Η 5η Μάρτη του 1943 αποτελεί μια σημαντική μέρα στον αγώνα του ελληνικού λαού ενάντια στους ναζιφασίστες κατακτητές. Τη μέρα αυτή ακυρώθηκε η πολιτική επιστράτευση. Ηταν η κορύφωση ενός αγώνα που ξεκίνησε στις 24 Φλεβάρη. Ενός αγώνα που τον καθοδήγησε το ΕΑΜ και το ΚΚΕ που ήταν η ψυχή του. Δεκαεφτά αγωνιστές του ΕΑΜ έπεσαν σ’ αυτόν τον αγώνα.
Οι ναζί επιστράτευαν πολίτες από τις κατεχόμενες χώρες και τους έστελναν σε εργοστάσια καταναγκαστικής εργασίας για να εξυπηρετήσουν την πολεμική τους παραγωγή. Επιστράτευαν και μάχιμους, οι οποίοι πολεμούσαν μαζί με τα ναζιστικά στρατεύματα.
Η ελληνική δωσιλογική κυβέρνηση έδειξε εξαρχής πρόθυμη να σχηματίσει ελληνική λεγεώνα για να πολεμήσει στο ανατολικό μέτωπο ενάντια στον Κόκκινο Στρατό. Το ανακοίνωσε ο υπουργός Αμυνας της κυβέρνησης Τσολάκογλου, στρατηγός Μπάκος, στον επιτετραμμένο της γερμανικής πρεσβείας στην Αθήνα Φον Γκρέβενιτς. Για διάφορους λόγους, που δεν είναι του παρόντος, η προθυμία των ελλήνων δωσίλογων δεν υλοποιήθηκε.
Από τις αρχές του 1943, όμως, τέθηκε μετ’ επιτάσεως το ζήτημα της επιστράτευσης ελλήνων πολιτών για καταναγκαστική εργασία στα γερμανικά εργοστάσια-στρατόπεδα συγκέντρωσης. Μετά την ήττα τους στο Στάλινγκραντ, οι ναζί αντιμετώπιζαν τεράστια προβλήματα. Προσπαθούσαν να αντικαταστήσουν τις απώλειες που τους προκάλεσαν και συνέχισαν να προκαλούν οι σοβιετικοί επιστρατεύοντας συνεχώς νέες «φουρνιές» Γερμανών, τους οποίους έπρεπε να αντικαταστήσουν με εργατικό δυναμικό από την κατεχόμενη Ευρώπη.
Δεν άργησε, λοιπόν, να έρθει η ώρα της πολιτικής επιστράτευσης και Ελλήνων. Στις 30 Γενάρη του 1943, ο αντιστράτηγος Αλεξάντερ Λερ, διοικητής των γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων ΝΑ Ευρώπης, εξέδωσε την παρακάτω διαταγή:
«ΔΙΑΤΑΞΙΣ
30 Ιανουαρίου 1943
Περί γενικής υποχρεωτικής εργασίας του ελληνικού πληθυσμού
Επί τη βάσει της υπό του Φύρερ και Ανωτάτου Αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων χορηγηθείσης μοι εξουσιοδοτήσεως διατάσσω τα ακόλουθα:
Αρθρον 1ον. Εκαστος κάτοικος της Ελλάδος, ηλικίας από 16 μέχρι 45 ετών είναι υποχρεωμένος, εάν το απαιτήσουν αι περιστάσεις, ν’ αναλάβη υποδεικνυομένην εις αυτόν εργασίαν διά γερμανικάς ή ιταλικάς υπηρεσίας. Ιδίως είναι υποχρεωμένος να παρουσιάζεται με ακρίβειαν εις την εργασίαν, να τηρή τας ώρας εργασίας και να παρέχη απόδοσιν εργασίας, ανταποκρινομένην προς τας σωματικάς του δυνάμεις. Οι άνδρες είναι υποχρεωμένοι να εργάζονται έξω του τόπου της μονίμου κατοικίας των συγκεκροτημένοι εις συμβιωτικάς ομάδας στρατοπέδου, εάν απαιτηθή το τοιούτον.
Αρθρον 2ον. Η πρόσκλησις προς ανάληψιν εργασίας γίνεται υπό των γερμανικών αρχών απ’ ευθείας ή υπό των εντεταλμένων προς τούτο ελληνικών αρχών, ιδίως, Επιθεωρήσεων εργασίας, δημάρχων.
