Είναι γεγονός ότι η τελευταία κρίση εκδηλώθηκε με το σπάσιμο της φούσκας του χρηματοπιστωτικού τομέα. Εμφανίστηκε, δηλαδή, σαν μια καθαρά χρηματική κρίση, η οποία κατά τα παπαγαλάκια του κεφαλαίου οφειλόταν στις «υπερβολές των golden boys». Οφειλόταν στο χρήμα που περίσσευε και το σπαταλούσαν «αλόγιστα» τα golden boys. Σχετικά με το χρήμα αυτό, ο Μαρξ έθεσε ένα ερώτημα στο μνημειώδες έργο του «Το Κεφάλαιο»: «Μήπως αυτή η πληθώρα, αυτή η υπερπροσφορά χρηματικού κεφαλαίου συμπίπτει με την ύπαρξη λιμναζόντων χρηματικών μαζών (ράβδων πολύτιμων μετάλλων, χρυσών νομισμάτων και τραπεζογραμματίων), έτσι που αυτό το περίσσευμα πραγματικού χρήματος να αποτελεί έκφραση και μορφή εμφάνισης εκείνης της πληθώρας κεφαλαίου για δανεισμό;»[1]. Για να δώσει την απάντηση λίγο πιο κάτω: «Αν ο βιομήχανος δεν μπορεί να διευρύνει άμεσα το προτσές (σ.σ. διαδικασία) αναπαραγωγής του, τότε ένα μέρος του χρηματικού του κεφαλαίου αποβάλλεται από την κυκλοφορία σαν περίσσιο και μετατρέπεται σε δανείσιμο χρηματικό κεφάλαιο»[2].
Αυτό σημαίνει ότι όταν η παραγωγή δεν μπορεί να διευρυνθεί, όταν οι καπιταλιστές δε μπορούν να επεκτείνουν τις επιχειρήσεις τους και να αυξήσουν την παραγωγή, τους περισσεύουν κεφάλαια. Αυτά τα «λιμνάζοντα» κεφάλαια ρίχνονται στο δανεισμό και την κερδοσκοπία με τα κάθε λογής χρηματοπιστωτικά προϊόντα. Γιατί όμως οι καπιταλιστές δε μπορούν να επεκτείνουν την παραγωγή τους;
Από τα «λιμνάζοντα» κεφάλαια στο στένεμα των αγορών
Ο πρώτος λόγος είναι φυσικά η πτωτική πορεία του ποσοστού του κέρδους. Αυτή είναι η μία πληγή που κρύβεται –όπως περιγράψαμε στο προηγούμενο φύλλο– πίσω από τη «συμφορά» που βρίσκει κάθε τόσο την καπιταλιστική οικονομία παγκόσμια. Ομως υπάρχει και μια δεύτερη πληγή που συνδέεται με την πρώτη. Αυτή είναι η μείωση της δυνατότητας κατανάλωσης από αυτούς που αποτελούν την πλειοψηφία των καταναλωτών, τους εργαζόμενους.
«Οπως όμως έχουν τα πράγματα, η αναπλήρωση των επενδυμένων στην παραγωγή κεφαλαίων (σ.σ. το αν δηλαδή οι καπιταλιστές πάρουν πίσω τα λεφτά τους καρπωνόμενοι ταυτόχρονα την υπερεργασία των εργατών τους) εξαρτιέται στο μεγαλύτερό τους μέρος από την ικανότητα κατανάλωσης των μη παραγωγικών τάξεων, ενώ η ικανότητα κατανάλωσης των εργατών περιορίζεται εν μέρει από τους νόμους του μισθού εργασίας. (…) Η τελική αιτία όλων των πραγματικών κρίσεων παραμένει πάντα η φτώχεια και ο περιορισμός της κατανάλωσης των μαζών»[3].
