Οι συνθήκες ειρήνης, με καθορισμό συνόρων και (βίαιη) ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας υπογράφηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’20. Ζήτημα Αγιασοφιάς δεν τέθηκε από τον Βενιζέλο ή από οποιονδήποτε άλλο της ελληνικής πλευράς. Η λειτουργία της ως τζαμί θεωρήθηκε αυτονόητη, όπως θεωρούνταν για περίπου πέντε αιώνες, μετά την κατάκτηση της πρωτεύουσας της παρηκμασμένης βυζαντινής αυτοκρατορίας από τον σουλτάνο Μωάμεθ τον Β’ της ανερχόμενης οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο Μουσταφά Κεμάλ μετέτρεψε την Αγιασοφιά σε μουσείο, όχι για να κάνει κάποια χάρη στους χριστιανούς, ούτε στο πλαίσιο κάποιας συμφωνίας με το ελληνικό κράτος. Το έκανε στο πλαίσιο της προώθησης των κοσμικών ιδεών και του αστικού εκσυγχρονισμού του σύγχρονου τουρκικού κράτους.
Η Αγιασοφιά, θρησκευτικό σύμβολο των βυζαντινών αυτοκρατόρων, δίπλα στα παλάτια τους στην Κωνσταντινούπολη, άλλαζε θρησκευτική λειτουργία κάθε που η εξουσία περνούσε σε άλλα χέρια, κάθε που η Κωνσταντινούπολη γινόταν πρωτεύουσα άλλης δυναστείας. Το 1204, όταν η Κωνσταντινούπολη κατακτήθηκε από τους σταυροφόρους, η Αγιασοφιά λεηλατήθηκε και μετατράπηκε σε ρωμαιοκαθολικό ναό. Ξαναέγινε χριστιανορθόδοξος ναός το 1261, όταν η Κωνσταντινούπολη ανακτήθηκε από τους βυζαντινούς. Το 1453, όταν ο οθωμανός σουλτάνος Μωάμεθ ο Β’ κατέκτησε την Κωνσταντινούπολη, μετέτρεψε την Αγιασοφιά σε ισλαμικό τέμενος. Δεν πείραξε άλλους χριστιανικούς ναούς, μόνο τον συγκεκριμένο που λειτουργούσε ανέκαθεν ως θρησκευτικό σύμβολο της εξουσίας της Κωνσταντινούπολης.
Χρειάστηκε να περάσουν δέκα χρόνια από την ίδρυση του σύγχρονου τουρκικού κράτους για να μετατρέψει την Αγιασοφιά σε μουσείο ο Μουσταφά Κεμάλ, όχι για να κάνει κάποιο άνοιγμα προς τους ορθόδοξους ή προς τους χριστιανούς γενικά, αλλά -όπως είπαμε- επειδή προωθούσε μια γενικότερη αποϊσλαμοποίηση του τουρκικού κράτους (σ’ αυτό το πλαίσιο, εισήγαγε το λατινικό αλφάβητο και απαγόρευσε τις επιγραφές στα αραβικά – γλώσσα του Κορανιού, κατήργησε το χαλιφάτο, απαγόρευσε την πολυγαμία, το φέσι στους άντρες και το φερετζέ στις γυναίκες, εισήγαγε το Γρηγοριανό ημερολόγιο κτλ.).
