Δεν πρόλαβαν οι Κασσάνδρες να ποντάρουν στην αύξηση της τιμής του πετρελαίου στα 150 δολάρια το βαρέλι (η Morgan Stanley, ένας από τους βασικούς «παίκτες» της πετρελαϊκής αγοράς, σε ρόλο «μέντιουμ» πρόβλεψε ότι το πετρέλαιο θα πιάσει αυτή την τιμή στις 4 Ιούλη και ένας άλλος «παίκτης», η Goldman Sachs, έχει από καιρό «προβλέψει» ότι η τιμή μπορεί να φτάσει και τα 200 δολάρια το βαρέλι μέσα στο επόμενο εξάμηνο ή διετία) και η τρέχουσα τιμή του αμερικάνικου αργού (για τις παραδόσεις του ερχόμενου μήνα) εκτοξεύτηκε στα 139 δολάρια το βαρέλι. Μια βδομάδα πριν, είχε επιτευχθεί ένα ακόμα ρεκόρ. Στο Χρηματιστήριο Εμπορευμάτων της Ν. Υόρκης (NYMEX), το προθεσμιακό συμβόλαιο παράδοσης Δεκεμβρίου του 2016, είχε εκσφενδονιστεί στα 142 δολάρια, προκαλώντας πανικό στις αγορές.
Οπως δείξαμε στο προηγούμενο φύλλο, αυτά τα «τσαλιμάκια» της τιμής καμία σχέση δεν έχουν με την προσφορά και τη ζήτηση. Είναι καθαρή κερδοσκοπία του χρηματιστικού κεφαλαίου, που «τζογάρει» στο πετρέλαιο, όπως οι παλιοί καλοί χαρτοπαίκτες ξεροστάλιαζαν μπροστά στην τράπουλα αναζητώντας με αγωνία την τύχη τους. Μόνο που εδώ δεν υπάρχει καμία αγωνία, κανένα άγχος. Γιατί απλούστατα η τράπουλα είναι σημαδεμένη. Το χρηματιστικό κεφάλαιο (αυτό το τερατούργημα του σύγχρονου καπιταλισμού, που προέκυψε από τη συγχώνευση του βιομηχανικού με το τραπεζικό κεφάλαιο, εδώ και πάνω από έναν αιώνα) δεν αφήνει περιθώρια για τέτοια άγχη. Αναζητά το μέγιστο κέρδος και έχει χίλιους δυο τρόπους για να πετύχει το στόχο του. Ενας από αυτούς τους τρόπους ακούει στο όνομα «προθεσμιακά συμβόλαια».
♦ Το παιχνίδι…
Στο προηγούμενο φύλλο αναφερθήκαμε στα συμπεράσματα γερμανού οικονομολόγου (F.W. Engdahl), σύμφωνα με τα οποία ένα 60% της σημερινής τιμής του αργού πετρελαίου είναι καθαρή κερδοσκοπία που καθοδηγείται από μεγάλες εμπορικές τράπεζες και θεσμικούς επενδυτές (τα γνωστά «hedge funds»). Ας σταθούμε λίγο σ’ αυτό κι ας προσπαθήσουμε να καταλάβουμε πώς παίζεται το «παιχνίδι».
Το πώς μας το εξηγούν πάμπολλες οικονομικές αναλύσεις χρηματιστηριακών ιδρυμάτων. Ας δούμε ένα φανταστικό παράδειγμα μιας τυπικής συναλλαγής στη μελλοντική αγορά πετρελαίου. Ενας αγοραστής, που φοβάται μελλοντική άνοδο των τιμών, συμφωνεί με έναν παραγωγό να αγοράσει σε έξι μήνες μια ποσότητα πετρελαίου (ας πούμε 1000 βαρέλια) με τιμή μεγαλύτερη της σημερινής τρέχουσας (spot) τιμής, που είναι π.χ. 130 δολάρια το βαρέλι. Συμφωνεί, για παράδειγμα, να αγοράσει στα 140 δολάρια το βαρέλι. Ο αγοραστής το κάνει αυτό, γιατί πιστεύει ότι σε έξι μήνες η τιμή του πετρελαίου θα εκτιναχθεί στα 150, ίσως και στα 200 δολάρια το βαρέλι (όπως αναφέρουν τα δημοσιεύματα των έγκυρων οικονομικών εφημερίδων και γνωστών «επενδυτικών οίκων», όπως η Morgan Stanley και η Goldman Sachs που αναφέραμε παραπάνω).