Αρθρον 3ον. Αι γερμανικαί υπηρεσίαι παρέχουν ανάλογον προς τας συνθήκας αποζημίωσιν και, εφ’ όσον τούτο είναι δυνατόν, και τροφήν.
Αρθρον 4ον. Ο μη συμμορφούμενος προς τας εκ των άρθρων 1 και 2 απορρέουσας υποχρεώσεις, τιμωρείται με: 1) χρηματικήν ποινήν απεριορίστως ή 2) φυλάκισιν ή ειρκτήν ή 3) στρατόπεδον καταναγκαστικών έργων.
Αρθρον 5ον. Η παρούσα διάταξις τίθεται εν ισχύι από της ημέρας της κοινοποιήσεως αυτής.
Εφ’ όσον έχουν εκδοθεί υπό υφισταμένων υπηρεσιών όμοιαι διατάξεις διά περιοχάς της αρμοδιότητος αυτών, αντικαθίστανται υπό της παρούσης.
Το άρθρον 2 δεν ισχύει διά τον διοικητήν του φρουρίου της Κρήτης
Ο Ανώτερος Στρατιωτικός Διοικητής της Νοτιανατολικής εντεταλμένος ταυτοχρόνως με την αρχηγίαν του στρατού»
Το διάταγμα στάλθηκε για δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης το βράδυ της 22ης του Φλεβάρη του 1943. Η οργάνωση του ΕΑΜ στους εργάτες του Εθνικού Τυπογραφείου το είδε και ενημέρωσε αμέσως την ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Την άλλη κιόλας μέρα ξεκίνησε εκστρατεία ενημέρωσης από όλες τις ΕΑΜικές οργανώσεις και τις οργανώσεις του κόμματος. Εφημερίδες, φυλλάδια, συνθήματα στους τοίχους, χωνιά τη νύχτα, καλούσαν το λαό και την εργατική τάξη σε κινητοποίηση.
Στις 24 του Φλεβάρη έγινε απεργία. Οι εργάτες σταμάτησαν τη δουλειά και κατέβηκαν στους δρόμους, όπου συνέρρεαν πλήθη λαού από τις ΕΑΜικές συνοικίες. Συγκεντρώθηκαν μπροστά στο γραφείο του δωσίλογου πρωθυπουργού Λογοθετόπουλου, έξω από το υπουργείο Εργασίας και το Εργατικό Κέντρο Αθήνας.
Ηταν τέτοια η αποφασιστικότητα εργατών και νεολαίας που δεν καταλάβαιναν τίποτα. Στην τεράστια διαδήλωση πήραν μέρος 60 με 70 χιλιάδες αποφασισμένοι. Ο κύριος όγκος κατευθύνθηκε στο υπουργείο Εργασίας (τότε βρισκόταν στη διασταύρωση Μπουμπουλίνας και Τοσίτσα, στα Εξάρχεια). Αφού άκουσαν ομιλίες από αντιπροσώπους του ΕΑΜ και της νεοσύστατης ΕΠΟΝ (μίλησε η επονίτισσα με το ψευδώνυμο Νίκη), μπούκαραν στο υπουργείο, το κατέλαβαν και έβαλαν φωτιά στα αρχεία με τους καταλόγους των προς επιστράτευση εργατών.
Το πρωί της επόμενης μέρας, ο παράνομος «Ριζοσπάστης» έκανε έκτακτη έκδοση για να καλέσει το λαό να συνεχίσει τον αγώνα. «Κάτω η πολιτική επιστράτευση!» ήταν ο κεντρικός τίτλος της εφημερίδας του ΚΚΕ. Το κύριο άρθρο τόνιζε:
«Η χθεσινή μαχητική διαδήλωση της Αθήνας, που εκφράζει πιστότατα το φρόνημα ολάκερου του ελληνικού λαού, ανεβάζει τον ελευθερωτικό αγώνα του σε ανώτερο σκαλοπάτι. Ο αγώνας αυτός είναι κείνος που έδωσε στο λαό μας ψωμί, που ματαίωσε ως τώρα την επιστράτευση. Αυτός είναι ο μόνος δρόμος να ματαιώσει τα δολοφονικά σχέδια των τυράννων μας. Αυτοί με τη βοήθεια των εξωμοτών Λογοθετόπουλων, μη έχοντας άλλο δρόμο δεν θα παραιτηθούν από τα σχέδιά τους. Θέλουν να πεθάνουμε δούλοι για να τους δώσουμε τη νίκη. Κερδίσαμε μια μάχη, μα ο κίνδυνος της επιστράτευσης παραμένει απειλητικός. Χρέος, λοιπόν, του λαού είναι όχι μόνο να μη λύσει την επιφυλακή του, παρά να την εντείνει ακόμα πιο πολύ!».
