Στις 10 Σεπτέμβρη του 2026, το ισπανικό Κοινοβούλιο ενέκρινε, με 168 ψήφους υπέρ, 31 κατά και 145 αποχές, πρόταση νόμου που ανοίγει έναν ειδικό δρόμο προς την απόδοση ισπανικής ιθαγένειας για χιλιάδες Σαχράουι που γεννήθηκαν στη Δυτική Σαχάρα όταν η περιοχή βρισκόταν υπό ισπανική κατοχική διοίκηση (πριν από τις 29 Σεπτέμβρη του 1977). Το κείμενο έχει πλέον σταλεί στη Γερουσία και δεν αποτελεί ακόμη οριστικά ισχύοντα νόμο.
Η εξέλιξη έχει μεγάλη συμβολική και πρακτική σημασία. Αγγίζει, όμως, μια πολύ βαθύτερη ιστορική εκκρεμότητα: πενήντα χρόνια μετά την ήττα της Ισπανίας από το POLISARIO, το Εθνικοαπελευθερωτικό Μέτωπο της Δυτικής Σαχάρας και την αποχώρησή της, η αποαποικιοποίηση της Δυτικής Σαχάρας παραμένει ανολοκλήρωτη και το δημοψήφισμα αυτοδιάθεσης για το οποίο δημιουργήθηκε ειδική αποστολή του ΟΗΕ δεν έχει πραγματοποιηθεί. Ο ίδιος ο ΟΗΕ εξακολουθεί να κατατάσσει τη Δυτική Σαχάρα στα Μη Αυτοδιοικούμενα Εδάφη.
Τι ακριβώς αποφάσισε η Ισπανία
Η ρύθμιση δεν απονέμει αυτομάτως ισπανική υπηκοότητα σε όλους τους Σαχράουι. Αφορά όσους γεννήθηκαν στη Δυτική Σαχάρα πριν από τις 29 Σεπτέμβρη του 1977, όταν η περιοχή τελούσε υπό ισπανική κατοχική διοίκηση, καθώς και τους άμεσους απογόνους τους. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των δυνητικών δικαιούχων διαφέρουν, με οργανώσεις των Σαχράουι να μιλούν για περίπου 80.000 έως 120.000 ανθρώπους.
Ομολογουμένως, πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από μια συμβολική χειρονομία για όσους τελικά υπαχθούν στη ρύθμιση. Η ισπανική ιθαγένεια σημαίνει πλήρη ιδιότητα πολίτη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, με δικαιώματα διαμονής και ελεύθερης κυκλοφορίας στην ΕΕ και σημαντικά ισχυρότερη προξενική και νομική προστασία.
Ταυτόχρονα όμως, τα όρια είναι σαφή. Η ρύθμιση συνδέεται με συγκεκριμένη ιστορική και οικογενειακή σχέση με την περίοδο της ισπανικής κατοχικής διοίκησης. Επομένως, δεν επιλύει συνολικά το ζήτημα της νομικής κατάστασης των νεότερων γενεών Σαχράουι, που γεννήθηκαν υπό μαροκινή κατοχή ή στην προσφυγιά.
Η αποαποικιοποίηση που δεν ολοκληρώθηκε
Η Δυτική Σαχάρα τελεί υπό την κατοχή του Μαρόκου, το οποίο εφαρμόζει πολιτικές καταλήστευσης των πλουτοπαραγωγικών της πόρων και εποικισμού των εδαφών της, αλλά και πολιτική βάρβαρων διώξεων, βασανισμών, δολοφονιών, φυλακίσεων σε βάρος των αγωνιστών για την ανεξαρτησία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Η σημερινή εξέλιξη δύσκολα μπορεί να αποσυνδεθεί από το 1975. Η Ισπανία ηττήθηκε από το POLISARIO και αποχώρησε από την περιοχή μέσα στη διαδικασία που ακολούθησε τις Συμφωνίες της Μαδρίτης, ενώ το Μαρόκο και η Μαυριτανία εισέβαλαν στην περιοχή. Το POLISARIO κατανίκησε τη Μαυριτανία (κόντεψε να φτάσει στην πρωτεύουσά της!) και την ανάγκασε να αποχωρήσει από τη Δυτική Σαχάρα.
Ακολούθησε ένας δεκαετής πόλεμος με το Μαρόκο, που κατέληξε σε ανακωχή με την παρέμβαση του ΟΗΕ. Το POLISARIO διατήρησε μια εδαφική λωρίδα στα ανατολικά και βόρεια, η οποία όμως είναι έρημος. Οι δυνάμεις των ανταρτών εγκαταστάθηκαν στο Τιντούφ της Αλγερίας, ενώ το Μαρόκο ανέλαβε την υποχρέωση να διεξαγάγει δημοψήφισμα στις κατεχόμενες περιοχές. Δημοψήφισμα που ουδέποτε έγινε, γιατί το ασποτέλεσμά του ήταν προδιαγεγραμμένο: οι Σαχράουι θα ψήφιζαν σε συντριπτικό ποσοστό υπέρ της ανεξαρτησίας.
