Η Κρήτη μετατρέπεται σταδιακά σε έναν νέο κόμβο της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής γεωγραφίας. Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι οι αφίξεις από την ανατολική Λιβύη προς το νησί αυξάνονται, δημιουργώντας έναν ακόμη θαλάσσιο διάδρομο προς την ΕΕ. Οι διαδρομές αυτές είναι μακρύτερες, πιο επικίνδυνες και πολύ συχνά θανατηφόρες. Ωστόσο, η απάντηση που ετοιμάζεται τόσο από την ελληνική κυβέρνηση όσο και από τους ευρωενωσίτικους θεσμούς δεν αφορά την προστασία της ανθρώπινης ζωής αλλά την περαιτέρω ενίσχυση της αποτροπής.
Περισσότερη επιτήρηση, περισσότερα drones, περισσότερα περιπολικά σκάφη. Η Frontex επεκτείνει τις επιχειρήσεις της με συστήματα όπως τα Heron 2, ενώ το μόνιμο σώμα της ευρωπαϊκής συνοριοφυλακής αναμένεται να φτάσει τους 10.000 μπάτσους μέχρι το τέλος του έτους. Η ΕΕ υψώνει έναν ολοένα πιο τεχνολογικά εξελιγμένο φράχτη στη θάλασσα.
Αυτή η στρατηγική παρουσιάζεται σαν «διαχείριση των συνόρων», όμως στην πραγματικότητα αποτελεί την εδραίωση ενός καθεστώτος αποτροπής. Η βασική λογική είναι πως όσο πιο δύσκολο γίνεται το πέρασμα τόσο λιγότεροι άνθρωποι θα επιχειρούν να το διασχίσουν. Στην πράξη όμως συμβαίνει το αντίθετο. Οι μεταναστευτικές διαδρομές δεν εξαφανίζονται· μετακινούνται. Οταν κλείνει ένα πέρασμα, ανοίγει ένα άλλο. Οταν αυξάνεται η επιτήρηση στο Αιγαίο, οι βάρκες στρέφονται προς την Κεντρική Μεσόγειο. Οταν ενισχύονται οι έλεγχοι στην Ιταλία, ανοίγουν νέα δρομολόγια από τη Λιβύη προς την Κρήτη. Το αποτέλεσμα δεν είναι η μείωση της μετανάστευσης αλλά η αύξηση του κινδύνου για όσους επιχειρούν να ταξιδέψουν.
Η Μεσόγειος έχει μετατραπεί εδώ και χρόνια σε ένα από τα πιο θανατηφόρα σύνορα του κόσμου. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους σε ναυάγια, συχνά μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Κάθε φορά που ένα νέο τραγικό περιστατικό συγκλονίζει τον κόσμο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χύνουν κροκοδείλια δάκρυα και μιλούν για «ανθρώπινες τραγωδίες» και «ανάγκη καλύτερου συντονισμού». Ωστόσο, η βασική πολιτική κατεύθυνση παραμένει ίδια, αισχρή και απάνθρωπη: περισσότερη επιτήρηση, περισσότερη καταστολή, περισσότερες επιστροφές. Η προστασία της ανθρώπινης ζωής υποχωρεί μπροστά στην πολιτική προτεραιότητα της αποτροπής.
Η συνεχής ενίσχυση της σκανδαλώδους Frontex αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Η τεχνολογική επιτήρηση, τα drones, τα δορυφορικά συστήματα και τα μεγάλα περιπολικά παρουσιάζονται ως αναγκαία εργαλεία για την «προστασία των εξωτερικών συνόρων». Στην πραγματικότητα όμως συγκροτούν ένα ολοένα πιο εκτεταμένο σύστημα ελέγχου της ανθρώπινης κινητικότητας. Ενα σύστημα που αντιμετωπίζει τη μετανάστευση όχι ως κοινωνικό και ανθρωπιστικό ζήτημα αλλά ως απειλή.
Κι όμως, κανένα drone δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι συνεχίζουν να εγκαταλείπουν τις χώρες τους. Πίσω από κάθε βάρκα που ξεκινά από τη Λιβύη βρίσκονται πόλεμοι, διώξεις, πολιτική αστάθεια, φτώχεια και βαθιές παγκόσμιες ανισότητες. Βρίσκονται επίσης πολιτικές επιλογές που έχουν διαμορφώσει ένα διεθνές σύστημα όπου η κινητικότητα των κεφαλαίων είναι ελεύθερη, αλλά η κινητικότητα των ανθρώπων ποινικοποιείται. Οσο αυτές οι συνθήκες παραμένουν, οι διαδρομές προς την Ευρώπη θα συνεχίσουν να ανοίγουν, όσο επικίνδυνες κι αν γίνουν.
