Στον ενεργειακό πόλεμο, που μαίνεται σε πολλά μέτωπα, η ρώσικη διπλωματία, μέσα στο Μάιο, πέτυχε μια σημαντική νίκη, με πολλές διαστάσεις, η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί στρατηγικής σημασίας. Πρόκειται για την τριμερή συμφωνία που υπογράφτηκε κατά την επίσκεψη του Ρώσου προέδρου στις 9 – 12 Μαΐου στο Καζακστάν και στο Τουρκμενιστάν, η οποία προβλέπει την κατασκευή ενός αγωγού κατά μήκος της ακτής της Κασπίας Θάλασσας, ο οποίος θα μεταφέρει τουρκμενικό φυσικό αέριο στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω του Καζακστάν και της Ρωσίας. Ο αγωγός αναμένεται να λειτουργήσει μέχρι το 2009 και υπολογίζεται ότι θα μεταφέρει 30 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου το χρόνο.
Οι πρόεδροι της Ρωσίας, του Καζακστάν και του Τουρκμενιστάν ανακοίνωσαν επίσης την υπογραφή μιας συμφωνίας με το Ουζμπεκιστάν για την ανακαίνιση ολόκληρου του Σοβιετικού δικτύου αγωγών, που συνδέει την Κεντρική Ασία με τις Δυτικές αγορές μέσω Ρωσίας, ώστε να μπορεί να μεταφέρει 90 δισ. κυβικών μέτρων φυσικού αερίου το χρόνο, ενόψει της αναμενόμενης αύξησης των εξαγωγών φυσικού αερίου από τις χώρες της Κεντρικής Ασίας.
Οι συμφωνίες αυτές επιβεβαιώνουν ότι η Ρωσία επανακάμπτει δυναμικά στην Κεντρική Ασία, ακυρώνοντας τις προσπάθειες του Λευκού Οίκου να μπει σφήνα στις σχέσεις της με τις χώρες της περιοχής και αλλάζοντας τα δεδομένα στον ενεργειακό συσχετισμό δυνάμεων. Το γεγονός αυτό αποτελεί σοβαρότατο πλήγμα στην εκστρατεία που διεξάγει τα τελευταία χρόνια ο Λευκός Οίκος να εξασφαλίσει πετρέλαιο και φυσικό αέριο από την περιοχή της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας ανεξάρτητα από τη Ρωσία, με σημαντικές επιπτώσεις και στην ενεργειακή πολιτική των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Ο αντίκτυπος των συμφωνιών αυτών έγινε άμεσα αισθητός στη σύνοδο των υπουργών Εξωτερικών της Ευρωπαϊκής Ενωσης στις Βρυξέλλες στις 15 Μαΐου, όπου υπήρξε έντονη διαμάχη για το ζήτημα μιας κοινής πολιτικής απέναντι στη Ρωσία, ενώ η Γερμανία και η Πολωνία αντάλλασαν υπαινιγμούς. Την ίδια μέρα, ο Αμερικάνος υπουργός Ενέργειας Σάμουελ Μπόντμαν, σε σύνοδο της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας στο Παρίσι, είπε ότι η συμφωνία Ρωσίας, Τουρκμενιστάν και Καζακστάν για τον αγωγό φυσικού αερίου «δεν είναι καλή για την Ευρώπη».
Με τις δύο ενεργειακές συμφωνίες, η πρόταση του Πούτιν το 2002 για μια «συμμαχία των εξαγωγέων φυσικού αερίου», που θα περιλαμβάνει τη Ρωσία, το Τουρκμενιστάν, το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν, αρχίζει να υλοποιείται. Το ρωσικό μονοπώλιο μεταφοράς του φυσικού αερίου μέσω του Ενιαίου Καναλιού Εξαγωγών θα διατηρηθεί για το προβλέψιμο μέλλον και συνεπώς το φυσικό αέριο της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας θα διοχετεύεται στις αγορές υπό τον έλεγχο της Ρωσίας.
