Δάσκαλος, ποιητής, δημοσιογράφος, συγγραφέας, δοκιμιογράφος, ζωγράφος, πολιτικός αναλυτής, κομμουνιστής, αυτός ο σημαντικός παλαιστίνιος ηγέτης, που δολοφονήθηκε από την Μοσάντ στη Βηρυτό το 1972, σε ηλικία μόλις τρίαντα έξι ετών, εισβάλλει ξανά με το έργο του στην παγκόσμια σκηνή, όχι μόνο ως λογοτέχνης αλλά και σαν προφήτης της μεγαλειώδους αντίστασης που βλέπουμε να ξετυλίγεται στις μέρες μας στη Λωρίδα της Γάζας και στην κατεχόμενη Δυτική Οχθη.
Πολυμεταφρασμένος, σε 18 γλώσσες στην Ευρώπη, την Ασία και κυρίως στην Αμερική, ξεπέρασε γρήγορα τα σύνορα των αραβικών χωρών, διαψεύδοντας τους δολοφόνους του που έλπιζαν, ανατινάζοντας το αυτοκίνητο του, να μην μείνει τίποτα, όχι μόνο από το σώμα του αλλά και από το έργο του.
Στο παρόν βιβλίο, προϊόν πολύχρονου μεταφραστικού μόχθου του Νασίμ Αλάτρας, παρουσιάζονται 20 διηγήματα που γράφτηκαν από τον Καναφάνι σε ηλικίες από τα 20 ως τα 26 χρόνια του. Συνολικά έγραψε 64 διηγήματα, τρία θεατρικά έργα και τουλάχιστον τέσσερα σημαντικά μυθιστορήματα, εκτός των άπειρων άρθρων του σε εφημερίδες και περιοδικά.
Παρότι τα διηγήματα αυτά γράφτηκαν σε νεαρή ηλικία, πριν από την ολοκλήρωση της πνευματικής και πολιτικής του ωριμότητας, είναι μάρτυρες του εκπληκτικού του ταλέντου, του πρωτότυπου ύφους του και της ενάργειας του σκοπού τους.
Μακρυά από μανιχαϊσμούς και απλοποιήσεις, αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των προβλημάτων και τα διλήμματα των Παλαιστίνιων στην πορεία προς την εθνική τους αφύπνιση.
Εξαιρετικά δείγματα αυτής της συλλογής είναι Το κλεμμένο πουκάμισο, Η γη των πικραμένων πορτοκαλιών, Ο θάνατος του κρεβατιού 12, Eνα φύλλο από την Αλ Ράμλα, Eνα φύλλο από τη Γάζα.
Στο τελευταίο, που έγραψε σε ηλικία μόλις είκοσι χρόνων, ένα φόρο τιμής στην αδούλωτη μητέρα της αντίστασης, περιγράφεται η πρόθεση ενός νεαρού Παλαιστίνιου να μεταναστεύσει στην Καλιφόρνια και να αφήσει πίσω του τη δυστυχία της Γάζας, «εσωστρεφή σαν ένα εσωτερικό κέλυφος, τυλιγμένο στον εαυτό του, ένα κέλυφος σκουριασμένο που ξέρασαν τα κύματα στη γλοιώδη αμμουδιά, εκεί δίπλα στο σφαγείο, αυτή τη Γάζα, πιο στενή κι από την ψυχή ενός κοιμισμένου ανθρώπου που τον έδειρε ένας τρομακτικός εφιάλτης, με τα στενά σοκάκια της που είχαν εκείνη την ιδιαίτερη μυρωδιά, την μυρωδιά της ήττας και της φτώχειας και τα σπίτια της με τα προεξέχοντα μπαλκόνια…».