Η αύξηση των αφίξεων στην Κρήτη δεν είναι λοιπόν ένα τοπικό ζήτημα, ούτε μια «νέα κρίση», όπως συχνά παρουσιάζεται από τα παπαγαλάκια των Μέσων Μαζικής Εξαπάτησης. Είναι ένα ακόμη επεισόδιο σε μια μακρά ιστορία πολιτικών που προσπαθούν να περιορίσουν την ανθρώπινη κινητικότητα μέσω της επιτήρησης και της καταστολής. Κάθε φορά που ένα σύνορο σκληραίνει, η μετακίνηση μεταφέρεται αλλού, συνήθως σε πιο επικίνδυνες διαδρομές. Κάθε νέα γραμμή αποτροπής δημιουργεί έναν νέο διάδρομο κινδύνου.
Η ΕΕ, που από τη μία πλευρά παρουσιάζεται ως χώρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνούς προστασίας, χαμογελάει, κι όταν κλείνουν τα φώτα, επενδύει τεράστιους πόρους στη στρατιωτικοποίηση των συνόρων της. Η διαχείριση της μετανάστευσης μετατρέπεται σε ένα πεδίο όπου η γλώσσα της ασφάλειας κυριαρχεί πλήρως πάνω στη γλώσσα των δικαιωμάτων.
Η Κρήτη ίσως αποτελεί το επόμενο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας. Ενα νέο πέρασμα που ανοίγει επειδή άλλα περάσματα έκλεισαν. Ενα ακόμη σημείο στον χάρτη της Μεσογείου όπου θα συγκρουστούν η ανάγκη των ανθρώπων να μετακινηθούν και η προσπάθεια των κρατών να τους σταματήσουν. Και όσο η ΕΕ συνεχίζει να αντιμετωπίζει τη μετανάστευση κυρίως ως ζήτημα ασφάλειας, το τίμημα αυτής της πολιτικής θα μετριέται όχι σε αριθμούς drones ή περιπολικών, αλλά σε ανθρώπινες ζωές.
Ισως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα να είναι τι είδους κοινωνίες χτίζονται, όταν η απάντηση στον πόνο, τη δυστυχία, τον πόλεμο και τον εκτοπισμό είναι περισσότερα ραντάρ, περισσότερα drones και περισσότερες απελάσεις. Σε μια εποχή που η πολιτική συζήτηση για τη μετανάστευση δηλητηριάζεται όλο και περισσότερο από τον αυταρχικό λαϊκισμό – από τα τείχη και τα στρατόπεδα που υπόσχονται πολιτικοί γελωτοποιοί τύπου Τραμπ μέχρι την ευρωπαϊκή εκδοχή της ίδιας λογικής της «οχυρωμένης ηπείρου» – η Μεσόγειος γίνεται το πιο σκληρό σύνορο αυτής της εποχής. Μια θάλασσα που μετατρέπεται σε ζώνη αποτροπής.
Κι όμως, η ιστορία δεν γράφεται από τους φράχτες αλλά από τους ανθρώπους που τους διασχίζουν. Κάθε βάρκα που φτάνει στην ακτή είναι μια υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη ανάγκη για ζωή, ασφάλεια και αξιοπρέπεια είναι ισχυρότερη από κάθε συνοριακό μηχανισμό. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι περισσότερη στρατιωτικοποίηση αλλά περισσότερη αλληλεγγύη, περισσότερα δικαιώματα, περισσότερη δημοκρατία.
Απέναντι σε μια πολιτική που μετρά την «επιτυχία» της σε αποτροπές και απελάσεις, ο αγώνας για ανοιχτές κοινωνίες, ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερία μετακίνησης, ο αγώνας για την ενότητα του προλεταριάτου πέρα από εθνικούς, φυλετικούς, θρησκευτικούς και άλλους διαχωρισμούς, τελικά, γίνεται σήμερα πιο αναγκαίος από ποτέ. Για να μη συνηθίσουμε μια Μεσόγειο γεμάτη σύνορα — αλλά και πτώματα και άρα άδεια από ζωή.