Αυτή η διαπίστωση που έκανε ο Μάρξ στο «Κεφάλαιο», ενάμιση αιώνα πριν, έρχεται στην επιφάνεια με τον πιο αδιαμφισβήτητο τρόπο κάθε φορά που ξεσπάει μια κρίση. Οι καπιταλιστές δε μπορούν να κονομάνε συνεχώς βασιζόμενοι στην κατανάλωση των «μη παραγωγικών τάξεων» (της αφεντιάς τους δηλαδή και κάποιων μικροαστών κολαούζων τους). Το «target group» παραμένει πάντοτε η εργαζόμενη κοινωνία που είναι και πολυπληθέστερη. Αυτή όμως έχει και τα όριά της. Δε μπορεί να καταναλώνει απρόσκοπτα όταν την αναγκάζουν να σφίξει κι άλλο το ζωνάρι!
Μαρασμός της κατανάλωσης
Αν θέλετε να δείτε με πραγματικά στοιχεία αυτό το μαρασμό της κατανάλωσης, δεν έχει παρά να ρίξετε μια ματιά στον Πίνακα 1. Ο πίνακας φτιάχτηκε με βάση τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας και του Γραφείου Οικονομικής Ανάλυσης του υπουργείου Εμπορίου των ΗΠΑ και δείχνει την εξέλιξη του λιανικού εμπορίου στις ΗΠΑ, των αμερικάνικων εξαγωγών (αγαθών και υπηρεσιών) και των εισοδημάτων που αποκτήθηκαν από το εξωτερικό, τη δεκαετία 1997-2008.
Κάντε τον κόπο να παρατηρήσετε τα ποσοστά μεταβολής των παραπάνω. Θα διαπιστώσετε ότι πολύ πριν το σκάσιμο της χρηματοπιστωτικής φούσκας και συγκεκριμένα από το 2004 μέχρι τις παραμονές του ξεσπάσματος της παρούσας κρίσης (2007), το ποσοστό αύξησης των λιανικών πωλήσεων έπεφτε συνεχώς. Το ίδιο συνέβαινε και με τα εισοδήματα από επενδύσεις και τοποθετήσεις κεφαλαίων στο εξωτερικό. Το 2008, οι πωλήσεις συρρικνώθηκαν, όπως και τα εισοδήματα από το εξωτερικό. Μόνο οι εξαγωγές μπόρεσαν να συγκρατήσουν λίγο την κατρακύλα, όμως κι αυτές άρχισαν να πέφτουν ραγδαία από το τέταρτο τρίμηνο του 2008 (ελαφρά πτώση είχαν σημειώσει και στο τρίτο τρίμηνο) κατρακυλώντας κατά -20%[4].
Οι «σπονδές» στον αμερικάνο καταναλωτή, που γίνονταν κατά την διάρκεια της κρίσης του 2001, δεν έπιασαν αυτή τη φορά. Η κατανάλωση έπεσε περισσότερο από τότε, δίνοντας ένα γερό χτύπημα στην αμερικάνικη οικονομία.
Αν όμως έτσι είχε η κατάσταση στις ΗΠΑ, τα πράγματα δεν ήταν καλύτερα στις υπόλοιπες καπιταλιστικές οικονομίες του πλανήτη. Η κατρακύλα των λιανικών πωλήσεων και των εξαγωγών αγκάλιασε και την Ευρωζώνη και την Ιαπωνία και την Κίνα ταυτόχρονα, ενώ το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν σημείωσε πτώση σε όλες τις μεγάλες καπιταλιστικές χώρες. Ομως αυτά είναι πλέον γνωστά και τα παραδέχονται ακόμα και οι ίδιοι οι πολιτικοί εκπρόσωποι του κεφαλαίου, που τώρα δηλώνουν: «Η παγκόσμια παραγωγή συστελλόταν με ρυθμό που δεν είχε παρατηρηθεί από τη δεκαετία του 1930. Το εμπόριο έπεφτε κατακόρυφα. Οι θέσεις εργασίας εξαφανίζονταν γρήγορα. Οι λαοί μας ανησυχούσαν ότι ο κόσμος βρίσκονταν στο χείλος μιας κρίσης».[5]
Καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων
Το αποτέλεσμα είναι λίγο-πολύ γνωστό. Η κρίση οδήγησε σε μαζική καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων. Πτωχεύσεις, κλείσιμο κολοσσών με πολύχρονη ιστορία (General Motors, η οποία αποτέλεσε την 4η μεγαλύτερη πτώχευση στην ιστορία των ΗΠΑ, Chrysler κτλ), μαζικές απολύσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία του αμερικάνικου οργανισμού www.BankruptcyData.com, τα περιουσιακά στοιχεία των δημόσιων εταιριών που πτώχευσαν μέσα στο 2008 ανέρχονταν σε 1.16 τρισ. δολάρια, ενώ το 2007 το αντίστοιχο ποσό δεν ξεπερνούσε τα 71 δισ. δολάρια![6].