Ο παραγωγός δέχεται αυτή τη συμφωνία, για να εξασφαλίσει μια αυξημένη τιμή πώλησης της μελλοντικής του παραγωγής, γιατί φοβάται πως ίσως γίνει το ακριβώς αντίθετο από αυτό που εκτιμά ο αγοραστής. Φοβάται, δηλαδή, ότι οι προβλέψεις θα αναστραφούν, λόγω της οικονομικής κρίσης και της πτώσης της ζήτησης που ήδη έχει αρχίσει να διαφαίνεται στον ορίζοντα. Γι’ αυτό και τηρεί τη γνωστή παροιμία «κάλλιο πέντε και στο χέρι…», «κλειδώνοντας» τη μελλοντική του παραγωγή στα 140 δολάρια το βαρέλι. Αν μετά από έξι μήνες το πετρέλαιο ξεπεράσει τα 140 δολάρια το βαρέλι, βγαίνει χαμένος ο παραγωγός, αφού αν δεν είχε κλείσει αυτή τη συμφωνία θα πουλούσε ακριβότερα. Αν το πετρέλαιο δεν ξεπεράσει τα 140 δολάρια το βαρέλι, χαμένος θα είναι ο αγοραστής, που θα αγόραζε σε χαμηλότερη τιμή, αλλά είναι αναγκασμένος να αγοράσει στα 140 δολ. το βαρέλι.
Εκτός, όμως, από την τυπική περίπτωση μελλοντικού προθεσμιακού συμβολαίου, υπάρχουν και τα συμβόλαια «προαίρεσης» (option). Σ’ αυτά τα συμβόλαια, ο αγοραστής αγοράζει τη δυνατότητα μελλοντικής αγοράς μιας ποσότητας πετρελαίου. Να πως παρουσιάζει μια οικονομική ιστοσελίδα αυτά τα συμβόλαια[1]:
«Μπορείς να αγοράσεις ένα συμβόλαιο στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (ΝΥΜΕΧ ) που σου δίνει το δικαίωμα να αγοράσεις ένα μελλοντικό συμβόλαιο 1.000 βαρελιών πετρελαίου, για παράδοση τον Ιούνη του 2006, σε τιμή 80 δολάρια το βαρέλι. Ενα τέτοιο συμβόλαιο είναι γνωστό ως μια option 80 δολαρίων. Αντίθετα με ένα κλασικό μελλοντικό συμβόλαιο, στο οποίο πρέπει να αγοράσεις το πετρέλαιο στα 80 δολάρια, με το συμβόλαιο option μπορείς να αγοράσεις το πετρέλαιο μόνο αν αποφασίσεις αργότερα ότι πραγματικά το θέλεις. Η σημερινή τιμή κλεισίματος, για να αγοράσεις αυτό το 80 δολαρίων, Ιουνίου 2006, συμβόλαιο option, ήταν 2.41 δολάρια το βαρέλι. Εάν το πετρέλαιο δεν ξεπεράσει τα 80 δολάρια μέσα στους επόμενους 12 μήνες και δεν επιχειρήσεις να πουλήσεις το συμβόλαιο σε κάποιον άλλο, τότε το συμβόλαιο option για να αγοράσεις πετρέλαιο στα 80 δολάρια τον επόμενο χρόνο θα είναι άχρηστο και θα έχεις χάσει 2.410 δολάρια. Αν όμως το πετρέλαιο φτάσει στα 100 δολάρια, τότε αγοράζοντας το πετρέλαιο τον Ιού-νη στα 80 (όπως σου δίνει το δικαίωμα το συμβόλαιο option) και πουλώντας το στα 100 δολάρια, μπορεί να έχεις ένα κέρδος 17.590 δολαρίων πάνω στην αρχική σου επένδυση των 2.410 δολαρίων» (δηλαδή 20 δολάρια διαφορά τιμής για κάθε βαρέλι επί 1000 βαρέλια, που κάνουν 20.000 δολάρια, μείον τα 2.410 δολάρια που έδωσες στην αρχή).
Τελικά, σύμφωνα με τους «έγκυρους οικονομολόγους», κανείς δε βγαίνει χαμένος.
♦ Η κυρίαρχη προπαγάνδα
Η ιστοσελίδα του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ μας ενημερώνει [2]:
«Ενώ οι τρέχουσες αγορές περιλαμβάνουν το εμπόριο φυσικών ποσοτήτων πετρελαίου, οι μελλοντικές αγορές σχεδιάζονται ως ένας οικονομικός μηχανισμός. Ενώ ο καθένας στην αγορά επιθυμεί να αγοράσει σε φτηνή τιμή και να πουλήσει σε υψηλή τιμή, οι αγοραστές και οι πωλητές βρίσκονται σε αντίθετες θέσεις στη συναλλαγή, με τα διαφορετικά τους ρίσκα να συνυπάρχουν. Ποικίλοι συμμετέχοντες στις αγορές μπορεί να έχουν διαφορετική όρεξη για ρίσκο και κερδοσκόποι μπορεί να επιθυμούν να στοιχηματίσουν ότι η τιμή μπορεί να μετακινηθεί στη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Οι μελλοντικές αγορές, ένα παιχνίδι με μηδενικό άθροισμα, όπου υπάρχει ένας αγοραστής για κάθε πωλητή, διανέμουν τον κίνδυνο μεταξύ των συμμετεχόντων στις αγορές, σύμφωνα με τις θέσεις και τις ορέξεις τους».