Η Ισπανία είχε ενημερώσει επισήμως τον ΟΗΕ τον Φλεβάρη του 1976 ότι τερμάτιζε την παρουσία της στο έδαφος της Δυτικής Σαχάρας. Αυτό που δεν τερματίστηκε ήταν το ζήτημα της αποαποικιοποίησης και της ανεξαρτησίας. Η Δυτική Σαχάρα βρίσκεται στον κατάλογο του ΟΗΕ με τα Μη Αυτοδιοικούμενα Εδάφη ήδη από το 1963. Το 1991 δημιουργήθηκε μάλιστα μια ειρηνευτική αποστολή με ένα όνομα που υπενθυμίζει καθημερινά τι δεν συνέβη ποτέ: United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara – MINURSO.
Το αρχικό σχέδιο ήταν συγκεκριμένο. Ο πληθυσμός της Δυτικής Σαχάρας θα ψήφιζε σε δημοψήφισμα και θα επέλεγε ανάμεσα στην ανεξαρτησία και την ενσωμάτωση στο Μαρόκο. Το δημοψήφισμα προβλεπόταν αρχικά για τον Γενάρη του 1992.
Τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δημιουργία της MINURSO, δεν έχει πραγματοποιηθεί. Και από τον Νοέμβρη του 2020, μετά την κατάρρευση της εκεχειρίας, έχουν επανέλθει οι εχθροπραξίες χαμηλής έντασης μεταξύ Μαρόκου και POLISARIO.
Η ισπανική αντίφαση
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο έντονες αντιφάσεις της σημερινής ισπανικής πολιτικής. Από τη μία πλευρά, η Ισπανία επιχειρεί τώρα να αποκαταστήσει σε ατομικό επίπεδο έναν ιστορικό δεσμό με τους Σαχράουι. Από την άλλη, από το 2022 η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ έχει μετατοπίσει την εξωτερική της πολιτική προς υποστήριξη της μαροκινής πρότασης «αυτονομίας» για τη Δυτική Σαχάρα. Το σχέδιο αυτό προβλέπει «αυτονομία» υπό μαροκινή κυριαρχία και θέλει να θάψει οριστικά την προοπτική της ανεξαρτησίας.
Ετσι δημιουργείται ένα πολιτικό παράδοξο: η Ισπανία αναγνωρίζει έναν ιδιαίτερο ιστορικό δεσμό με μεμονωμένους Σαχράουι μέσω της ιθαγένειας, ενώ η σημερινή διπλωματική της θέση υποστηρίζει ένα πλαίσιο στο οποίο η ανεξαρτησία δεν περιλαμβάνεται ως επιλογή.
Αυτή ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στην ατομική αποκατάσταση και τη συλλογική αυτοδιάθεση αποτελεί κεντρικό σημείο της σημερινής συζήτησης. Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς ότι η ισπανική κυβέρνηση κρατάει αυτή τη στάση γιατί έχει τα δικά της «θέματα» με τα κινήματα αυτοδιάθεσης στη Χώρα των Βάσκων και την Καταλονία.
Ενας λαός μοιρασμένος ανάμεσα στην εξορία και τη Δυτική Σαχάρα
Η μακρά σύγκρουση έχει αφήσει τους Σαχράουι γεωγραφικά και κοινωνικά διαιρεμένους. Στους καταυλισμούς κοντά στο Τιντούφ της Αλγερίας ζουν περίπου 173.000 σαχράουι πρόσφυγες, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η οργάνωση Human Rights Watch. Πρόκειται πλέον για κοινωνίες στις οποίες παιδιά, γονείς και παππούδες μπορεί να έχουν γεννηθεί στην προσφυγιά.
Το 2026, το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα προειδοποιεί ότι οι χρηματοδοτικές ελλείψεις απειλούν την ανθρωπιστική βοήθεια. Περισσότερο από το 80% του πληθυσμού των καταυλισμών εξαρτάται πλήρως από την ανθρωπιστική βοήθεια για βασικές διατροφικές ανάγκες.