Αυτοί που σήμερα θεωρούν ως θρησκευτική προσβολή τη μετατροπή πάλι σε τζαμί της Αγιασοφιάς από τον Ερντογάν, κάνουν λες και μέχρι τώρα αυτή ήταν ορθόδοξος ναός και όχι μουσείο. Μιλούν για τα χριστιανικά ψηφιδωτά (που ο παμπόνηρος Ερντογάν δε θα τα σοβατίσει, αλλά θα βρει τρόπο να τα καλύψει με κινητά πετάσματα, ώστε να υπάρχει ντούπλεξ λειτουργία: τέμενος και μουσείο), κάνοντας πως δε βλέπουν τα τεράστια ταμπλό με τα ρητά του Κορανιού, που συνυπάρχουν με τα βυζαντινά ψηφιδωτά μέσα στην Αγιασοφιά. Λες και δε βλέπουν τους τέσσερις μιναρέδες που περιβάλλουν το συγκρότημα των κτιρίων, ούτε τη μπρούτζινη ημισέληνο στην κορυφή του τρούλου, εκεί που άλλοτε ήταν τοποθετημένος ο χριστιανικός σταυρός. Εξωτερικά, η Αγιασοφιά δε θυμίζει σε τίποτα χριστιανικό ναό. Τζαμί θυμίζει, όπως ήταν προτού ο Κεμάλ τη μετατρέψει σε μουσείο. Και βέβαια, η μετατροπή σε μουσείο έγινε όπως επιβάλλουν οι κανόνες της αρχαιολογίας και της μουσειολογίας: διατηρήθηκε η μορφή του κτίσματος όπως είχε διαμορφωθεί κατά το πέρασμα των αιώνων και άρχισαν εργασίες ανάκτησης όσων βυζαντινών ψηφιδωτών είχαν επιχρωματιστεί ή σοβατιστεί, επειδή το Ισλάμ δεν αποδέχεται ανθρώπινες αναπαραστάσεις στα τεμένη του (οι βυζαντινές επιγραφές δεν καταστράφηκαν, ούτε σοβατίστηκαν, δείγμα σεβασμού από τους οθωμανούς σουλτάνους προς τους βυζαντινούς αυτοκράτορες και τη θρησκεία τους).
Ο Ερντογάν έκανε τελικά αυτό που φαινόταν ως το λιγότερο πιθανό: αποφάσισε να ξανακάνει την Αγιασοφιά τζαμί, διατηρώντας ταυτόχρονα και το μουσειακό της χαρακτήρα. Βέβαια, με πέντε προσευχές την ημέρα, που προβλέπει το μουσουλμανικό τυπικό, πού να μείνει χρόνος για είσοδο τουριστών (οι οποίοι, εννοείται, θα εισέρχονται σαν να εισέρχονται σε τέμενος και όχι σε μουσείο). Ισως να ενδιαφέρεται περισσότερο να δημιουργήσει ένα τοπόσημο για το διεθνή σουνιτισμό, ταιριαστό με την εν τοις πράγμασι απο-κεμαλοποίηση της σημερινής Τουρκίας.
Από διεθνή σκοπιά αποδεικνύεται ότι δεν έκανε λάθος υπολογισμό. Οι αντιδράσεις κυμάνθηκαν από έκφραση λύπης μέχρι αναγνώριση του δικαιώματος της Τουρκίας να ρυθμίζει μόνη τις εσωτερικές της υποθέσεις. Σε λίγο οι πάντες θα έχουν ξεχάσει το θέμα. Στο εσωτερικό της Τουρκίας ενδεχομένως να έχει πρόβλημα με τους κεμαλιστές. Με ένα τμήμα τους μόνο. Αλλά μάλλον αυτό αντισταθμίζεται από το κέρδος που θα έχει στα θρησκευόμενα πλήθη της Ανατολής, στα οποία θα πουλήσει οθωμανικά-ισλαμικά μεγαλεία. Ηδη, μια αναφορά του, που στην Ελλάδα θεωρήθηκε πρόκληση, το ότι ο Μωάμεθ ο Πορθητής ήταν «ηγέτης και των ορθόδοξων, ήταν ο κυβερνήτης τους», εντάσσεται στην ιδεολογική-χειραγωγική στρατηγική της αναβίωσης του οθωμανικού μεγαλείου. Οι ανιστόρητοι «πυροβολημένοι» εθνικιστές στην Ελλάδα αντέδρασαν υστερικά σε ένα ιστορικό γεγονός (ο σουλτάνος θεωρούνταν προστάτης όλων των υπηκόων της αυτοκρατορίας, η οποία ήταν οικοδομημένη όχι στη βάση εθνικών διαχωρισμών, αλλά στη βάση του συστήματος των «μιλιέτ», των θρησκευτικών κοινοτήτων), επειδή επικαλούνται εθνικούς διαχωρισμούς, ανύπαρκτους και στη Βυζαντινή και στην πρώιμη Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι οποίοι αποτελούν τον πρόδρομο των σημερινών εθνικιστικών ανταγωνισμών. Πάνω στην ίδια βάση, ο Ερντογάν ποτίζει με εθνικιστικό δηλητήριο τον τουρκικό λαό, εμφανίζοντας τον εαυτό του ως συνέχεια (αν όχι μετενσάρκωση) του Μωάμεθ του Πορθητή, ο οποίος δεν επεξέτεινε την αυτοκρατορία επί τη βάσει θρησκευτικών διαχωρισμών, αλλά διακήρυξε την ανεξιθρησκεία. Εκανε την Αγιασοφιά τζαμί, επειδή ήταν σύμβολο της εξουσίας, όμως δεν πείραξε τους άλλους χριστιανικούς ναούς.