Το Τουρκμενιστάν, που έχει δυνατότητα εξαγωγής 100 δισ. κυβικών μέτρων φυσικού αερίου το χρόνο, είναι κρίσιμος παράγοντας για την υλοποίηση της «συμμαχίας των εξαγωγέων φυσικού αερίου». Για τον ίδιο λόγο, το Τουρκμενιστάν θεωρούνταν κλειδί για την υλοποίηση του σχεδίου ΗΠΑ – Ευρωπαϊκής Ενωσης για την κατασκευή ενός αγωγού φυσικού αερίου από την Κασπία στο Νότιο Καύκασο, στην Τουρκία και στην Ευρώπη. Η διαδικασία των διαπραγματεύσεων για τον αγωγό αυτό ξεκίνησε το 1998, επί προεδρίας Κλίντον. Γι αυτό το λόγο, το «Μεγάλο Παιχνίδι» για την ενεργειακή πολιτική του Τουρκμενιστάν στη μετά – Νιγιάζοφ εποχή είχε συγκεντρώσει τους τελευταίους μήνες το έντονο ενδιαφέρον και των δύο πλευρών. Η ανοιχτή στροφή του διαδόχου του Νιγιάζοφ προς τη Ρωσία αποτελεί πολύ σημαντική επιτυχία της πολιτικής Πούτιν.
Το δεύτερο πλήγμα ήρθε από το Καζακστάν. Οι ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Ενωση υπολόγιζαν να συνδεθεί το Καζακστάν, που μπορεί να εξάγει 40 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου το χρόνο, με το Τουρκμενιστάν στον προαναφερόμενο αγωγό (Κασπία – Νότιος Καύκασος – Τουρκία – Ευρώπη) για να είναι οικονομικά βιώσιμος. Μετά την υπογραφή της τριμερούς ενεργειακής συμφωνίας, με την οποία το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής φυσικού αερίου του Τουρκμενιστάν και του Καζακστάν δεσμεύεται να μεταφέρεται μέσω Ρωσίας, το σχέδιο των ΗΠΑ – Ευρωπαϊκής Ενωσης για την κατασκευή ενός αγωγού που θα μεταφέρει το φυσικό αέριο της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας στην Ευρώπη, παρακάμπτοντας τη Ρωσία, είναι στον αέρα. Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει ότι η αυξανόμενη εξάρτηση της Ευρώπης σε φυσικό αέριο από τη Ρωσία θα συνεχιστεί για τα επόμενα χρόνια. Οι ευρωπαϊκές χώρες θα συνεχίσουν τις διμερείς διαπραγματεύσεις και συμφωνίες με τη Μόσχα και η κοινή ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική (απεξάρτησης από τη Ρωσία), την οποία υποστηρίζει και προωθεί ο Λευκός Οίκος, θα παραμείνει ζητούμενο. Χαρακτηριστικά είναι τα πρόσφατα σχόλια του Αριέλ Κοέν από τη νεο – συντηρητική δεξαμενή σκέψης «Heritage Foundation»:
«Αυτοί που χαράζουν την πολιτική στην Ουάσιγκτον προσπαθούν να αναπτύξουν μια τακτική που να μπορεί να αντικρούσει την επιθετική δράση της Ρωσίας, η οποία έχει στόχο να παγιώσει τον έλεγχο του Κρεμλίνου στα ενεργειακά αποθέματα της Κασπίας και στους δρόμους εξαγωγής. Αντιδρώντας στις ρωσικές κινήσεις, Αμερικάνοι αξιωματούχοι πραγματοποιούν διαβουλεύσεις με εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Ενωσης επιδιώκοντας να βελτιώσουν το συντονισμό της ενεργειακής πολιτικής…
Ομως, οι Βρυξέλες είναι διασπασμένες για το πώς να αντιμετωπίσουν την απειλητική συμπεριφορά της Ρωσίας. Η Γερμανία σέβεται πλήρως τα ενεργειακά συμφέροντα της Ρωσίας και το Βερολίνο φαίνεται να μη θέλει να κάνει τίποτα που θα διαταράξει το στάτους κβο…Η Γαλλία και η Ιταλία επίσης δεν δείχνουν ενθουσιασμό να βρεθούν αντιμέτωπες με τη Μόσχα, καθώς εθνικές τους εταιρίες εμπλέκονται σε κερδοφόρες κοινές επιχειρήσεις στη Ρωσία».
