Η κατρακύλα των τιμών του αργού πετρελαίου το τελευταίο εξάμηνο ξεπέρασε κάθε φαντασία. Η πτώση έφτασε το 50% από τον Ιούνη μέχρι σήμερα[1] με τις τιμές να φτάνουν σε πολύ χαμηλά επίπεδα, της τάξης των 65 δολαρίων το βαρέλι. Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο τα τελευταία χρόνια. Ακόμα μεγαλύτερη κατρακύλα είχε σημειωθεί μεταξύ Ιούνη 2008 και Φλεβάρη 2009, όταν οι διεθνείς τιμές έπεσαν από τα 126 στα 31 δολάρια το βαρέλι[2], δίνοντας τέλος στην εποχή της αχαλίνωτης κερδοσκοπίας του χρηματιστικού κεφαλαίου που γινόταν με το πρόσχημα της «εξάντλησης» του πετρελαίου.
Η διαφορά της τωρινής κατρακύλας από αυτή που σημειώθηκε την εποχή της κορύφωσης της κρίσης είναι ότι τώρα οι τιμές πέφτουν σε μα εποχή «ανάκαμψης» (έστω και αναιμικής) στις ΗΠΑ και μάλιστα την στιγμή που η διεθνής ζήτηση παρουσιάζει αύξηση από τα 90.5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, που βρισκόταν το πρώτο τρίμηνο του 2013, στα 93.5 εκατ. το τέταρτο τρίμηνο του 2014, όπως φαίνεται στους Πίνακες 1 και 2 που φτιάξαμε σύμφωνα με τα στοιχεία της Διεθνούς Επιτροπής Ενέργειας[3].
Η επιβράδυνση της κινέζικης οικονομίας δεν έχει οδηγήσει σε πτώση της ζήτησης πετρελαίου, ενώ η ζήτηση συνεχίζει να αυξάνεται στην αμερικάνικη ήπειρο. Τι συμβαίνει λοιπόν;
Πετρελαϊκός «τζόγος»
Πρώτα απ’ όλα, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι το πετρέλαιο είναι ένα χρηματιστηριακό προϊόν. Αυτό σημαίνει ότι οι μεταβολές της προσφοράς και της ζήτησης δεν αντανακλώνται ανάλογα στην τιμή του, η οποία ρυθμίζεται σύμφωνα με διαφορετικούς κανόνες. Αυτό δεν το λέμε μόνο εμείς, αλλά το παραδέχονται και αστοί οικονομολόγοι όπως ο Γερμανός F.W.Engdahl που σε παλαιότερο άρθρο του στους Τάιμς της Ασίας ανέφερε χαρακτηριστικά: «Η τιμή του αργού πετρελαίου σήμερα δεν καθορίζεται σύμφωνα με οποιαδήποτε παραδοσιακή σχέση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης. Ελέγχεται από ένα περίπλοκο οικονομικό αγορανομικό σύστημα καθώς και από τις τέσσερις μεγαλύτερες αγγλοαμερικάνικες πετρελαϊκές εταιρίες. Ενα 60% της σημερινής τιμής του αργού πετρελαίου είναι καθαρή κερδοσκοπία που καθοδηγείται από μεγάλες εμπορικές τράπεζες και θεσμικούς επενδυτές (hedge funds). Δεν έχει να κάνει καθόλου με βολικούς μύθους τύπου “Peak Oil” (σ.σ. ότι δηλαδή η δυνατότητα άντλησης πετρελαίου έχει φτάσει πλέον στα όριά της). Εχει να κάνει με τον έλεγχο του πετρελαίου και της τιμής του»[4].
Ο Engdahl γίνεται ακόμα πιο συγκεκριμένος σχετικά με το ποιος κάνει αυτό τον έλεγχο, επισημαίνοντας ότι ο έλεγχος γίνεται από τα δύο σημαντικότερα διεθνή πετρελαϊκά χρηματιστήρια. Το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (Nymex), και το χρηματιστήριο του Λονδίνου. Τα δύο αυτά χρηματιστήρια ελέγχουν σήμερα το παγκόσμιο σημείο αναφοράς των τιμών για το μεγαλύτερο μέρος του «ελεύθερα» εμπορεύσιμου πετρελαίου.