Αν και το μεγαλύτερο μέρος (1.09 τρισ. δολάρια) αυτών των περιουσιακών στοιχείων ανήκει σε 12 χρηματοπιστωτικές εταιρίες (όπως η Lehman Brothers), η αύξηση της αξίας των δημόσιων εταιριών που πτώχευσαν παραμένει εντυπωσιακή: «Ακόμα κι αν εξαιρεθούν οι τραπεζικές και οι χρηματοπιστωτικές πτωχεύσεις από το σύνολο του 2008, βλέπουμε μία αξιόλογη άνοδο στις ετήσιες μετρήσεις των πτωχεύσεων σε σχέση με αρκετά προηγούμενα χρόνια. Εξαιρώντας τις χρηματοπιστωτικές εταιρίες, σημειώθηκαν 124 πτωχεύσεις το 2008, με περιουσιακά στοιχεία αξίας 65 δισ. δολαρίων, σε σύγκριση με το αντίστοιχο νούμερο για το 2007 που ήταν 71 δημόσιες εταιρίες εκτός των χρηματοπιστωτικών, αξίας 7.3 δισ. δολαρίων»[4].
Η ανεργία καλπάζει. Στις ΗΠΑ η επίσημα καταγεγραμμένη ανεργία πλησιάζει το 10% (δηλαδή ρεκόρ 26ετίας και υπερδιπλάσια από τα προηγούμενα χρόνια που ήταν γύρω στο 4%), στην Ευρωζώνη αναμένεται να ξεπεράσει το 10% μέχρι το τέλος του χρόνου[7], ενώ στη Βρετανία έχει σημειώσει ρεκόρ 13ετίας.
Το βάθος του τούνελ
Το τελευταίο διάστημα, τα παπαγαλάκια του κεφαλαίου αναθάρρησαν. Βλέποντας τα διάφορα νούμερα (ΑΕΠ, εξαγωγές κτλ) να πέφτουν λιγότερο από το αναμενόμενο, άρχισαν να βλέπουν «φως στο βάθος του τού-νελ». Εμείς δεν είμαστε… χαρτορίχτρες για να σας πούμε πως θα κυλήσουν τα πράγματα. Θα κάνουμε όμως ορισμένες εκτιμήσεις και θα παραθέσουμε τις επισημάνσεις των πιο «σοβαρών» από τους διάφορους αναλυτές ή «παράγοντες» της διεθνούς οικονομικής σκακιέρας που καλούν σε «αυτοσυγκράτηση».
U,V ή W;
Στα τέλη του καλοκαιριού, ο Economist (ένα από τα πιο «έγκυρα» περιοδικά της κεφαλαιοκρατίας) δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο: «U, V ή W για την ανάκαμψη». Ο περίεργος τίτλος συνοδευόταν από μία λιτή διαπίστωση: «Η παγκόσμια οικονομία έπαψε να συρρικνώνεται. Αυτό είναι το τέλος των καλών νέων»[8].
