Μέχρι τώρα ασχοληθήκαμε με τα αντεργατικά μέτρα που πάρθηκαν σε βάρος των ανέργων και για την προώθηση της μερικής απασχόλησης στη Γερμανία. Μέτρα που είχαν ως αποτέλεσμα τη μείωση των εργαζομένων στις λεγόμενες «κανονικές συνθήκες» απασχόλησης (συμβάσεις αορίστου χρόνου για πάνω από 20 ώρες τη βδομάδα) από 72% που ήταν το 1991 σε 60% το 2012 και τον εξαναγκασμό των ανέργων να δουλεύουν με μισθό «όσο-όσο», με την απειλή της απώλειας ακόμα κι αυτών των πετσοκομμένων επιδομάτων που έπαιρναν. Τα τελευταία χωρίστηκαν σε δύο τμήματα. Το πρώτο που ήταν το παλιό επίδομα ανεργίας δίνεται για λιγότερο χρόνο από πριν, ενώ το δεύτερο μετατράπηκε σε φιλανθρωπικό βοήθημα για τους μακροχρόνια ανέργους, αφού αποσυνδέθηκε από τον τελευταίο μισθό και υπολογίζεται πλέον βάσει των «ελάχιστων ορίων διαβίωσης».
Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν από τα 40 εκατομμύρια του εργατικού δυναμικού το 2012 τα 15 εκατομμύρια (λίγο πάνω από το 37%) να είναι είτε «αυτοαπασχολούμενοι», είτε απασχολούμενοι σε «άτυπη εργασία» (με λιγότερο από 20 ώρες τη βδομάδα ή με συμβάσεις ορισμένου χρόνου ή σε προσωρινές εργασίες ή σε mini jobs για τα οποία μιλήσαμε στο προηγούμενο φύλλο), είτε εκπαιδευόμενοι σε διάφορα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης που αποτελούν δεξαμενή άντλησης φτηνής εργασίας για τους καπιταλιστές[1]. Οι δε μακροχρόνια (πάνω από χρόνο) άνεργοι κάτω των 50 ετών έπαψαν να δικαιούνται επίδομα ίσο με το 57% ή το 53% του τελευταίου μισθού τους (ανάλογα με το αν έχουν παιδιά ή όχι) και πρέπει να αρκεστούν στο… αστρονομικό ποσό των 382 ευρώ (άγαμοι χωρίς παιδιά) για να καλύψουν τα έξοδα διατροφής, τις καθημερινές προσωπικές ανάγκες, τα έξοδα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο και της συμμετοχής στην πολιτιστική ζωή, το κόστος ηλεκτρισμού, μεταφορών και νοικοκυριού (εκτός στέγασης που καλύπτεται από το κράτος)[2]!
Τι γίνεται όμως στις δουλειές που θεωρούνται «κανονικές»; Εκεί η όποια κανονικότητα αντικαταστάθηκε με μία λέξη «μαγική» που τη συναντά κανείς άπειρες φορές στις διάφορες εκθέσεις και προτάσεις, για να… σωθούν οι εργαζόμενοι από το μπαμπούλα της ανεργίας φυσικά! Τη λέξη ελαστικοποίηση.
Ελαστικοποίηση
Ας δούμε πώς περιγράφει ο ΟΟΣΑ τα γερμανικά κατορθώματα στον τομέα αυτό: «Αντί της μείωσης της εργασίας μέσω απολύσεων, οι γερμανικές εταιρίες –όπως στην Κορέα και το Λουξεμβούργο– κατέφυγαν στη μείωση των μέσων όρων εργασίας ανά εργάτη…Πιο σημαντικές ήταν οι επίμαχες μεταρρυθμίσεις και πολιτικές που αύξησαν την ευελιξία στις ώρες εργασίας σε επιχειρησιακό επίπεδο στη μορφή του σχήματος της εργασίας μειωμένου ωραρίου (σ.σ short time work στο αγγλικό κείμενο ή Kurzarbeit στα γερμανικά), μειώσεις στα ισοζύγια των λογαριασμών εργατικού χρόνου, όσο και μειώσεις στις εβδομαδιαίες ώρες εργασίας. Αυτή η ευελιξία έχει αυξηθεί σημαντικά τα χρόνια πριν από την κρίση και έτσι βοηθά να εξηγηθεί η ευνοϊκή απάντηση στην ανεργία»[3].
