφορούν σε μελλοντικά συμβόλαια πετρελαίου. Δηλαδή, 12 φορές περισσότερο από την παραγόμενη αξία! Φυσικά, αυτός είναι ένας λίγο-πολύ αυθαίρετος υπολογισμός, που δείχνει όμως την τάξη μεγέθους των αξιών που πωλούνται στις μελλοντικές αγορές.
[9] F.W. Engdahl: «Κερδοσκόποι πετάνε έξω τον ΟΠΕΚ από την ηγεμονία στις πετρελαϊκές τιμές», Asia Times, 6/5/2008.
[10] Σύμφωνα με την εφημερίδα «Εξπρές» (31/5/08), ο κορυφαίος οικονομολόγος της CFTC, στην κατάθεσή του ενώπιον της αρμόδιας επιτροπής του Κογκρέσου, υποστήριξε τον περασμένο μήνα, ότι «η υπηρεσία δεν πιστεύει ότι η αύξηση των τιμών πετρελαίου οφείλεται σε κερδοσκοπικές κινήσεις. Αποτελεί, το πιθανότερο, αποτέλεσμα της αυξημένης ζήτησης, σε παγκόσmιο επίπεδο»!
[11] Εφημερίδα «Εξπρές», 31/5/2008.
[12] «Ο ρόλος της κερδοσκοπίας της αγοράς στην αύξηση των τιμών του πετρελαίου», έκθεση της αρμόδιας Eπιτροπής της αμερικάνικης Γερουσίας, 27/6/2006.