Αφού λοιπόν το περιοδικό παρέθετε τα «ενθαρρυντικά στοιχεία», σημειώνοντας ότι «η κρίση μπορεί να τελειώνει», έκοψε το γέλιο σε όσους είχαν αρχίσει να αισθάνονται ανακούφιση. Οι οικονομολόγοι, λέει ο Economist, τσακώνονται. Αλλοι πιστεύουν ότι η κρίση θα εξελιχθεί όπως το γράμμα V (δηλαδή πτώση και γρήγορη ανάκαμψη), άλλοι πιστεύουν ότι θα εξελιχθεί όπως το γράμμα U (δηλαδή πτώση, παραμονή σε χαμηλά επίπεδα για αρκετό καιρό και μετά ανάκαμψη) κι άλλοι ότι θα ακολουθηθεί από νέα κρίση (όπως το γράμμα W). Και το περιοδικό καταλήγει: «Ενα μελαγχολικό U με έναν μακρύ, επίπεδο πάτο αδύναμης ανάπτυξης είναι το πιθανότερο σχήμα για τα επόμενα χρόνια».
Σχεδόν ένα μήνα αργότερα, το περιοδικό Spiegel παίρνει συνέντευξη από το διευθυντή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, Dominique Strauss-Kahn, ο οποίος προειδοποιεί ότι «είναι επικίνδυνο να νομίζουμε ότι η χρηματοπιστωτική κρίση είναι πίσω μας»[9].
Οι Financial Times με τη σειρά τους επισημαίνουν ότι «το ράλι των παγκόσμιων αγορών μετοχών που ανέβασε τον παγκόσμιο δείκτη FTSE περίπου 67% από το χαμηλότερο σημείο του που βρίσκονταν τον περασμένο Μάρτη, έδειξε σημάδια ότι έμεινε από ατμό την περασμένη βδομάδα, καθώς οι επενδυτές ανησύχησαν για την απόσυρση της επείγουσας οικονομικής στήριξης που έδωσαν οι κυβερνήσεις»[7]. Στο φινάλε η εφημερίδα υπενθύμισε στους αναγνώστες της ότι η ανεργία είναι δυνατή όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη.
Τι σημαίνουν όλα αυτά; Το σίγουρο είναι ότι δεν ξεμπερδέψαμε με την κρίση ακόμα[10]. Ακόμα όμως κι αν «ξεμπερδέψουμε», τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. «Για την ώρα, οι μισθοί ακόμα αυξάνονται – λίγο λιγότερο από 2% το χρόνο από τον Ιούνη του 2008, σύμφωνα με τον κυβερνητικό δείκτη κόστους εργασίας. Ομως η αδύναμη αγορά εργασίας δημιουργεί τις τέλειες συνθήκες για μια πτώση στο μισθό: χαμηλός πληθωρισμός και αυξημένη ανεργία (9.7% τον Αύγουστο). Με ένα τεράστιο στρατό ανέργων –πάνω από 2 εκατομμύρια απ’ αυτούς με πτυχία κολεγίου– θα είναι εύκολο σε πολλούς εργοδότες να ζητήσουν συμβιβασμούς»[11].
Η πρόκληση
Αυτή είναι και η πρόκληση που αντιμετωπίζουν όσοι δεν αναπαύονται στα «υψηλά κλιμάκια» της κοινωνίας. Η εργατική τάξη είναι αυτή που θα πληρώσει το μάρμαρο όχι μόνο της κρίσης αλλά και της «ανάκαμψης», που φαίνεται να έχει έρθει χάρη στα τεράστια ποσά που δόθηκαν από τις κυβερνήσεις (τα περιβόητα «πακέτα στήριξης») στους καπιταλιστές. Μιας ανάκαμψης που το πιθανότερο είναι να είναι σύντομη και ασταθής, δίνοντας τη θέση της σε μια ακόμα πιο ραγδαία κρίση. Ας σκεφτούμε ότι η προηγούμενη «ανάκαμψη» (μετά την κρίση του 2001) ήταν η χειρότερη στη μεταπολεμική ιστορία των ΗΠΑ[12].
