Ηρθε το καλοκαίρι και τα παιδιά όλων των ηλικιών ησύχασαν από το σχολείο και τις εξετάσεις. Γράφω αυτό το κειμενάκι με αφορμή άρθρο της εφημερίδας σε παλιότερο φύλλο για τη δυσκολία και την ακαταλληλότητα των βιβλίων της Φυσικής της Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης του δημοτικού.
Να ξεκαθαρίσουμε καταρχήν ότι συμφωνώ απόλυτα με τη θέση της εφημερίδας και πιστεύω και των αναγνωστών, ότι το εκπαιδευτικό σύστημα στις εξουσιαστικές καπιταλιστικές κοινωνίες έχει σα κύριους στόχους αφενός την «κοινωνικοποίηση» των παιδιών με βάση την κυρίαρχη ιδεολογία ή αλλιώς το κυρίαρχο κοινωνικό παράδειγμα, αφετέρου την προαγωγή των γνώσεων-δεξιοτήτων που χρειάζονται για την ένταξη (ή μη) των νέων στην παραγωγή (ταξικά πάντα).
Ειδικά στη χώρα μας, το εκπαιδευτικό σύστημα, που δεν το άγγιξαν οι ιστορικές αλλαγές, είναι εντελώς παραδοσιακό, προσηλωμένο στην υπακοή και την ιεραρχία. Είναι νοησιοκεντρικό, δηλαδή δουλεύει κυρίως με τη «θεωρία» των βιβλίων και πρέπει ο μαθητής «να πει το μάθημα» στο δάσκαλο. Από την άλλη, το εκπαιδευτικό σύστημα αναπροσαρμόζεται συνεχώς στις εξελίξεις της καπιταλιστικής οικονομίας της αγοράς, ώστε να την εξυπηρετεί: ευέλικτο, έξυπνο σχολείο, με τα τελευταία βιβλία να κινούνται σε γιάπικη κατεύθυνση, εντατικοποίηση, αποσπασματική «γνώση», αξιολόγηση, ιδιωτικοποίηση.
Στον αντίποδα, εμείς πρέπει να προτείνουμε ένα σχολείο που θα αναπτύσσει τη δημοκρατική παιδεία και την αυτενέργεια των μαθητών, αλλά και όλης της κοινότητας. Οι δάσκαλοι, οι γονείς και οι μαθητές θα μπορούσαν, με δημοκρατικές συνελεύσεις, ν’ αποφασίζουν τη μορφή και το περιεχόμενο της εκπαίδευσής τους.
Επίσης, θέλουμε ένα σχολείο που να προάγει τη συνολική γνώση, αλλά και εμπειρία. Στο σημερινό σχολείο δεν αναπτύσσεται σωστά η ιστορική, ανθρωπολογική, φιλοσοφική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική σκέψη. Θα ’πρεπε να υπάρχουν από μικρές ηλικίες διαφορετικά δομημένα μαθήματα. Μεγάλο θέμα, που δε θίγεται συνήθως αρκετά, είναι η τεχνική και αισθητική δραστηριότητα των μαθητών. Πρέπει να υπάρχουν από μικρές ηλικίες εργαστήρια για τις διάφορες τέχνες (επεξεργασία ξύλου, μετάλλου, πηλού), κηπουρική, διαμονή –όχι απλώς επίσκεψη– σε αγροκτήματα, καθώς και περισσότερες καλλιτεχνικές δραστηριότητες. Για έναν ολοκληρωμένο άνθρωπο τεχνικής-φύσης, σκέψης-πράξης, λογικής-συναισθήματος.
Κι ερχόμαστε στα βιβλία της Φυσικής της Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης του δημοτικού, για να γίνεται κι ένας διάλογος. Τα βιβλία αυτά περιλαμβάνουν ενότητες Βιολογίας (φυτά, ζώα, άνθρωπος, διατροφή κ.λπ.), Φυσικής (Ενέργεια, Ηλεκτρισμός, Μηχανική, Φως, Ηχος, Θερμότητα κ.λπ.). Η Βιολογία με τη Φυσική συνδέονται (οικοσυστήματα, νερό, αέρας, αναπνοή, διατροφή, ενέργεια κ.λπ.). Η φιλοσοφία των βιβλίων είναι η ανακαλυπτική δραστηριότητα και η αποκαλυπτική γνώση. Τα θέματα έχουν σαν κέντρο τις θεωρητικές έννοιες και το να «μάθουν» τα παιδιά κάποιο κείμενο. Αυτά και η συνολική μέθοδος του μαθήματος δηλώνονται ρητά απ’ τους συγγραφείς.
Το κάθε «μάθημα» ξεκινά με αφορμή ένα πρακτικό ερώτημα που τίθεται στους μαθητές για ένα φυσικό φαινόμενο ή μια εφαρμογή του στην καθημερινή ζωή. Ολοι οι μαθητές λένε τη γνώμη τους, σαν εμπειρία, σαν παρατήρηση, σαν θεωρητική σκέψη. Μετά κάνουμε ένα ή δυο απλά πειράματα με υλικά της καθημερινής ζωής, παρατηρούμε το φαινόμενο, γράφουμε τις παρατηρήσεις μας, συζητάμε, διατυπώνουμε το συμπέρασμα (πού οφείλεται αυτό που παρατηρήσαμε). Γίνεται συζήτηση και σύνδεση με τις αρχικές μας υποθέσεις. Μετά διαβάζουμε και συζητούμε ενδιαφέρουσες φυσικές παρατηρήσεις ή πρακτικές εφαρμογές του φαινομένου. Τα κείμενα αυτά απλώς διαβάζονται όπως ένα περιοδικό, δεν είναι για απομνημόνευση. Οι μαθητές συμμετέχουν, εκφράζονται γλωσσικά, μαθαίνουν κάποιους νέους όρους, ενεργούν με τα πειράματα. Για την άλλη μέρα δεν έχουν παρά να περιγράψουν πώς κάναμε το πείραμα, τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα. Ακόμα και να μην τα θυμούνται όλα, κάτι «πήραν». Επίσης, τα θέματα της Φυσικής συνδέονται με πρακτικές εφαρμογές και μπορούν να συνδεθούν και με τα άλλα μαθήματα. Παράδειγμα με την Ιστορία, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γεωγραφία, Μαθηματικά κ.ά. Το εκπαιδευτικό σύστημα συνολικά είπαμε ποιο είναι, αλλά εξαρτάται και ο δάσκαλος πώς θα δουλέψει. Θα ενεργοποιήσει τα παιδιά ή τυπικά θα τους βάλει να μάθουν τη «Φυσική»;
Κατά τη γνώμη μου, τα βιβλία αυτά δεν είναι χάλια, ίσα-ίσα νομίζω ότι είναι απ’ τα θετικότερα που υπάρχουν στο σημερινό σχολείο, ούτε προωθούν τη «θεωρία» και την απομνημόνευση. Βέβαια, κάθε ενότητα μπορεί να ’χει κάποια σημεία με δυσκολίες κατανόησης και κάποια ενότητα να ’ναι πιο δύσκολη, π.χ. ηλεκτρομαγνητισμός. Αλλά είπαμε, δεν πάμε για να τα «μάθουμε» όλα. Εννοείται βέβαια ότι παραμένει το θέμα τι προωθεί σήμερα το σχολείο συνολικά σαν δομή, «επίπεδο» και τρόπο διδασκαλίας. Και ο δάσκαλος όμως μπορεί να κάνει αρκετά.
Ενας Δάσκαλος