Αυτό το κάνουν μέσω των μελλοντικών συμβολαίων στα δύο είδη του αργού πετρελαίου, το West Texas Intermediate (δηλαδή το αμερικάνικο αργό πετρέλαιο) και το Brent της Βόρειας Θάλασσας. Το τρίτο χρηματιστήριο, αυτό του Ντουμπάι (DME), δεν είναι παρά μία «θυγατρική» του Nymex με τον πρώην πρόεδρο του Nymex James Newsome να έχει διατελέσει στέλεχος της διοίκησης του DME[5].
Τα «μελλοντικά προθεσμιακά συμβόλαια» δεν είναι παρά συμβόλαια μελλοντικής πώλησης καθορισμένων ποσοτήτων πετρελαίου: μιας ορισμένης ποσότητας πετρελαίου, σε καθορισμένη ημερομηνία (μετά από μερικούς μήνες ή ακόμα και χρόνια). Τα «προθεσμιακά συμβόλαια» διαφημίζονται ως η εγγύηση για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς, από τα οποία βγαίνουν κερδισμένοι και ο αγοραστής και ο πωλητής. Στην πραγματικότητα, όμως, δίνεται η δυνατότητα στα γνωστά hedge funds (τους λεγόμενους θεσμικούς επενδυτές, δηλαδή το χρηματιστικό κεφάλαιο) να καθορίζουν τις τιμές του πετρελαίου. Πώς το κάνουν αυτό; Απλά, πουλώντας και αγοράζοντας τις κατάλληλες στιγμές και μεγεθύνοντας τις ανησυχίες από διάφορα γεγονότα ώστε να φέρουν τις τιμές εκεί που θέλουν. Τα χρόνια που οι τιμές του πετρελαίου κάλπαζαν αγγίζοντας τα 140 δολάρια το βαρέλι, αρκούσαν οι ανησυχίες για τα αποτελέσματα του τυφώνα Κατρίνα στις ΗΠΑ ή οι απεργίες στα διυλιστήρια της Νορβηγίας ή ακόμα και ο κίνδυνος ενός επικείμενου πολέμου κατά του Ιράν, για να εκτινάξουν τις τιμές του πετρελαίου στα χρηματιστήρια υπό το φόβο μελλοντικής μείωσης της παραγωγής του πετρελαίου και επομένως ραγδαίας αύξησης των τιμών. Κλείνοντας μελλοντικές συμφωνίες με τιμές μεγαλύτερες από τις τρέχουσες, έδιναν ώθηση σε μια γενική άνοδο των τιμών.
Σήμερα όμως συμβαίνει το αντίθετο. Χωρίς να υπάρχει κάποια ριζική μεταβολή στη σχέση προσφοράς και ζήτησης μέσα στο 2014, οι τιμές άρχισαν να κατρακυλούν από τον περασμένο Ιούνη, όταν οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου κυμαίνονταν μεταξύ 97 και 114 δολαρίων το βαρέλι[3], πέφτοντας στα 60-65 δολάρια το βαρέλι.
Το κλείσιμο της ψαλίδας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης (αντί των 1.32 εκατ. βαρελιών την ημέρα που υπερτερούσε η παραγωγή έναντι της ζήτησης στο πρώτο τρίμηνο, η ψαλίδα έπεσε στα 0,66 εκατ. βαρέλια την ημέρα το δεύτερο τρίμηνο)[3], που κανονικά θα οδηγούσε σε άνοδο των τιμών, είχε το αντίθετο αποτέλεσμα.