Είναι σίγουρο ότι οι καπιταλιστές θα αυξήσουν το βαθμό εκμετάλλευσης, θα προσπαθήσουν να ρίξουν τον εργατικό μισθό πολύ κάτω από την αξία της εργατικής δύναμης (κάτω από το σύνολο δηλαδή των αναγκαίων αξιών που απαι- τούνται για την αναπαραγωγή της). Αυτό θα γίνει ανεξάρτητα αν οι πολιτικοί εκφραστές του κεφαλαίου είναι μαύροι ή άσπροι, έξυπνοι ή ηλίθιοι, «καλοί» ή «κακοί». Αυτό έχει αποδείξει ολόκληρη η ιστορική πορεία του καπιταλισμού παγκόσμια, αυτό απέδειξε για άλλη μια φορά περίτρανα η τελευταία οικονομική κρίση που αγκάλιασε το σύνολο των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών του πλανήτη. Το μπαλάκι πέφτει λοιπόν στα χέρια της εργατικής τάξης. Θα αρκεστεί στο «μικρότερο κακό» ή θα απαιτήσει την ανατροπή της αιτίας του κακού, ξεκινώντας πρώτα απ’ όλα από την υπεράσπιση της ίδιας του της υπόστασης από τον ηθικό και υλικό εκφυλισμό που θα προσπαθήσει να επιβάλει το κεφάλαιο;
Κώστας Βάρλας
Παραπομπές:
1. Καρλ Μαρξ, «Το Κεφάλαιο», τόμος τρίτος, σελ. 600 (εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»).
2. Στο ίδιο, σελ. 636.
3. Στο ίδιο, σελ. 610.
4. Για την εξέλιξη του ΑΕΠ και των εξαγωγών, βλ. Γραφείο Οικονομικής Ανάλυσης (Bureau of Economic Analysis) στο: https:// www.bea.gov/national/nipaweb/ TableView.asp?SelectedTable= 129&ViewSeries=NO&Java=no&Request3Place=N&3Place=N&FromView=YES&Freq=Qtr&FirstYear=2007&LastYear=2009&3Place=N&Update=Update&JavaBox=no
5. Ανακοίνωση της ομάδας των G20 στο Πίτσμπουργκ της Πενσυλβανίας την προηγούμενη βδομάδα.
6. «Οι δημόσιες πτωχεύσεις εκτοξεύτηκαν προς τα πάνω το 2008 με το σύνολο της αξίας τους να είναι το μεγαλύτερο από κάθε άλλη φορά». Αρθρο του Allbusiness.com 13/1/09 https:// www.allbusiness.com/company-activities-management/financial-performance/11748239-1.html.
7. Financial Times, 27/9/09.
8. Economist, 20/8/09.
9. Spiegel, 14/9/09.
10. Στο ότι δεν «ξεμπερδέψαμε» με την κρίση συνηγορούν και διάφορες άλλες αναλύσεις αστών οικονομολόγων, όπως αυτή του G. Putnam, ο οποίος σύμφωνα με το AllBusiness.com (βλ. παραπομπή Νο.6) δηλώνει ότι «παρά την μεγάλη άνοδο των χρεοκοπιών το 2008, πιστεύω ότι το κύμα των χρεοκοπιών που είδαμε τον περασμένο χρόνο, είναι ακόμα στα πρώτα του βήματα. Οι επιχειρήσεις δημιούργησαν μεγάλα ποσά χρεών μεταξύ 2003 και 2007 και μέχρι σήμερα έχουν πτωχεύσει σε ένα μικρό ποσοστό αυτών των χρεών». Ο Putnam ανέμενε την αύξηση των χρεοκοπιών στο τέλος του 2009, ίσως και μέσα στο 2010.
11. Business Week, 24/9/09.
12. «Πόσο ισχυρή είναι η παρούσα οικονομική επέκταση;» Αρθρο των Aviva Aron-Dine, Chad Stone, and Richard Kogan, 14/1/2008. Στο άρθρο αυτό τρεις οικονομολόγοι συγκρίνανε επτά δείκτες της οικονομίας (Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, Κατανάλωση, Επενδύσεις, Καθαρές Αξίες, Μισθοί & Ημερομίσθια, Απασχόληση και Κέρδη εταιριών) με τις προηγούμενες περιόδους ανάκαμψης και βρήκαν ότι μόνο ο ένας δείκτης, τα κέρδη, αυξήθηκαν περισσότερο από τον μέσο όρο των μεταπολεμικών ανακάμψεων.