Τι σημαίνουν τα παραπάνω;
Μεγάλος εχθρός των καπιταλιστών ήταν, είναι και θα είναι οι πληρωμένες υπερωρίες. Γι’ αυτό και έσπευσαν να τις μετατρέψουν σε… ρεπό. Σε περσινή έρευνα του γερμανικού Ινστιτού-του Οικονομικών Ερευνών (DWI)[4] αναφέρεται ότι αν και σημειώθηκε μεγάλη αύξηση στον αριθμό των εργαζομένων που δούλεψαν υπερωριακά (από 45% το 1984 σε 65% το 2007), ο αριθμός αυτών που αποζημιώθηκαν με ρεπό εκτινάχτηκε από 30% το 1984 σε 50% το 2005. Η έκθεση καταλήγει στο συμπέρασμα: «Η απλήρωτη υπερωρία είναι τώρα πιο συνηθισμένη από την πληρωμένη… Η χρήση αρχικά της απλήρωτης υπερωρίας όσο ξεκινά η ανάκαμψη υποδηλώνει ότι, όπως αναμενόταν, οι εργοδότες προτιμούν τη χρήση υπερωριών που αποζημιώνονται με ρεπό από την πιο ακριβή πληρωμένη υπερωρία».
Βέβαια, ακόμα δεν έχουν σταματήσει οι πληρωμένες υπερωρίες, αφού όπως επισημαίνει η έκθεση δεν είναι δυνατόν να εγκαταλειφθούν εντελώς. Οσο προχωρούσε η «ανάπτυξη» άρχισαν να γίνονται περισσότερες πληρωμένες υπερωρίες από πριν. Ωστόσο, όπως επισημαίνει έκθεση της Παγκόσμιας Οργάνωσης Εργασίας, «ενώ η πληρωμένη υπερωρία μπορεί να καταγραφτεί επαρκώς από τα δεδομένα, η απλήρωτη υποαναφέρεται στα διευθυντικά στοιχεία και τις εκθέσεις»[5].
Επομένως, η «μετάβαση» στις πληρωμένες υπερωρίες που αναφέρει ο ΟΟΣΑ ίσως να μην είναι και τόσο πραγματική. Το σίγουρο είναι ότι το πουλόβερ έχει αρχίσει να ξηλώνεται και η πληρωμένη υπερωρία κάποτε θα φαντάζει όνειρο απατηλό. Πώς όμως; Σύμφωνα με την παραπάνω έκθεση[5], «ενώ χρησιμοποιείται ακόμα σε αξιόλογο βαθμό η πληρωμένη υπερωρία, έχασε τη σημαντικότητά της κατά τη διάρκεια της περασμένης δεκαετίας. Για παράδειγμα, το 2001 η πληρωμένη υπερωρία είχε μερίδιο ίσο με το 3.5% του εργατικού όγκου και οι εργαζόμενοι δούλευαν μέχρι και 59.4 ώρες πληρωμένη υπερωρία το χρόνο. Η μείωση στην πληρωμένη υπερωρία μπορεί μερικώς να αποδοθεί στη δημιουργία και χρήση μέτρων ευελιξίας του εργατικού χρόνου. Για παράδειγμα, η επιπρόσθετη ευελιξία έχει επιτευχθεί μέσω συλλογικών συμβάσεων που σχετίζονται με τις (κυκλικές) εναλλαγές των ωρών εργασίας και την αυξανόμενη χρήση των λογαριασμών χρόνου εργασίας».
Εκ περιτροπής εργασία
Η εργασία μειωμένου ωραρίου στις συμβάσεις αορίστου χρόνου (στις «κανονικές θέσεις εργασίας» δηλαδή) ήταν το απαραίτητο συμπλήρωμα για τη μετατροπή σε λάστιχο της «κανονικής» εργασίας, με το πρόσχημα της καταπολέμησης της ανεργίας. Να πως περιγράφει αυτή τη μορφή «εκ περιτροπής εργασίας» το υπουργείο Εργασίας της Γερμανίας: «Εάν ένας εργοδότης μειώσει προσωρινά τις ώρες εργασίας και θέσει το εργατικό δυναμικό σε βραχυχρόνια εργασία, επειδή μειώθηκαν οι δουλειές ή λόγω ενός αναπόφευκτου γεγονότος, το τοπικό γραφείο εργασίας πληρώνει ένα επίδομα βραχύχρονης εργασίας (Kurzarbeitergeld) υπό τον όρο της ικανοποίησης θεσμοθετημένων απαιτήσεων. Ο κύριος σκοπός του επιδόματος βραχύχρονης εργασίας είναι να κρατήσει τους εργάτες στην απασχόληση και να αποφύγει τις απολύσεις παρά την έλλειψη εργασίας»[2].