Κούρσα παραγωγής
Την απάντηση σε αυτό το φαινομενικά παράδοξο φαινόμενο θα πρέπει να την αναζητήσουμε στην πραγματική κούρσα της παραγωγής πετρελαίου, που αναπτύσσεται στις δύο μεγαλύτερες ιμπεριαλιστικές και ταυτόχρονα πετρελαιοπαραγωγές χώρες του κόσμου, τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, που αποτελούν αντίστοιχα την πρώτη και την τρίτη μεγαλύτερη πετρελαιοπαραγωγό χώρα του κόσμου.
Η Ρωσία έχει ξεπεράσει πλέον σε πετρελαϊκή παραγωγή ακόμα και τη Σαουδική Αραβία, ενώ οι ΗΠΑ όχι μόνο αύξησαν σημαντικά την παραγωγή τους τα τελευταία χρόνια, αλλά για πρώτη φορά από τον περασμένο Ιούνη άρχισαν να εξάγουν υπολογίσιμες ποσότητες πετρελαίου στο εξωτερικό.
Μια προσεκτική ματιά στα στοιχεία που δημοσιεύει το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ δείχνει ξεκάθαρα την αλλαγή στάσης της αμερικάνικης υπερδύναμης στον πετρελαϊκό τομέα.
Σύμφωνα με τον Πίνακα 3, που συντάξαμε βάσει των παραπάνω στοιχείων, προκύπτει ότι:
– Η μέση ημερήσια παραγωγή αργού πετρελαίου στις ΗΠΑ έχει αυξηθεί κατά 3.4 εκατομμύρια βαρέλια περίπου από τα προ κρίσης επίπεδα (2007). Αυτό ισοδυναμεί με ποσοστιαία αύξηση γύρω στο 65%.
– Οι εισαγωγές έχουν μειωθεί κατά 26% από το 2007. Το 2014 είναι η πρώτη χρονιά που οι εισαγωγές πετρελαίου είναι λιγότερες από την εγχώρια παραγωγή και έπεσαν κάτω από το 50% της εγχώριας ζήτησης αργού πετρελαίου.
– Οι εξαγωγές που μέχρι και το 2013 ήταν σχεδόν αμελητέες (δεν ξεπερνούσαν τα 50 χιλιάδες βαρέλια την ημέρα) εκτινάχθηκαν το 2014. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί ότι η τιμή των 224 χιλιάδων βαρελιών την ημέρα που αναφέρεται στον πίνακα 3 είναι μέση τιμή για το έτος 2014. Στην πραγματικότητα, όμως, η εκτίναξη των εξαγωγών ξεκίνησε από τον περασμένο Ιούνη, δηλαδή από τότε που άρχισε να κατρακυλά η τιμή του πετρελαίου. Σύμφωνα με τους αναλυτικούς πίνακες που δεν είναι δυνατόν να δημοσιεύσουμε λόγω χώρου[6], οι εξαγωγές πετρελαίου από τις ΗΠΑ ξεπέρασαν τα 270 χιλιάδες βαρέλια την ημέρα στα τέλη του περασμένου Ιούνη, φτάνοντας μέχρι και τις 420 χιλιάδες τον περασμένο Οκτώβρη!
Ενα ακόμα στοιχείο που προκύπτει από τους αναλυτικούς πίνακες του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ είναι η μείωση των εισαγωγών πετρελαίου από τη Σαουδική Αραβία (κατά 11.5% περίπου) με ανάλογη αύξηση των εισαγωγών από τον Καναδά (κατά 10.5%) και το Ιράκ (κατά 5% περίπου).
Αμερικάνικο ντάμπινγκ
Η ραγδαία αύξηση της αμερικάνικης παραγωγής στα μεγαλύτερα επίπεδα της τελευταίας 25ετίας συντελέστηκε με την αξιοποίηση κοιτασμάτων που απαιτούν περισσότερες δαπάνες και προηγμένες τεχνικές για την εκμετάλλευσή τους. Η ανάπτυξη του hydraulic fracturing (μέθοδος εξόρυξης πετρελαίου από σχιστόλιθο με την εισαγωγή νερού και χημικών μέσω κατάλληλων σωληνώσεων στο υπέδαφος) ήταν μία από τις μεθόδους που οδήγησαν στην εκμετάλλευση κοιτασμάτων όπως αυτό της βόρειας Ντακότα. Για την εκμετάλλευση αυτή όμως χρειάστηκαν λεφτά που το αμερικάνικο κράτος δεν τσιγκουνεύτηκε να δώσει.