Ολα… καλά, λοιπόν. Ορισμένοι, μάλιστα, προσπαθούν να το κάνουν ακόμα πιο «λιανά», δίνοντας παραδείγματα στα οποία και ο πωλητής και ο αγοραστής βγαίνουν κερδισμένοι από το παιχνίδι, αντισταθμίζοντας τις ενδεχόμενες ζημιές τους με την αγορά… άλλων προθεσμιακών συμβολαίων[3]. Μόνο που αυτά είναι μόνο στα χαρτιά. Γιατί στην πραγματική ζωή υπάρχουν και χαμένοι και κερδισμένοι.
♦ Γλέντι των… κερδοσκόπων
Η –με όρους προσφοράς και ζήτησης– ακατανόητη έκρηξη των τιμών του μαύρου χρυσού είναι η τρανή απόδειξη για το ποιοι είναι οι χαμένοι του παιχνιδιού. Αυτή η έκρηξη αποτελεί ένα πρώτης τάξης γλέντι για τους γνωστούς-άγνωστους κερδοσκόπους, που –για να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους– δεν είναι κάποιοι μυστήριοι τύποι, που λεκιάζουν την τιμή του υγιούς καπιταλισμού, αλλά το ίδιο το χρηματιστικό κεφάλαιο (μόνο κάποιος αφελής θα πίστευε ότι αυτό δεν συμπεριλαμβάνει τις πετρελαϊκές εταιρίες).
Αναφέρει μια παλαιότερη πολύ περιληπτική έκθεση του ΔΝΤ[4], η οποία μέσα σε πέντε σελίδες «καθαρίζει» με το φαινόμενο της έκρηξης των τιμών (η έκθεση γράφτηκε το 2005, τότε δηλαδή που το πετρέλαιο ήταν ακόμα… τζάμπα, συγκριτικά με τις τελευταίες ανατιμήσεις):
«Οι βασικοί παίκτες στις ενεργειακές αγορές εκτείνονται σε μία αποκλίνουσα ομάδα εμπορικών και μη εμπορικών επενδυτών. Το σύνολο των αποκαλούμενων εμπορικών παικτών –παραδοσιακές πετρελαιοπαραγωγικές και ενεργειακές επιχειρήσεις που τείνουν να αγοράζουν μετοχές για ισοστάθμιση– έχει επεκταθεί με την προσθήκη ενός αυξανόμενου αριθμού επενδυτικών τραπεζών και θεσμικών επενδυτών, που κατέχουν εγκαταστάσεις παραγωγής ενέργειας και με την εμφάνιση εξειδικευμένων ενεργειακών εμπορικών φιρμών, ως επακόλουθο της ελεύθερης αγοράς. Επομένως, η διάκριση μεταξύ εμπορικών και μη-εμπορικών παικτών ολοένα και θολώνει, αφού οι μη-εμπορικοί παίκτες μπορεί να μπουν σε διακανονισμούς ανταλλαγής, στους οποίους οι εμπορικοί παίκτες (σ.σ. δηλαδή οι πετρελαϊκές εταιρίες) παίζουν το ρόλο του ατζέντη τους. Οι πρόσφατες εισροές στις ενεργειακές αγορές (για παράδειγμα, συνταξιοδοτικά ιδρύματα και θεσμικοί επενδυτές) έχουν προσθέσει μια ποικιλία στις αγορές…
Εκτιμήσεις της βιομηχανίας αναφέρουν ότι περίπου 100-120 δισ. δολάρια νέων επενδύσεων έχουν τοποθετηθεί τα τελευταία τρία χρόνια σε ενεργητικές και παθητικές ενεργειακές επενδύσεις…
Συγκεκριμένα, η υπερβολική δραστηριότητα των νεοεισερχόμενων ή η συμπεριφορά “όχλου” των επενδυτών μπορεί να μεγεθύνει τον αντίκτυπο των ανησυχιών σχετικά με την τωρινή ή μελλοντική κατάσταση της παραγωγής (σ.σ. πετρελαίου) σε όλα τα σημεία της μελλοντικής καμπύλης, συμπεριλαμβανομένων των τρεχουσών τιμών. Δεδομένου ότι μόνο ένα 5% των μελλοντικών συμβολαίων παραδίδονται ως φυσικό προϊόν, η αυξανόμενη αβεβαιότητα μπορεί να ενθαρρύνει την κερδοσκοπική συμπεριφορά στη μελλοντική αγορά. Αυτό ως συνέπεια μπορεί να έχει την ώθηση των τιμών προς τα πάνω, περισσότερο από το επίπεδο που τεκμηριώνεται από τα βασικά δεδομένα της μελλοντικής αγοράς».