Το βράδυ της ίδιας μέρας σε ραδιοφωνικό του μήνυμα ο δωσίλογος πρωθυπουργός Λογοθετόπουλος επιτέθηκε αφρίζοντας «κατά των βαρβάρων στρατιών του Στάλιν», ενώ ο υπουργός Ταβουλάρης εξέδωσε ανακοίνωση ότι του λοιπού οι διαδηλώσεις θα πυροβολούνται!
Ακολούθησαν απεργίες δημόσιων υπάλληλων, ενώ οι μαθητές συνέχισαν την αποχή από τα σχολεία. Στις 25 Φλεβάρη, οι Ιταλοί χτύπησαν διαδήλωση μαθητών σχολείων, που είχαν προηγουμένως συγκεντρωθεί στο λόφο του Παγκρατίου. Από την επίθεση των φασιστών τραυματίστηκε βαριά από πυροβολισμό με πιστόλι ο μαθητής του 5ου Γυμνασίου Γιάννης Δρακόπουλος. Τα υπόλοιπα παιδιά δεν κιότεψαν. Ρίχτηκαν πάνω στους καραμπινιέρους και τους έτρεψαν σε φυγή. Το παιδί ξεψύχησε το ίδιο βράδυ στο νοσοκομείο. Το σπίτι του στην οδό Ερεσσού στα Εξάρχεια έγινε σημείο διαδήλωσης μαθητών και μαθητριών, υπό τα θερμά χειροκροτήματα του λαού της περιοχής.
Εκτός από τον δωσίλογο υπουργό Εσωτερικών, Ταβουλάρη, που απειλούσε ότι οι διαδηλώσεις θα διαλύονται με χρήση όπλων, το ιταλικό φρουραρχείο απειλούσε με βαριές ποινές. Και οι γερμανοί ναζί κατέβασαν σε παρέλαση μια τεθωρακισμένη ταξιαρχία, νομίζοντας ότι έτσι θα σπείρουν τον τρόμο. Δυο μέρες μετά την παρέλαση των γερμανικών τανκ, έγινε η τελευταία αναμέτρηση της εργατικής τάξης και του λαού, που ακύρωσε την επιστράτευση.
Για τις 5 του Μάρτη, μετά από σχετική απόφαση της ΚΟΑ του ΚΚΕ, που πέρασε στις ΕΑΜικές οργανώσεις και κυρίως στις οργανώσεις του Εργατικού ΕΑΜ, κηρύχτηκε γενική πολιτική απεργία και ο λαός κλήθηκε σε παλλαϊκή διαδήλωση. Οι οργανώσεις ρίχτηκαν στη ζύμωση μέρα-νύχτα, με όλα τα μέσα που είχαν στη διάθεσή τους.
Στις 3 Μάρτη, ο «Ριζοσπάστης» σαλπίζει: «ΣΤΟΥΣ ΤΟΥΦΕΚΙΣΜΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΒΟΛΗ ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΗΣ ΜΙΑ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΜΑΣ: ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΥΠΑΚΟΗ, ΓΕΝΙΚΗ ΑΠΕΡΓΙΑ, ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΚΙ’ ΑΝΤΑΡΤΟΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΤΑΙΩΣΗ ΤΗΣ!».
Το πρωί της 5ης Μάρτη του 1943 όλα ήταν καθαρά: η συμμετοχή στη γενική πολιτική απεργία ήταν καθολική. Ο λαός της Αθήνας και του Πειραιά βρίσκονταν στο πόδι. «Κάτω η επιστράτευση!» έγραφαν τα πλακάτ και οι δρόμοι ήταν γεμάτοι με προκηρύξεις του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ και του ΚΚΕ. Δύο έκτακτες εκδόσεις έκανε ο παράνομος «Ριζοσπάστης» εκείνη την ημέρα.
Αυτή τη φορά οι διαδηλωτές ήταν εκατοντάδες χιλιάδες. Πάνω από 300.000, σύμφωνα με υπολογισμούς της εποχής. Το υπουργείο Εργασίας καταλήφτηκε για δεύτερη φορά μέσα σε λίγες μέρες και οι καταστάσεις των προς επιστράτευση εργατών κάηκαν και πάλι.