Οχι μόνο στο ζήτημα του φυσικού αερίου, αλλά συνολικά η αμερικάνικη ενεργειακή πολιτική στην περιοχή της Κασπίας έχει οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Την περασμένη χρονιά, ο αντιπρόεδρος και ο υπουργός Ενέργειας της αμερικάνικης κυβέρνησης επισκέφτηκαν την Αστάνα, την πρωτεύουσα του Καζακστάν, και ο Καζάκος πρόεδρος Νουρουσουλτάν Ναζμπάγιεφ, με πρόσκληση Μπους, επισκέφτηκε την Ουάσιγκτον. Η προσπάθεια της αμερικάνικης διπλωματίας να προσεταιριστεί το καθεστώς του Καζακστάν είχε τριπλό στόχο: να πείσει το Ναζαμπάγιεφ να εξάγει μέρος του καζάκικου πετρελαίου μέσω του χρηματοδοτούμενου από τις ΗΠΑ αγωγού Μπακού – Τμπιλίσι – Τσεϊχάν, να τον ενθαρρύνει να συνεργαστεί με το Αζερμπαϊτζάν και το Τουρκμενιστάν για να υλοποιηθεί το σχέδιο του προαναφερόμενου αγωγού φυσικού αερίου (Κασπία – Νότιος Καύκασος – Τουρκία - Ευρώπη), παρακάμπτοντας τη Ρωσία, και τέλος να τον καταφέρει να εξάγει πετρέλαιο προς την Κεντρική Ευρώπη μέσω της Γεωργίας και της Ουκρανίας ώστε οι φιλοαμερικάνικες χώρες της λεγόμενης «νέας Ευρώπης» να απεξαρτηθούν ενεργειακά από τη Ρωσία.
Ομως η προσπάθεια αυτή κατέληξε σε πλήρη αποτυχία. Επιβεβαιώνοντας τη στρατηγική συνεργασία Καζακστάν – Ρωσίας, ο Καζάκος πρόεδρος, μετά την επίσκεψη Πούτιν στη χώρα του, δήλωσε: «το Καζακστάν είναι απόλυτα δεσμευμένο να μεταφέρει το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου του, αν όχι όλο, μέσω της ρωσικής επικράτειας. Πάντα αυτό λέγαμε». Επίσης αρνήθηκε να πάρει μέρος στην ενεργειακή σύνοδο που συγκλήθηκε λίγες μέρες αργότερα στη Βαρσοβία από την πολωνική κυβέρνηση, στην οποία συμμετείχαν η Γεωργία, η Λιθουανία, η Ουκρανία και το Αζερμπαϊτζάν. Αντικείμενο συζήτησης της συνόδου ήταν η δημιουργία ενός νέου ενεργειακού διαδρόμου από την Κασπία, που θα παρακάμπτει τη Ρωσία. Ομως χωρίς την ενεργή συμμετοχή του Καζακστάν, το σχέδιο αυτό δεν μπορεί να υλοποιηθεί, παρά την ισχυρή υποστήριξη των ΗΠΑ.
Οπως επισήμανε κορυφαίος αναλυτής του «Center for Global Energy Studies» στο Λονδίνο, μετά τις εξελίξεις αυτές, «θα είναι πολύ δύσκολο να δούμε είτε φυσικό αέριο είτε πετρέλαιο να έρχεται από την Κεντρική Ασία στην Ευρώπη με αγωγούς που θα παρακάμπτουν τη Ρωσία».
Είναι φανερό ότι η προσπάθεια του Λευκού Οίκου να μπει σφήνα ανάμεσα στις χώρες της Κεντρικής Ασίας και τη Ρωσία έχει αποτύχει. Η οικονομική ανάκαμψη της Ρωσίας, η δυναμική επιστροφή της στη διεθνή σκηνή και η δυνατότητά της να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στην Κεντρική Ασία συσπειρώνουν γύρω της τις κυβερνήσεις των χωρών της περιοχής. Οπως επισημαίνουν δυτικοί διπλωμάτες, η Ουάσιγκτον προφανώς υποτίμησε την απροθυμία των κρατών της Κεντρικής Ασίας να έρθουν σε αντίθεση με τον ισχυρό γείτονά τους.