Για να στηρίξει αυτό το μέτρο που βόλευε τους καπιταλιστές την περίοδο της αναδουλειάς, το γερμανικό κράτος έσπευσε να επιδοτήσει μέρος του χαμένου μισθού. Ετσι, αντί να πληρώνουν οι καπιταλιστές τους εργαζόμενους πλήρους απασχόλησης στις περιόδους ύφεσης για όλες τις ώρες εργασίας, τους βάζουν να δουλέψουν λιγότερο και το κράτος τους απαλλάσσει από τα «περιττά βάρη» πληρώνοντας τη διαφορά! Εδωσε λοιπόν ένα ποσό που ισοδυναμεί με το 60% του χαμένου μισθού (μείον τις κρατήσεις) γι’ αυτούς που δεν έχουν παιδιά (67% γι’ αυτούς που έχουν) σε περίπτωση που σε μια εταιρία τουλάχιστον το ένα τρίτο των εργαζομένων έχει υποστεί περικοπές στο μισθό πάνω από 10% λόγω της μείωσης των ωρών εργασίας[2]. Ως χαμένος μισθός θεωρείται η διαφορά μεταξύ του ακαθάριστου μισθού πριν το μειωμένο ωράριο και του ακαθάριστου μισθού με το μειωμένο ωράριο.
Το… πρόβλημα για τον καπιταλιστή ήταν ότι έπρεπε να πληρώσει τις ασφαλιστικές εισφορές για το σύνολο του μισθού, ακόμα δηλαδή και για το μέρος της εργασίας που δεν παρασχέθηκε. Το πρόβλημα όμως «διευ-θετήθηκε» από το Φλεβάρη του 2009, οπότε το κράτος ανέλαβε να πληρώσει το 50% των ασφαλιστικών εισφορών για το μέρος της εργασίας που δεν παρασχέθηκε, ενώ από τον Ιούλη του ίδιου χρόνου το κράτος ανέλαβε να καλύψει το 100% των ασφαλιστικών εισφορών στην περίπτωση που η εργασία μειωμένου χρόνου ξεπεράσει τους έξι μήνες[6].
Ο χρόνος της κρατικής επιδότησης της εργασίας με μειωμένο ωράριο διαφοροποιήθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης. Κάποια στιγμή έφτασε μέχρι και τα δύο χρόνια[7 & 9], ενώ σήμερα για αιτήσεις εργασίας μειωμένου ωραρίου που θα υποβληθούν μέχρι τις 31 Δεκέμβρη του 2013 ο χρόνος επιδότησης είναι ένα έτος[2]. Αυτό σημαίνει ότι επί ένα χρόνο το κράτος θα επιδοτεί τις θέσεις εκ περιτροπής εργασίας .
Η εκ περιτροπής εργασία έκανε θραύση στην περίοδο κορύφωσης της κρίσης που χτύπησε την Ευρώπη. Σύμφωνα με έκθεση του γερμανικού Ινστιτούτου Μελετών Εργασίας[8], που επικαλείται στοιχεία από το Ομοσπονδιακό Γραφείο Εργασίας, η αύξηση του αριθμού των εργαζομένων που έκαναν αίτηση για επίδομα μειωμένου ωραρίου ήταν πραγματικά συγκλονιστική. Από 100 χιλιάδες που ήταν το 2008 εκτινάχτηκαν στο 1.5 εκατομμύριο, σε περισσότερες από 61 χιλιάδες επιχειρήσεις το Μάη του 2009, δηλαδή 15πλασιάστηκαν! Συνολικά για το 2009 έγιναν πάνω από 162 χιλιάδες αιτήσεις για τη χορήγηση του επιδόματος εργασίας μειωμένου ωραρίου στο Ομοσπονδιακό Γραφείο Εργασίας και αφορούσαν πάνω από 3.6 εκατομμύρια εργαζόμενους[9]! Μιλάμε για εργαζόμενους πλήρους απασχόλησης που έλαβαν επίδομα μειωμένου ωραρίου λόγω οικονομικών συνθηκών. Αν και μετέπειτα αυτό το νού-μερο έπεσε σημαντικά (σε κάτω από 150 χιλιάδες το Φλεβάρη του 2011), δείχνει ότι αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για τους καπιταλιστές σε περιόδους μείωσης της παραγωγής. Τα λεφτά που έδωσε το γερμανικό κράτος για την επιδότηση των θέσεων εργασίας μειωμένου ωραρίου έφτασαν στα 4.6 δισ. ευρώ μόνο για το 2009[9].