Ο «Ριζοσπάστης» της επομένης περιέγραφε ως εξής τα γεγονότα:
«Αξέχαστος θα μείνει ο χθεσινός εθνικός συναγερμός του λαού μας στην Αθήνα και τον Πειραιά για τη ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης. Κυριολεκτικά δεν έμεινε άνθρωπος που έτσι είτε αλλιώς να μην πήρε μέρος. Οι εργάτες σταμάτησαν τις δουλειές, ενώθηκαν με τους απεργούς δημοσίους υπαλλήλους. Οι καταστηματάρχες κλείσανε τα μαγαζιά και όλοι οι Ελληνες ξεχύθηκαν από το πρωί στο δρόμο κουρελιάζοντας τις απαγορεύσεις των κατακτητών και των Λογοθετόπουλου-Ταβουλάρη… Από την πλατεία Κάνιγγος ίσαμε το δημαρχείο κι από το δημαρχείο ίσαμε το Σύνταγμα, από το Σύνταγμα ίσαμε το υπουργείο Εργασίας και μέχρι την Πλατεία Βάθης, σ’ όλο αυτό τον τεράστιο χώρο – αληθινό θέατρο επιχειρήσεων – ατέλειωτες φάλαγγες διαδηλωτών εκινούνταν κι επάλευαν κι εσυγκρούονταν. Ασύλληπτες σκηνές μεγαλείου! Κατακτητές και προδότες, τάγματα καραμπινιέρων, λόχοι της Γκεστάπο, όλες οι δυνάμεις της Χωροφυλακής και της Αστυνομίας με αφάνταστη αγριότητα προσπαθούσαν να διαλύσουν τις διαδηλώσεις. Μα ο ασυγκράτητος χείμαρρος παρέσυρε κάθε εμπόδιο. Οι ζώνες των αστυνομικών, ντόπιων και ξένων, έσπαζαν η μία ύστερα από την άλλη. Κι από παντού ξεμύτιζαν διαδηλώσεις. Οι αντλίες στάθηκαν ανίκανες να μετακινήσουν τους ακίνητους όγκους της ανθρωποθάλασσας. Και χρησιμοποιήθηκαν όλα τα σύνεργα του θανάτου. Θωρακισμένα αυτοκίνητα, τανκς, πολυβόλα, όλμοι, χειροβομβίδες, τουφέκια, περίστροφα. Πάνω από μία ώρα άνοιξαν θεριστική βολή σ’ όλο το χώρο από την οδό Σταδίου – πλατεία Κάνιγγος – υπουργείο Εργασίας – πλατεία Βάθης. Βαρούσαν στον ψαχνό με λύσσα ύαινας. Πολλά, πάρα πολλά τα θύματα».
Ο απολογισμός ήταν τουλάχιστον 17 νεκροί και 160 τραυματίες.
Τα ονόματα των νεκρών τα συγκέντρωσε το ΕΑΜ και τα παρέδωσε στην αθανασία:
ΚΟΥΚΟΥΒΑΣ ή ΚΟΥΚΟΥΒΗΣ ΝΙΚΟΣ του Γιάννη.
ΕΔΜΟΝΔΟΣ ΤΟΡΟΝ. Από την Αθήνα. Σπουδαστής του Πολυτεχνείου. Στέλεχος της ΕΠΟΝ.
ΩΡΑΙΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ του Λουκά. Από την Αθήνα. Φοιτητής. Στέλεχος της ΕΠΟΝ.
ΜΑΡΙΝΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Καταγόταν από τα Φαρακλάτα Κεφαλλονιάς και κατ’ άλλους από την Κρήτη. Ανάπηρος του ελληνοϊταλικού πολέμου. Στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΛΑΣ Αθήνας.
ΧΑΡΙΣΙΑΔΗΣ ΑΛΕΞΗΣ του Νίκου. Στέλεχος του ΕΑΜ και της Εθνικής Αλληλεγγύης. Τραυματίστηκε βαριά και πέθανε στις 27 Μάη 1943, σε ηλικία 26 χρόνων.
ΚΑΛΟΖΥΜΗΣ ΣΑΡΑΝΤΗΣ. Μηχανολόγος. Μέλος του Εργατικού ΕΑΜ.