Τι εννοεί ο… ποιητής; Αυτό που βλέπουμε να εκτυλίσσεται γύρω μας. Βασιζόμενοι στον κίνδυνο της εξάντλησης της παραγωγής πετρελαίου, οι κερδοσκόποι του χρηματιστηριακού κεφαλαίου (που, όπως λέει το ΔΝΤ, είναι συνυφασμένοι με τις πετρελαϊκές εταιρίες) ωθούν τις τιμές προς τα πάνω, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη. Φυσικά, το ΔΝΤ δε μπορεί να τα χρεώσει όλα στους κερδοσκόπους, γι’ αυτό και κατά ένα περίεργο τρόπο η έκθεση καταλήγει στη διαπίστωση ότι η κερδοσκοπική συμπεριφορά δεν παίζει μεγάλο ρόλο στις τρέχουσες τιμές του πετρελαίου, αλλά μόνο στις μακροπρόθεσμες, μελλοντικές τιμές. Φυσικά, δεν στηρίζει πουθενά αυτή τη διαπίστωση.
Η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι το παιχνίδι στα χρηματιστήρια πετρελαίου ωθεί προς τα πάνω και τις τρέχουσες τιμές, σε ένα ράλι που κανείς δε γνωρίζει που θα σταματήσει. Ισως όταν αρχίσει να πέφτει δραματικά η ζήτηση. Μέχρι τότε, όμως, το χρηματιστηριακό κεφάλαιο θα θησαυρίζει σε βάρος πρώτα και κύρια της εργαζόμενης κοινωνίας, που θα πληρώνει το πετρέλαιο πιο ακριβά κι από το χρυσάφι.
Μια εικόνα αυτού του θησαυρισμού δείχνει ο Πίνακας 1, που φτιάξαμε από τις ετήσιες οικονομικές εκθέσεις ορισμένων από τις μεγαλύτερες ενεργειακές εταιρίες του πλανήτη, οι οποίες, αν και μείωσαν στις περισσότερες περιπτώσεις την παραγωγή και το προσωπικό τους, είδαν τα κέρδη τους να εκτινάσσονται σε ποσοστά από 250% μέχρι 580% (!) τα τελευταία έξι με οχτώ χρόνια. Αυτή η έκρηξη των κερδών έδωσε τη δυνατότητα στις πετρελαϊκές εταιρίες (όπως η EXXON-MOBIL, η BP, η Chevron, η Total και η ConocoPhillips) να ανακοινώσουν ότι θα δαπανήσουν φέτος το ποσό ρεκόρ των 98.7 δισ. δολαρίων σε έρευνα και παραγωγή, ποσό υπερτετραπλάσιο αυτό που δαπάνησαν προ οκταετίας[5].
Κώστας Βάρλας
Στο επόμενο: Η ταχεία ανάπτυξη των μελλοντικών αγορών τα τελευταία χρόνια. Είναι δυνατός ο περιορισμός τους και ο έλεγχος των τιμών;
Παραπομπές:
[1] https://www.econbrowser.com/ archives/2005/07/100_a_barrel_wh.html.
[2] US Energy Information Administration, η στατιστική υπηρεσία δηλαδή του Υπουργείου αμερικάνικου Εμπορίου (βλ. https://www.eia.doe.gov/pub/oil_ gas/petroleum/analysis_publications/oil_market_basics/price_transactions.htm).
[3] Χαρακτηριστικό παράδειγμα το Ειδικό Δελτίο Ενημέρωσης για τους Επενδυτές «Investment Research & Analysis Journal» (IRAJ), που σε μια αναλυτική παρουσίαση του «παιχνιδιού» προσπαθεί να μας πείσει για τη χρησιμότητα των «προθεσμιακών συμβολαίων», υποστηρίζοντας ότι «η χρησιμοποίηση των προθεσμιακών συμβολαίων στοχεύει στην προστασία από τις απρόβλεπτες διακυμάνσεις των τιμών (volatility) και την πραγματοποίηση αγοραπωλησιών του εμπορεύματος στις πιο επιθυμητές τιμές», χωρίς όμως να μπορεί να αποφύγει καραμπινάτα λάθη (https://www.iraj.gr/IRAJ/COMMODITIES_GENEΡAL_2. pdf).
[4] «Η δομή της πετρελαϊκής αγοράς και οι αιτίες των υψηλών τιμών» (περιληπτική πεντασέλιδη Εκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, 21/9/2005).
[5] EMEABUSINESS Monitor, 21/5/08.