Η αηδία γι’ αυτή την άθλια γη, γίνεται τελικά απόφαση παραμονής σε αυτήν, όταν συναντά την ακρωτηριασμένη από βομβαρδισμό ανιψιά του στο νοσοκομείο, εκπρόσωπο μιας γενιάς «που θήλαζε την ήττα και την διασπορά, που πίστευε πως η ευτυχισμένη ζωή είναι ένα είδος κοινωνικής ανωμαλίας» και που όμως έβαλε το σώμα της μπροστά από τα μικρότερα αδέρφια της για να τα προστατέψει. Ξαφνικά, η Γάζα απόκτησε ένα εκθαμβωτικό φως και το ακρωτηριασμένο από τον μηρό πόδι της κοπέλας τού έδειξε τι είναι η ζωή… ποιο είναι το νόημα της ύπαρξης.
Στα διηγήματα του Καναφάνι, η εκπληκτική περιγραφή της ανέχειας, της ξενιτιάς, της αρρώστιας και του θανάτου, των μικρών ονείρων των φτωχών, συναντά τη δίψα για μια φυσιολογική ζωή, για μια ζωή χωρίς βάρη και υποχρεώσεις, που όμως σκοντάφτει στον τοίχο της αβίωτης καθημερινότητας που επιβάλλει η Κατοχή.
Οι άνθρωποι συνήθως δεν έχουν κανένα προορισμό πλην της επιβίωσης. Η ζωή τους σέρνεται μέσα στην ασημαντότητα και τη ρουτίνα. Ομως στην Παλαιστίνη και τη Γάζα, η ύπαρξη τους αποκτά ένα εκτυφλωτικό νόημα: εκείνο της αλληλεγγύης, της προσφοράς, της αντοχής, της θυσίας και της αυταπάρνησης.
Παιδί της Νάκμπα και της εξορίας ο ίδιος, ο Καναφάνι στόχευσε με το λογοτεχνικό του έργο στην εκπαίδευση των μαθητών του και την εθνική αφύπνιση των Παλαιστίνιων. Παίρνοντας τη σκυτάλη από παλαιότερους παλαιστίνιους διανοούμενους, συνέβαλε σημαντικά στο χτύπημα «της άθλιας μοιρολατρίας που σε συνδυασμό με τη φτώχεια και τους αιώνες ταξικής και εθνικής καταπίεσης, δημιούργησαν το τέλειο σύστημα ηττοπάθειας…».
Μελετητής πριν απ´ όλα της σιωνιστικής λογοτεχνίας, αλλά και της παγκόσμιας, υπήρξε ο κύριος εκφραστής της «λογοτεχνίας της αντίστασης»και πολέμησε όσο κανείς την κουλτούρα της υποτέλειας, που διέτρεχε το σώμα της παλαιστινιακής κοινωνίας, βαθιά επηρεασμένης από καθυστερημένες φεουδαρχικές πολιτιστικές παραδόσεις, ήθη και έθιμα.
Δεκαεπτά ετών μυήθηκε στην πολιτική από τον Ζορζ Χαμπάς, ιδρυτή του Λαϊκού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLFP), στο οποίο εντάχτηκε και του οποίου συνέταξε το πολιτικό πρόγραμμα το 1967, με μαρξιστικό λενινιστικό προσανατολισμό και γραμμή που απέδιδε μεγάλη σημασία στην ένοπλη διάσταση της αντίστασης.
Η κύρια πολιτική συνεισφορά του Καναφάνι υπήρξε η συμβολή του στη μετατροπή του Παλαιστίνιου από πρόσφυγα σε αγωνιστή και αντάρτη.
Με το έργο του και ιδίως με το μνημειώδες Η Μεγάλη Εξέγερση του 1936-1939 στην Παλαιστίνη (μεταφράστηκε κι αυτό, σχετικά πρόσφατα, στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις προλετΚουλτ), φώτισε την ταξική και κοινωνική διάρθρωση των αραβικών καθεστώτων, αλλά και της παλαιστινιακής κοινωνίας, και πώς αυτή επηρέασε την εξέλιξη της ιστορίας στην περιοχή και το παλαιστινιακό ζήτημα.