Συνδικαλιστική συναίνεση
Δεν ήταν λίγες οι φορές που η μειωμένη εργασία θεσμοθετήθηκε μέσα από τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας, πάντα για το… καλό των εργαζόμενων με τη συναίνεση της συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. Ας δούμε πώς περιγράφει αυτή τη συναίνεση ο ΟΟΣΑ[3]: «Με τις κλαδικές διαπραγματεύσεις να γίνονται λιγότερο δημοφιλείς, αντανακλώντας εν μέρει τη μείωση της συμμετοχής στα συνδικάτα και τους συνδέσμους των εργοδοτών, οι συλλογικές συμβάσεις έγιναν πιο ευέλικτες δίνοντας περισσότερη ανοχή για παρεκκλίσεις στις επιχειρήσεις. Παραδείγματα είναι η εισαγωγή των "ανοιχτών άρθρων" (δηλαδή εξαιρέσεις από τις ρυθμίσεις του εργασιακού χρόνου που περιλαμβάνονται σε μία συλλογική σύμβαση), ή των "άρθρων στέρησης" (δηλαδή εξαιρέσεις από το επίπεδο του συμφωνημένου μισθού κατά τη διάρκεια μιας επισφαλούς οικονομικής κατάστασης). Συχνά η συναίνεση των συνδικάτων στην εφαρμογή τέτοιων μέτρων σχετίζεται με ρητές εγγυήσεις των εργοδοτών, όπως οι εγγυήσεις για την παραμονή στην εργασία. Τέτοιες "συμβάσεις εργασίας σε επιχειρησιακό επίπεδο" ή "εργασιακές συμμαχίες" στοχεύουν στο να δυναμώσουν τις μακροχρόνιες εργασιακές σχέσεις αυξάνοντας την ευελιξία των εργασιακών συνθηκών, και επομένως συμβάλλοντας στην εξασφάλιση των θέσεων εργασίας σε περιόδους κρίσης.
Εκτός από συμφωνίες για ευέλικτες ώρες εργασίας, τέτοιες συμβάσεις επιτρέπουν επίσης την αναστολή των πληρωμών των ετήσιων μπόνους, των πληρωμένων αδειών ή καθαρές μισθολογικές περικοπές. Συμφωνίες μεταξύ των κοινωνικών εταίρων σε τέτοια ζητήματα διευκολύνθηκαν από μία κυβερνητική απόφαση να βασίζονται τα επιδόματα ανεργίας στο αρχικό εισόδημα ενός υπαλλήλου και έτσι να μην λαμβάνεται υπόψη η προσωρινή μείωση του μισθού για τον υπολογισμό των επιδομάτων. Αυτές οι συμφωνίες έχουν επεκταθεί περισσότερο από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 και, ειδικά μεταξύ των επιχειρήσεων με περισσότερα από 250 άτομα, περισσότερες από τις μισές τις έχουν ενσωματώσει μέχρι το 2010».