Στη Δυτική Σαχάρα, από την άλλη πλευρά, ακόμα και αστικές οργανώσεις εξακολουθούν να καταγράφουν σοβαρά προβλήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Human Rights Watch αναφέρει για το 2025 ότι οι μαροκινές αρχές συνέχισαν την καταστολή ακτιβιστών στη Δυτική Σαχάρα που υποστηρίζουν την ανεξαρτησία, ενώ αναφέρεται επίσης στην παραμονή στη φυλακή μελών της ομάδας Gdeim Izik έπειτα από δίκες που η οργάνωση χαρακτηρίζει άδικες και καταγγελίες για βασανιστήρια και εξαναγκασμένες ομολογίες.
Η Διεθνής Αμνηστεία καταγράφει επίσης ευρύτερη εντατικοποίηση της καταστολής της ελευθερίας της έκφρασης και της ειρηνικής διαφωνίας στο Μαρόκο και τη Δυτική Σαχάρα.
Και οι φυσικοί πόροι στο επίκεντρο
Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο σύνορα και διπλωματία. Αφορά επίσης τον έλεγχο και την εκμετάλλευση σημαντικών φυσικών πόρων. Το 2024, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης εξέδωσε μια ιδιαίτερα σημαντική απόφαση σχετικά με τις εμπορικές συμφωνίες ΕΕ–Μαρόκου που επεκτείνονταν σε γεωργικά και αλιευτικά προϊόντα της Δυτικής Σαχάρας.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι σχετικές συμφωνίες είχαν συναφθεί κατά παράβαση των αρχών της αυτοδιάθεσης και της σχετικής ισχύος των συνθηκών, καθώς ο λαός της Δυτικής Σαχάρας δεν είχε συναινέσει στην εφαρμογή τους στο έδαφος.
Η απόφαση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα: δείχνει ότι η Δυτική Σαχάρα δεν μπορεί, από την άποψη του «αστικού» δικαίου της ΕΕ, να αντιμετωπίζεται απλώς ως τμήμα του Μαρόκου για την εφαρμογή εμπορικών συμφωνιών.
Χαβιέρ Μπαρδέμ: μια μακρόχρονη δημόσια φωνή για τους Σαχράουι
Ανάμεσα στις διεθνώς αναγνωρίσιμες προσωπικότητες που έχουν συνδέσει δημόσια το όνομά τους με το ζήτημα βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια ο ισπανός ηθοποιός Χαβιέρ Μπαρδέμ.
Η σχέση του με τους Σαχράουι δεν περιορίστηκε σε μια δήλωση αλληλεγγύης. Το 2008 ταξίδεψε στους προσφυγικούς καταυλισμούς, ενώ αργότερα παρήγαγε το ντοκιμαντέρ Sons of the Clouds: The Last Colony (Hijos de las Nubes: La última colonia) για τη Δυτική Σαχάρα.
Μετά την επίσκεψή του στους καταυλισμούς είχε περιγράψει μια κοινωνία που, παρά την εξορία, προσπαθεί να ξαναχτίσει τη ζωή της, τονίζοντας ιδιαίτερα «their strength … their sacrifice and their will to keep on doing it» («τη δύναμή τους, τις θυσίες τους και την αποφασιστικότητά τους να συνεχίσουν τον αγώνα τους»).
Σε άλλη συνέντευξη είχε συνοψίσει αυτό που τον συγκλόνισε περισσότερο: “They are really, really kind of forgotten, in the middle of nowhere” («Είναι πραγματικά, πραγματικά ξεχασμένοι, στη μέση του πουθενά»).
Το 2010, σε μεγάλη διαδήλωση στη Μαδρίτη, μίλησε για κατάσταση «puro olvido» — απόλυτης λήθης του λαού των Σαχράουι και υποστήριξε ότι οι διπλωματικές και οικονομικές σχέσεις με το Μαρόκο δεν μπορούν να υπερισχύουν των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στην ίδια κινητοποίηση συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, η μητέρα του Pilar Bardem, ο Eduardo Noriega, η Rosa María Sardá και ο Unax Ugalde.
Η Pilar Bardem, η οποία υποστήριζε επί δεκαετίες το κίνημα αλληλεγγύης προς τους Σαχράουι, είχε υπερασπιστεί δημόσια το δικαίωμά τους στην αυτοδιάθεση και είχε καταγγείλει την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της περιοχής.
Και ο ίδιος ο Χαβιέρ Μπαρδέμ συνέχισε να επανέρχεται στο θέμα. Για το διεθνές κινηματογραφικό φεστιβάλ FiSahara είχε δηλώσει ότι η διοργάνωση στέλνει ένα μήνυμα προς τους πολιτικούς ηγέτες πως «αυτή η κρίση … δεν μπορεί πλέον να αγνοείται», αλλά και προς τους πρόσφυγες ότι, παρά την απομόνωσή τους, δεν έχουν ξεχαστεί.