Δεν του αποδόθηκε άδικα ο χαρακτηρισμός «Η γαζέλα που προκάλεσε σεισμό». Η αναμφισβήτητη καλλιτεχνική φύση του Καναφάνι (και ζωγράφος εκτός των άλλων), απόλυτα συνδεδεμένη με την πολιτική του υπόσταση, δεν επηρέασε συναισθηματικά τη θεωρητική και πρακτική του σκέψη. Ο λόγος του σαφής, ακριβής και κοφτερός, απείχε από τη γενικολογία, την αοριστολογία και τον ιδεαλισμό του αραβικού λόγου που ακόμα και σήμερα ωραιοποιεί, συγκαλύπτει και στρογγυλεύει τις αντιθέσεις.
Ο Καναφάνι ακολουθούσε δύο αρχές: Μάθε τον εαυτό σου και Μάθε τον εχθρό σου. Με επιμονή αποκάλυπτε τις αιτίες των αποτυχιών της παλαιστινιακής υπόθεσης, ερμήνευσε με ακρίβεια την ταξική φύση των αντιδραστικών αραβικών καθεστώτων, που συμμάχησαν χωρίς χρονοτριβή με τη βρετανική κατοχή εναντίον της Παλαιστίνης, και κατήγγειλε με πάθος το ρόλο τους. Ταυτόχρονα, δεν είχε καμία αυταπάτη για τα όρια της ταξικής πάλης σε μια κοινωνία με υποτυπώδη αστική τάξη, φεουδαρχικές επιβιώσεις και με το εθνικό ζήτημα να έχει την απόλυτη προτεραιότητα.
Αν και άνθρωπος με διεθνή αναγνώριση, ήξερε κατά βάθος ότι οι Παλαιστίνιοι, πέραν της διεθνούς αλληλεγγύης, ήταν μόνοι τους σε αυτό τον αγώνα, γιατί κανείς δεν είχε υλικό συμφέρον να τους υποστηρίξει.
Ο Καναφάνι στη νεότητά του εντάχτηκε στο Αραβικό Εθνικό Κίνημα που ιδρύθηκε το 1956 στο Αμμάν της Ιορδανίας, ένα κίνημα που διαπνεόταν από την ιδέα του παναραβισμού και φιλοδοξούσε για κάποια χρόνια, ως μια μεγάλη συλλογική δύναμη, να αποτελέσει το αντίβαρο στις κυρίαρχες μεταπολεμικές δυνάμεις της εποχής και την ορμητικά ανερχόμενη σιωνιστική στρατιωτική οντότητα.
Η ιδέα του παναραβισμού εκείνη την περίοδο υλοποιήθηκε εν μέρει από τον Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, που (εκτός των φιλολαϊκών μέτρων που έλαβε μέσα στην Αίγυπτο) ένωσε, προσωρινά έστω, την Αίγυπτο, τη Συρία και την Υεμένη. Εν μέσω μιας σειράς επιτυχών αντιαποικιακών επαναστάσεων (Γκάνα, Κούβα, Αλγερία, Κένυα, Υεμένη, Βιετνάμ), η ιδέα ενός αντιστεκόμενου «Τρίτου Κόσμου» φαινόταν ρεαλιστική εκείνη την περίοδο και δημιούργησε ελπίδες στους Παλαιστίνιους ότι, μέσω της συμμαχίας με ισχυρούς άραβες ηγέτες και όχι μέσω του ένοπλου αγώνα, θα απελευθερωνόταν η Παλαιστίνη.
Οι ελπίδες αυτές διαψεύστηκαν μετά από σχεδόν μία δεκαετία. Ηδη από το 1966, η Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης έθεσε την ιδέα ενός αντάρτικου αγώνα, ενώ η συντριπτική ήττα των αραβικών χωρών από το Ισραήλ το 1967 και ο «Μαύρος Σεπτέμβρης» το 1970, κατά τον οποίο ο βασιλιάς της Ιορδανίας Χουσεΐν βομβάρδισε παλαιστίνιους αγωνιστές και προσφυγικά στρατόπεδα , έβαλαν επί της ουσίας την ταφόπλακα στα παναραβικά όνειρα.