ΜΟΥΡΚΟΥΣΗΣ ή ΜΟΥΣΚΟΥΣΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ του Χαραλάμπους. Από την Αθήνα. 19 χρόνων. Στέλεχος του ΕΑΜ Νέων. ΕΛΑΣίτης.
ΣΥΡΙΟΣ ΜΑΝ.
ΧΑΒΟΥΡΑΚΗΣ ή ΧΑΒΟΡΑΝΗΣ Ν.
ΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Φοιτητής από τη Σπάρτη.
Λαϊκός ξεσηκωμός έγινε και σε άλλες πόλεις της χώρας. Στη Θεσσαλονίκη, στο Βόλο, στην Καλαμάτα, στη Σπάρτη, στην Κόρινθο και αλλού.
Η επιστράτευση ματαιώθηκε
Τα μεσάνυχτα της 5ης προς την 6η Μάρτη, οι ναζί κατακτητές ανέθεσαν στον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό να κατευνάσει τον ξεσηκωμένο λαό. Μέσα στα μαύρα μεσάνυχτα αυτοκίνητο της γερμανικής πρεσβείας μετέφερε στις εφημερίδες δήλωση του Δαμασκηνού, που δημοσιεύτηκε κυριολεκτικά επί του πιεστηρίου. Ο αρχιρασοφόρος διαβεβαίωνε ότι, μετά από συνεννόησή του με τις ναζιστικές αρχές κατοχής, δεν υπήρχε θέμα επιστράτευσης.
Παρόμοια δήλωση έκανε την επομένη και ο δωσίλογος πρωθυπουργός Λογοθετόπουλος:
«Η κομμουνιστική οργάνωσις ΕΑΜ, παρασύρασα δυστυχώς και πολλούς δημοσίους υπαλλήλους και φοιτητάς, μη εισακούσαντας τας θερμάς μου συστάσεις, προκάλεσεν αναρχικάς συγκεντρώσεις ανά την πόλιν με σκοπόν να παρακωλύση την ελευθέραν κίνησιν και λειτουργίαν των δημοσίων καταστημάτων και του εμπορίου. Το αποτέλεσμα της άφρονος αυτής ενεργείας υπήρξεν η σύγκρουσις των τρομοκρατικών ομάδων με τα όργανα της τάξεως, τα οποία εκτελούντα τας δοθείσας αυστηράς εντολάς της κυβερνήσεως επανέφερον την τάξιν. Υπάρχουν, δυστυχώς, θύματα και πολλοί τραυματίαι. Διεπιστώθη ότι οι προκαλέσαντες τας χθεσινάς ταραχάς λεηλάτησαν καταστήματα, εισέδυσαν μέχρι και ιδιωτικών κατοικιών, τρομοκρατήσαντες τους ενοίκους… Αι αναρχικαί αυταί συγκεντρώσεις… οργανώθησαν με την πρόφασιν διαμαρτυρίας εναντίον της πολιτικής επιστρατεύσεως. ΕΔΗΛΩΣΑ ΗΔΗ ΕΠΙΣΗΜΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΛΑΟΝ ΟΤΙ Η ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΙΣ ΔΕΝ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΓΙΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙΔΗΠΟΤΕ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΕΙΣ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑΝ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΑΡΧΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ ΔΕΝ ΘΑ ΑΠΟΣΤΑΛΟΥΝ ΠΡΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΝ ΕΞΩ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ».
Στις 11 Μάρτη, σε πρωτοσέλιδο με τίτλο «ΕΝΩ ΑΧΝΙΖΕΙ ΤΟ ΑΙΜΑ…», ο «Ριζοσπάστης» γράφει: «Ο ελληνικός λαός πήρε την υπόθεση της λευτεριάς του στα ίδια του τα χέρια. Ας τρέμουν όλοι οι εχθροί του (…). Ελληνες! Στις 5 του Μάρτη νικήσατε μια νίκη περίλαμπρη».
Η ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης από τους ναζί στην κατεχόμενη Ελλάδα υπήρξε μια από τις κορυφαίες αντιστασιακές ενέργειες στην κατεχόμενη Ευρώπη. Υπήρξε η μοναδική περίπτωση που σχέδια των ναζί κατακτητών ακυρώθηκαν από μαζικό λαϊκό ξεσηκωμό, που οργανώθηκε και εκτελέστηκε σύμφωνα με όλους τους κανόνες της λενινιστικής τακτικής.