Οσο γελοία, εθνικιστική και απολίτιστη είναι η απόφαση του Ερντογάν να μετατρέψει σε λατρευτικό χώρο ένα μουσείο (ο ίδιος έλεγε πέρυσι πως υπάρχουν αρκετά τζαμιά και δε χρειάζεται να ξανακάνει τζαμί την Αγιασοφιά, θεωρώντας επιπρόσθετα ότι αυτό θα επέφερε αντίποινα κατά των τζαμιών στο εξωτερικό), άλλο τόσο είναι κάτι ανιστόρητες κορόνες περί «δεύτερης άλωσης» (Αρβελέρ), που ακούστηκαν στην Ελλάδα.
Η ΝΔ για μια ακόμα φορά διχάστηκε (αν και η εξουσία δεν επιτρέπει τέτοιοι διχασμοί να αποκτήσουν σχισματικό χαρακτήρα). Ο Μητσοτάκης διεμήνυσε, μέσω Πέτσα, ότι «το θέμα της Αγιασοφιάς δεν είναι ελληνοτουρκικό. Είναι ένα διεθνές ζήτημα, ένα ζήτημα που έχει να κάνει με τις σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρώπη και με τον υπόλοιπο κόσμο». Και το επανέλαβε για να δώσει έμφαση: «Το θέμα δεν είναι ελληνοτουρκικό. Είναι διεθνές. Και εμείς θα κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας για να υπάρξουν οι ανάλογες συνέπειες» (το τελευταίο το είπε, φυσικά, από υποχρέωση, για να ικανοποιήσει την εθνικιστική βάση της ΝΔ). Το ίδιο είπε και ο Δένδιας από το Twitter. Ακόμα και ο Βαρβιτσιώτης απεφάνθη ότι… «η Τουρκία δεν σέβεται την πολυπολιτισμικότητα».
Η ακροδεξιά-εθνικιστική πτέρυγα, όμως, ξεσπάθωσε. Ο Γεωργιάδης, αν και αναρμόδιος για την εξωτερική πολιτική, αφού τόνισε δακρυσμένος ότι «η μεγάλη του θεού Αγία Σοφία βρίσκεται πάλι σε καθεστώς αιχμαλωσίας», απεφάνθη ότι «πρόκειται όχι μόνο για διεθνές ζήτημα αλλά και για ελληνοτουρκικό». Ο Βορίδης «ξαναντάμωσε» τον Βελόπουλο (ήταν μαζί στο ΛΑΟΣ) και πρότεινε η Ελλάδα να προχωρήσει σε αντίποινα μετατρέποντας το σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη (που αποτελεί ιδιοκτησία του τουρκικού κράτους και στεγάζει το τουρκικό προξενείο) σε μουσείο για τη γενοκτονία του Ελληνισμού από τους Τούρκους! Πάλι καλά που δεν πρότειναν τη συγκρότηση σώματος εθελοντών που θα εκστρατεύσει στην… κόκκινη μηλιά.
Η πρακτική απάντηση δόθηκε με την τριμερή συνάντηση Ελλάδας-Τουρκίας-Γερμανίας στο Βερολίνο, σε επίπεδο διπλωματικών συμβούλων των πρωθυπουργών, που επιβλήθηκε από τη γερμανική κυβέρνηση. Την οποία βλακωδώς η κυβέρνηση Μητσοτάκη προσπάθησε να κρατήσει κρυφή. Βλακωδώς γιατί δεν υπήρχε περίπτωση να μη διαρρεύσει. Τότε, αναγκάστηκε να επιβεβαιώσει την πραγματοποίηση της συνάντησης, προσπαθώντας να υποβιβάσει τη σημασία της σε… συνήθη συνάντηση εργασίας.