Κάρλος Λατούφ
Το Μάρτη του 2012, ο διάσημος βραζιλιάνος σκιτσογράφος Κάρλος Λατούφ, ήρθε στην Αθήνα καλεσμένος της «Δικτύωσης Αλληλεγγύης στην Παλαιστινιακή Αντίσταση».
Ο Κάρλος Λατούφ επισκέφτηκε τα γραφεία της «Κόντρας», και συναντήθηκε ομάδα Σαχράουι, πρώην απεργών πείνας. Γεύτηκε το παραδοσιακό τσάι των Σαχράουι, που του ετοίμασαν και συζήτησε μαζί τους για τον αγώνα τους, ενώ σε ένδειξη αλληλεγγύης φόρεσε και μια από τις παραδοσιακές στολές τους. Κατά τη διάρκεια της συνάντησης ο Λατούφ δημιούργησε το σκίτσο που βλέπετε στην κορυφή αυτού του άρθρου, αφιερωμένο στον αγώνα των Σαχράουι. Συγκεκριμένα: τον βασιλιά του Μαρόκου γονατιστό μπροστά στην ηρωίδα Αμινέτου Χαϊντάρ, να της σφραγίζει το διαβατήριο ως Σαχράουι!
Από αυτή τη συνάντηση ο Κάρλος Λατούφ ανήρτησε στην ιστοσελίδα του το σκίτσο και μια φωτογραφία με τους Σαχράουι, συνοδεύοντάς τα με το εξής σχόλιο:
«Σκίτσο – Η Αμινέτου Χαϊντάρ και ο αγώνας του λαού των Σαχράουι – Δυτική Σαχάρα. Χτες συνάντησα μερικά παιδιά από τη Δυτική Σαχάρα στην Αθήνα, ήπιαμε παραδοσιακό τσάι, φόρεσα μια παραδοσιακή φορεσιά των Σαχράουι και είχα την ευκαιρία να μάθω περισσότερα για τον αγώνα του λαού των Σαχράουι. Εφτιαξα επίσης ένα σκίτσο γι’ αυτούς, σχετικά με την Αμινέτου Χαϊντάρ, ακτιβίστρια για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανεξαρτησία, που προχώρησε σε απεργία πείνας το 2009 σε ένα ισπανικό αεροδρόμιο, όταν απελάθηκε από το Μαρόκο. Ο τύπος που γονατίζει είναι ο βασιλιάς του Μαρόκο Μοχάμεντ VI».
Η ιθαγένεια δεν λύνει τη σύγκρουση
Εφόσον η πρόταση ολοκληρώσει τη νομοθετική της διαδρομή, για χιλιάδες οικογένειες η ισπανική ιθαγένεια μπορεί να έχει άμεσες συνέπειες. Μπορεί να άρει δεκαετίες νομικής αβεβαιότητας και να δημιουργήσει δυνατότητες μετακίνησης, εκπαίδευσης, εργασίας και οικογενειακής επανένωσης. Αυτό όμως είναι διαφορετικό ζήτημα από το διεθνές καθεστώς της Δυτικής Σαχάρας.
Η απόδοση ενός διαβατηρίου απαντά στο ερώτημα ποια δικαιώματα έχει ένα συγκεκριμένο άτομο. Η αυτοδιάθεση όμως απαντά σε ένα διαφορετικό και ουσιαστικότερο ερώτημα: ποιος αποφασίζει για το μέλλον ενός λαού και του τόπου του.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία ακριβώς επειδή η ιστορία των Σαχράουι δεν είναι μόνο ιστορία προσφυγιάς. Είναι επίσης μια ιστορία πολιτικής διεκδίκησης που διατρέχει μισό αιώνα: από τον πόλεμο και την προσφυγιά μέχρι την εκεχειρία του 1991, την αναμονή ενός δημοψηφίσματος που δεν πραγματοποιήθηκε, τις κινητοποιήσεις, την πολιτική δράση και, μετά το 2020, την επιστροφή σε εχθροπραξίες χαμηλής έντασης.
Πενήντα χρόνια μετά την ισπανική αποχώρηση, μια ρύθμιση για την ιθαγένεια μπορεί να αποτελέσει μορφή ατομικής αποκατάστασης για χιλιάδες ανθρώπους. Δεν μπορεί όμως, από μόνη της, να απαντήσει στο θεμελιώδες συλλογικό ζήτημα που εξακολουθεί να βρίσκεται ενώπιον του ΟΗΕ, το καθεστώς ενός Μη Αυτοδιοικούμενου Εδάφους και το δικαίωμα του λαού της Δυτικής Σαχάρας στην αυτοδιάθεση.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ
Η Παλαιστίνη της Αφρικής