Ο Καναφάνι, με τη μαρξιστική του οπτική, υπήρξε από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν και κατήγγειλαν με δριμύτητα το ρόλο των αραβικών καθεστώτων. Η αστική τάξη αυτών των χωρών, αν και ποτέ δεν ξεπέρασε εντελώς το φόβο της αδίστακτης σιωνιστικής οντότητας, θεώρησε ότι τα οικονομικά της συμφέροντα εξυπηρετούνταν πολύ καλύτερα από τη συμμαχία με τους ιμπεριαλιστές προστάτες του Ισραήλ, κάνοντας πλέον κύριο εχθρό της τον παλαιστινιακό απελευθερωτικό αγώνα.
Οπως πολύ σωστά επισήμανε ο λιβανέζος κομμουνιστής Ζορζ Ιμπραήμ Αμπνταλλά σε πρόσφατη συνέντευξή του στο Palestine Chronicle (16-8-2025): «Το Ισραήλ δεν είναι αποικία ή ένας απλός οικισμός. Είναι μια οργανική επέκταση της ιμπεριαλιστικής Δύσης. Επομένως η αντιμετώπιση αυτής της ιμπεριαλιστικής Δύσης απαιτεί την αντιμετώπιση της κρίσης του ιμπεριαλιστικού συστήματος στην καπιταλιστική του μορφή. Οσοι αντιμετωπίζουν αυτή την οργανική επέκταση πρέπει να στέκονται σε ένα έδαφος εχθρικό προς τον καπιταλισμό».
Η παλαιστινιακή ένοπλη αντίσταση αντιπαλεύει αυτή τη στιγμή σύσσωμη την ιμπεριαλιστική, καπιταλιστική Δύση. Νίκη επί του σιωνισμού σημαίνει χτύπημα και κατά του ιμπεριαλισμού. Κάποια στιγμή η Αντίσταση πρέπει να μιλήσει καθαρά και για αυτή την παράμετρο του αγώνα της, ξεπερνώντας τα στενά όρια της αστικής εθνικοαπελευθερωτικής επανάστασης.
Αυτός είναι ο λόγος που η κληρονομιά του Καναφάνι επανέρχεται στην επικαιρότητα. Ο Καναφάνι, ο Αμπνταλλά, η κομμουνιστική οπτική είναι μεγάλης σημασίας στην καμπή που διανύει το παλαιστινιακό ζήτημα.
Ιδιαίτερη σημασία σ’ αυτή τη συλλογή των διηγημάτων του Καναφάνι έχει ο πρόλογος για την προσωπικότητα και το έργο του συγγραφέα, καθώς και οι εκτενέστατες σημειώσεις του μεταφραστή Νασίμ Αλάτρας, που επεξηγούν όχι μόνο τα τοπωνύμια, τα ιστορικά πρόσωπα και τη σημασία τους, αλλά κάνουν και μια αναδρομή στην ανακάλυψη μετά το 1850 του πετρελαίου στην περιοχή.
Η γνώση της ιστορίας του πετρελαίου στη Μέση Ανατολή είναι απαραίτητη στην κατανόηση του παλαιστινιακού ζητήματος, των πολέμων, των σφαγών και των εθνοκαθάρσεων που ακολούθησαν. Π.χ. η παλαιστινιακή πόλη Χάιφα, στην οποία κατέληγε ο αγωγός του ιρακινού πετρελαίου από το Κιρκούκ, υπήρξε εξαρχής ο στόχος κατάληψης και η βάση των σιωνιστών εύπορων εποίκων, που το 1947, πριν καν από την ίδρυση του σιωνιστικού κράτους, αποτελούσαν το 50% του πληθυσμού της.
Οι διακρατικές συμφωνίες, η ίδρυση, δραστηριότητα και διαπάλη των διεθνών ενεργειακών μονοπωλίων σε όλη τη Μέση Ανατολή είναι ένα άκρως συναρπαστικό και διδακτικό ανάγνωσμα, που ερμηνεύει και τον όρο «Μεσανατολικό ζήτημα», όρο που καθιερώθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο για να περιγράψει την πολυπλοκότητα των γεωστρατηγικών συγκρούσεων, τις συνέπειες της διάλυσης και του διαμοιρασμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την εμφάνιση του σιωνισμού.
Ε.Σ.
