Φέτος ο εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας ήταν αφιερωμένος στο διαπολιτισμικό χαρακτήρα της ψυχικής υγείας, στη σημασία της κουλτούρας και της διαφορετικότητας. Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, τα υπουργεία Υγείας, θεραπευτές και προσωπικό που εργάζεται σε δομές ψυχικής υγείας, όλοι εστίασαν στον πολιτισμό. «Ο πολιτισμός και η διαφορετικότητα επηρεάζουν πολλές όψεις της ψυχικής υγείας», «ο πολιτισμός καθορίζει αυτό που φαίνεται “φυσιολογικό” ή “μη φυσιολογικό” σε μια δεδομένη κοινωνία», «ο πολιτισμός επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα εκδηλώνουν και εκφράζουν τα συμπτώματα της ψυχικής νόσου, τους τρόπους αντιμετώπισής τους, τη στήριξη που δέχονται από την οικογένεια και την κοινότητά τους και τη βούλησή τους να αναζητήσουν θεραπεία».
Για να θυμηθούμε τον Τόμας Σαζ και τον Ρόναλντ Λενγκ, το σωστό θα ήταν να ξεκινήσουμε από αλλού να αναλύουμε το θέμα:
«Ο “φυσιολογικός” άνθρωπος; Υπάρχει στα αλήθεια τέτοιο πράγμα; Η κοινωνία μας φοράει ένα ζουρλομανδύα κομφορμισμού από την ώρα που θα γεννηθούμε. Μας “διαπαιδαγωγεί”. Δηλαδή μας αναγκάζει να συμμορφωθούμε στις δικές της επιθυμίες. Μέσα σ αυτό το πλαίσιο, οι όροι “υγεία” και “τρέλα” γίνονται ύποπτοι. Ο “σχιζοφρενής” μπορεί απλώς να είναι κάποιος που δε μπόρεσε ή δε θέλησε να υποταχθεί».
Είναι γεγονός ότι η ψυχική νόσος δεν γνωρίζει σύνορα και κοινωνικές τάξεις. Ενας στους τέσσερις Ευρωπαίους θα έχει την εμπειρία της ψυχικής ασθένειας κάποια στιγμή της ζωής του. Οι ψυχικές διαταραχές και οι διαταραχές συμπεριφοράς είναι κοινές, επηρεάζουν πάνω από το 25% των ανθρώπων κάποια στιγμή της ζωής τους, προσβάλλουν τους πάντες, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, τόπου διαμονής, οικονομικού και κοινωνικού ή μορφωτικού επιπέδου, επηρεάζουν οικονομικά τις κοινωνίες και την ίδια τη ζωή ή την ποιότητα ζωής ατόμων και οικογενειών, καθώς αποτελούν ένα από τα κυριότερα αίτια θανάτων και αναπηριών της εποχής μας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι έως το 2020 η κατάθλιψη θα είναι η δεύτερη συχνότερη μορφή αναπηρίας μετά τα καρδιακά νοσήματα.
Αυτό όμως που συνήθως τίθεται σε δεύτερη μοίρα ή αποκρύπτεται είναι οι κοινωνικές αιτίες των ψυχικών προβλημάτων (όπως φτώχεια, ανεργία, μοναξιά, άγχος για το αύριο, στρες στον εργασιακό χώρο κ.λπ.), που επηρεάζουν την ψυχική υγεία με πολύ δυσάρεστες συνέπειες και για τη φυσική υγεία του ατόμου και για την οικογένειά του.
Την ίδια στιγμή, η ψυχική ασθένεια περιβάλλεται από ένα τείχος φόβου, σιωπής, ενοχής και ντροπής από τον ίδιο τον πάσχοντα ή και τους οικείους του, πράγμα που επιδεινώνει την κατάσταση και προκαλεί διπλό πόνο, αφενός λόγω της πάθησης και αφετέρου λόγω του στιγματισμού και του κοινωνικού αποκλεισμού που την συνοδεύει.
Παράλληλα, οι πρώην ασθενείς δυσκολεύονται να επανενταχθούν στην κοινωνία, να εξασφαλίσουν σπίτι, να βρουν εργασία ικανή να τους συντηρήσει ή να διάγουν φυσιολογική κοινωνική ζωή. Η απελπισία γι’ αυτόν τον δευτερογενή κοινωνικό αποκλεισμό μπορεί να ωθήσει έναν θεραπευμένο πρώην ασθενή σε υποτροπή της ασθένειάς του. Τα στερεότυπα και οι μύθοι γύρω από τις ψυχικές νόσους εμποδίζουν έτσι την ανακούφιση και τη βελτίωση μέσω της θεραπείας και διαιωνίζουν ή επιδεινώνουν το πρόβλημα.
Τα θέματα που «τρέχουν» και έπρεπε να αναδειχτούν με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας είναι τα ακόλουθα:
1. Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση τα τελευταία χρόνια υποβαθμίστηκε από τις κυβερνητικές πολιτικές ΝΔ και ΠΑΣΟΚ και οδηγείται σε ολοκληρωτική κατάρρευση.
2. Η δραματική μείωση των πόρων για τις δομές που δημιουργήθηκαν.
3. Η έλλειψη σχεδίου και οράματος για την ψυχική υγεία στη χώρα μας.
4. Η μείωση της χρηματοδότησης των δομών του λεγόμενου «κοινωνικού κράτους»!
5. Η εκχώρηση προνομίων στον ιδιωτικό τομέα.
6. Τα ατομικά δικαιώματα των ψυχικά ασθενών καταπατούνται και χιλιάδες ωθούνται στο περιθώριο.
7. Υπάρχει πρόβλεψη – σχεδιασμός; ποιο θα είναι το μέλλον όλων αυτών των «αποασυλοποιημένων» ατόμων, που έχουν μεταφερθεί σε εξωτερικές δομές, όταν λήξουν τα προγράμματα που υλοποιούνται στα πλαίσια του «Ψυχαργώς»;
8. Ποιο θα είναι το μέλλον των αρρώστων, που δεν είχαν την «τύχη» να ενταχθούν σε τέτοια προγράμματα καθώς και αυτών που θα νοσήσουν στο μέλλον και θα χρειαστούν ψυχιατρική φροντίδα;
Η απάντηση στα προβλήματα, στα ερωτήματα, στα παράπονα, στις ελλείψεις δεν είναι ούτε ο σωστότερος σχεδιασμός, ούτε η πρόσληψη περισσότερων επαγγελματιών ψυχικής υγείας, ούτε «Πράσινες Βίβλοι για τη βελτίωση της ψυχικής υγείας» από την Ευρωπαϊκή ένωση, αλλά ο αγώνας για τη ρήξη και την ανατροπή αυτού του συστήματος, που δημιουργεί, συντηρεί και αναδεικνύει τέτοιου είδους προβλήματα.
K.M.