Σύμφωνα με έκθεση του αμερικάνικου ινστιτούτου Oil Change International[7], οι επιδοτήσεις σε πετρελαϊκές εταιρίες για την έρευνα και εξόρυξη πετρελαίου αυξήθηκαν κατά 45% από το 2009 μέχρι το 2013, φτάνοντας τα 18.5 δισ. δολάρια το 2013 από τα 12.7 δισ. που ήταν το 2009.
Η αύξηση της αμερικάνικης παραγωγής δεν φαίνεται να αναχαιτίζεται από την πτώση των διεθνών τιμών του πετρελαίου. Κατ’ αυτό τον τρόπο οι ΗΠΑ επιχειρούν να επικρατήσουν σε αυτό τον τομέα, εκβιάζοντας στην ουσία τις υπόλοιπες πετρελαιοπαραγωγές χώρες να μειώσουν την παραγωγή τους για να αποφύγουν παραπέρα κατρακύλα των τιμών.
Αυτό φαίνεται και σε πρόσφατη ανάλυση στελέχους του ΔΝΤ[1], στην οποία ο αναλυτής αποσιωπά αυτή τη ραγδαία αύξηση της παραγωγής στις ΗΠΑ θεωρώντας ότι για την άνοδο των τιμών φταίει ο ΟΠΕΚ που δεν μειώνει κι άλλο την παραγωγή του!
Το ερώτημα που τίθεται όμως είναι: πώς αντέχουν οι αμερικάνικες πετρελαϊκές εταιρίες τη ραγδαία πτώση της τιμής του μαύρου χρυσού; Δεν χάνουν κέρδη;
Λυσσαλέος ανταγωνισμός
Μια ματιά στα οικονομικά αποτελέσματα των μεγαλύτερων πετρελαϊκών εταιριών των ΗΠΑ και της Βρετανίας δείχνει ότι αντέχουν την πτώση των τιμών. Πράγμα που αποτελεί μια μορφή «ντάμπινγ» προκειμένου να γονατίσουν τους ανταγωνιστές τους.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση των οικονομικών αποτελεσμάτων του τρίτου τριμήνου του 2014 από τη BP[8], η εταιρία συνέχισε να έχει κέρδη και ρευστότητα παρά την πτώση των τιμών, ώστε να πετύχει τους στόχους που έθεσε για το 2014. Η πτώση των κερδών της BP από 3.7 στα 3 δισ. δολάρια το τρίτο τρίμηνο του 2014, σε σχέση με την ίδια περίοδο του 2013, δεν εμπόδισε την αύξηση της ρευστότητας από τα 6.3 δισ. στα 9.4 δισ. δολάρια, με αποτέλεσμα να έχουν συσσωρευτεί ήδη 25.5 δισ. δολάρια το πρώτο εννιάμηνο του 2014 για τις λειτουργικές της ανάγκες, πλησιάζοντας έτσι το στόχο της συγκέντρωσης 30 δισ. δολαρίων για το 2014, που είχε τεθεί το 2011.
Τα κέρδη της EXXON-Mobil το πρώτο εννιάμηνο του 2014 ήταν αυξημένα κατά 1.72 δισ. δολάρια (ποσοστό 7%) από το επίπεδο που βρίσκονταν το πρώτο εννιάμηνο του 2013[9].
Αντίθετα οι ρωσικές εταιρίες αντιμετωπίζουν σοβαρή μείωση των κερδών τους, πράγμα που αντανακλάται και στην αξία του ρουβλιού που κατρακύλησε την ίδια περίοδο. Η πτώση του ρουβλιού ήταν αναμενόμενη από τη στιγμή που τα έσοδα από το πετρέλαιο καλύπτουν πάνω από το 45% των κρατικών εσόδων της Ρωσίας.