Γυρίζοντας είκοσι μέρες πίσω, θα θυμηθούμε ότι στις 27 Ιούνη, ανακοινώθηκε ότι υπήρξε τηλεφωνική επικοινωνία Μητσοτάκη-Ερντογάν. Η επικοινωνία έγινε μετά από γερμανική παρέμβαση (άσχετα αν ο Μητσοτάκης μετά είπε πως δεν έχει ανάγκη από διαμεσολαβητές για να επικοινωνήσει με τον γείτονα). «Συμφώνησαν να διατηρήσουν ανοικτούς τους διμερείς διαύλους επικοινωνίας» ανακοίνωσε το Μαξίμου. Αλήθεια, ενημέρωσε ο Ερντογάν τον Μητσοτάκη για τα σχέδιά του για την Αγιασοφιά; Τον ρώτησε σχετικά ο Μητσοτάκης; Μετά την ανακοίνωση της μετατροπής σε τζαμί, χρησιμοποίησε ο Μητσοτάκης τους «ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας» για να ζητήσει εξηγήσεις από τον Ερντογάν; Με τις απορίες θα μείνουμε…
Το βέβαιο είναι πως δεν μπορείς να κάνεις συνάντηση με την τουρκική κυβέρνηση, με γερμανική διαμεσολάβηση, και μετά να πας στην ΕΕ και να ζητήσεις επιβολή κυρώσεων στην Τουρκία, επειδή ξαναέκανε τζαμί την Αγιασοφιά. Από άποψη διεθνών σχέσεων, το ζήτημα της Αγιασοφιάς το πολύ να ενδιαφέρει την UNESCO, η οποία μπορεί να διαπραγματευθεί με την τουρκική κυβέρνηση τα φράγκα που δίνει. Οι αστικές κυβερνήσεις το πολύ να… λυπηθούν. Οπως και… λυπήθηκαν. Μπορεί οι εσωτερικές ανάγκες να είναι διαφορετικές, μπορεί οι ακροδεξιοί της ΝΔ να έχουν ανέβει στα κάγκελα, μπορεί ακόμα και ο ΣΥΡΙΖΑ να βρίσκεται σε σκόπιμο εθνικιστικό παροξυσμό, προσπαθώντας να ισοφαρίσει και τα όσα άκουσε για τις Πρέσπες και τα όσα βλέπουν το φως της δημοσιότητας για Μιωνή, Καλογρίτσα κτλ., όμως ο Μητσοτάκης ξέρει πως στα διεθνή διαβούλια αυτά δεν μετράνε. Ετσι και τολμήσει να εγείρει ζήτημα Αγιασοφιάς, επικαλούμενος «τα αισθήματα οργής που αισθάνονται οι Ελληνες μπροστά στη θρησκευτική προσβολή», η απάντηση που θα εισπράξει θα είναι πως έχει καθήκον να συμμαζέψει τον εθνικισμό στη χώρα του, αντί να προσπαθεί να τον μετατρέψει σε διεθνές ζήτημα. Κι αν επιμένει ότι ο Ερντογάν παραβίασε το διεθνή νόμο, να απευθυνθεί στο αρμόδιο όργανο, την… UNESCO.
Γι’ αυτό και ο Μητσοτάκης προσπαθεί να αλλάξει… πίστα. Αυτό που προβάλλει εσωτερικά είναι πως αναζητά δέσμευση της ΕΕ ότι θα αντιδράσει και θα επιβάλει κυρώσεις στην Τουρκία, έτσι και υπάρξει παραβίαση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Εγγυήσεις στα λόγια μπορεί να πάρει πολλές, όμως το γεγονός ότι δεν υπάρχει ελληνική ΑΟΖ (ως νομική οντότητα, διεθνώς αναγνωρισμένη) πέρα από την εθνική αιγιαλίτιδα ζώνη των 6 ναυτικών μιλίων, επιτρέπει πληθώρα ελιγμών στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της ΕΕ, που κάνουν μπίζνες στην Τουρκία. Μπορεί η Γαλλία να βρίσκεται σε τροχιά σύγκρουσης με την Τουρκία, εξαιτίας των εξελίξεων στη Λιβύη, όμως η Γερμανία, η Ιταλία, η Βρετανία και άλλες ιμπεριαλιστικές χώρες κάνουν business as usual. Η Μέρκελ, με την πρόσθετη ιδιότητα της προεδρεύουσας στην ΕΕ αυτό το εξάμηνο, ανέλαβε ήδη δράση παιδονόμου που θα βάλει σε τάξη τα άτακτα παιδιά, Ελλάδα και Τουρκία. Γι’ αυτό έγινε και η τριμερής των πρωθυπουργικών συμβούλων στο Βερολίνο.