Ετσι, τα κέρδη της Gazprom το πρώτο εξάμηνο του 2014 ήταν χαμηλότερα από αυτά που απέκτησε η εταιρία το πρώτο εξάμηνο του 2013. Τα κέρδη (αφαιρώντας τους φόρους) έπεσαν από τα 593,4 δισ. ρούβλια στα 465,2, σημειώνοντας μείωση κατά 22% περίπου[10]!
Για τη Lukoil η κατάσταση δεν ήταν καλύτερη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει η εταιρία για το πρώτο ενιάμηνο του 2014[11], το καθαρό εισόδημα (μετά φόρων) έπεσε από τα 7,79 δισ. δολάρια που βρισκόταν τους πρώτους εννιά μήνες του 2013, στα 5,74 δισ. δολάρια το πρώτο εννιάμηνο του 2014, σημειώνοντας πτώση κατά 26%!
Αυτό που κρύβεται, λοιπόν, πίσω από την κατρακύλα των τιμών του πετρελαίου δεν είναι παρά ο λυσσαλέος ανταγωνισμός μεταξύ των μεγαλύτερων ιμπεριαλιστικών χωρών, ΗΠΑ και Ρωσίας, στο πλαίσιο του οποίου η κάθε πλευρά επιχειρεί να αυξήσει το μερίδιό της στις διεθνείς αγορές. Οταν τα πράγματα ισορροπήσουν και αναδιαταχθεί η παγκόσμια μοιρασιά της πίτας του μαύρου χρυσού, τότε οι τιμές θα ανέβουν ξανά, για να θησαυρίσουν οι πετρελαϊκές εταιρίες και να καλύψουν το χαμένο έδαφος από την πτώση της τιμής που συντελείται αυτήν την περίοδο. Το πότε θα γίνει αυτό δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε, αλλά σίγουρα πρέπει να το περιμένουμε.
Παραπομπές:
1. Επτά ερωτήσεις σχετικά με την πρόσφατη κατρακύλα των τιμών του πετρελαίου – Απαντήσεις που δίνουν στελέχη του ΔΝΤ σε άρθρο τους που αναρτήθηκε στο διαδίκτυο στις 22/12/14 (https://blog-imfdirect.imf.org/2014/12/22/seven-questions-about-the-recent-oil-price-slump/).
2. https://inflationdata.com/Inflation/Inflation_Rate/Historical_Oil_Prices_Chart.asp.
3. Oil Market Report – Εκθεση 12/12/14 (https://www.iea.org/media/omrreports/Table1.xls & https://www.iea.org/oilmarketreport/omrpublic/).
4. Αρθρο του γερμανού οικονομολόγου F.W.Engdahl, «Κερδοσκόποι πετάνε έξω τον ΟΠΕΚ από την ηγεμονία στις πετρελαϊκές τιμές», 6/5/2008, Ταιμς της Ασίας.
5. https://deltastrategygroup.com/professionals/james-e-newsome-phd.
6. Ο Πίνακας 3 συντάχτηκε σύμφωνα με τους αναλυτικούς πίνακες που δημοσιεύει το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ στο διαδίκτυο (https://ir.eia.gov/wpsr/psw01.xls).
7. US Fossil Fuel Production Subsidies under Obama, Ιούλης 2014.
8. Ανακοίνωση οικονομικών αποτελεσμάτων της BP, 28/10/14 (https://www.bp.com/en/global/corporate/press/press-releases/third-quarter-2014-results.html).
9. Ανακοίνωση οικονομικών αποτελεσμάτων της EXXON-Mobil (https://news.exxonmobil.com/press-release/exxon-mobil-corporation-announces-estimated-third-quarter-2014-results).
10. https://www.gazprom.com/f/posts/55/477129/gazprom-ifrs-2q2014-en.pdf.
11. https://www.lukoil.com/new/finreports/2014.