Τα επιδοτούμενα σχήματα μειωμένου ωραρίου, όμως, δεν ήταν ο κύριος λόγος για τη μείωση στο χρόνο εργασίας (και τις αποδοχές φυσικά) των εργαζομένων στη Γερμανία. Οπως επισημαίνει έκθεση του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας στην ΕΕ[10], που επικαλείται στοιχεία από τον ΟΟΣΑ, μόνο το 25% περίπου του μέσου όρου των μειώσεων των ωρών εργασίας στη Γερμανία οφείλονταν στο σχήμα μειωμένου χρόνου εργασίας. Ο κύριος τρόπος μείωσης ήταν οι μειώσεις στον εργατικό χρόνο με πρωτοβουλία του εργοδότη (40%), ακολουθούμενο από μείωση των υπερωριών (20%) και χρεωστικούς λογαριασμούς εργατικού χρόνου (20%). Ποιοι είναι όμως αυτοί οι λογαριασμοί;
Αποταμίευση υπερωριών
Οι λογαριασμοί αυτοί δεν ήταν παρά η γνωστή «διευθέτηση του χρόνου εργασίας», με την «αποταμίευση» των υπερωριών σε έναν «λογαριασμό», έτσι ώστε να μετατραπούν σε ρεπό όταν δεν θα υπάρχει δουλειά. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία[3 & 5], οι μισοί εργαζόμενοι στη Γερμανία διαθέτουν τέτοιους λογαριασμούς που χρησιμοποιούνται όλο και πιο συχνά για να διευθετηθούν οι διακυμάνσεις στη ζήτηση. Σε περίπτωση που η ζήτηση εργασίας είναι μεγάλη, αυξάνονται οι ώρες εργασίας (χωρίς να πληρώνονται ως υπερωρίες) και οι υπερβάλλουσες κατατίθενται στον λογαριασμό. Στην περίπτωση που πέσει η ζήτηση και η παραγωγική δραστηριότητα μειωθεί, τότε ο εργαζόμενος μειώνει το χρόνο εργασίας του κάνοντας «ανάληψη» από τις ώρες που είχε δουλέψει.
Πρόκειται για την ίδια λογική με το σχήμα μειωμένου ωραρίου, μόνο που εδώ δεν υπάρχει κρατική επιδότηση. Να πως περιγράφει τη χρήση των λογαριασμών αυτών μια ανταπόκριση του πρακτορείου Bloomberg: «Στην Trumpf GmbH & Co. KG, ένα γερμανικό κατασκευαστή μηχανολογικών εργαλείων, ηλεκτρονικών και λέιζερ, κάθε υπάλληλος εργάζεται μέχρι 250 ώρες περισσότερες από αυτές που συμφωνήθηκαν στη σύμβαση όταν υπάρχει πολλή δουλειά και μέχρι 250 ώρες λιγότερο όταν η ζήτηση είναι χαμηλή. Οταν οι παραγγελίες κατέρρευσαν το Νοέμβριο του 2008, η κατασκευαστική με έδρα το Ditzingen, εξάντλησε το όριο των 500 ωρών, πριν μετακυλίσει σχεδόν 3.200 από τους 4.500 εργάτες της στη Γερμανία στο κυβερνητικό πρόγραμμα βραχείας εργασίας»[11]. Αφού ξεζούμισε τους εργάτες η Trumpf, τους πέταξε σαν στυμμένες λεμονόκουπες στον Καιάδα της εκ περιτροπής εργασίας.
Με τη νομοθεσία που τέθηκε σε ισχύ από την 1.2.2009[9], οι καπιταλιστές έχουν το δικαίωμα να κάνουν αίτηση για εκ περιτροπής εργασία πριν εξαντληθούν οι λογαριασμοί εργατικού χρόνου των εργαζομένων τους. Αυτό σημαίνει ότι ένας καπιταλιστής μπορεί να μειώσει το μισθό του εργαζόμενου (μειώνοντας αντίστοιχα τις ώρες εργασίας του) ακόμα κι αν ο τελευταίος έχει στο λογαριασμό του ώρες εργασίας που του τις χρωστάει ο καπιταλιστής σαν ρεπό! Αποτέλεσμα όλων αυτών των αλλαγών στις συνθήκες εργασίας ήταν το βάλτωμα της εσωτερικής κατανάλωσης και η όξυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων. Γι’ αυτά όμως θα μιλήσουμε στο επόμενο φύλλο.
Παραπομπές
1. Βλ. πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος με στοιχεία παρμένα από τη Γερμανική Στατιστική Υπηρεσία (https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/NationalEconomyEnvironment/LabourMarket/
Employment/LabourForceSurvey/Tables/AtypKernerwerbErwerbsformErwerbstaetigeZR.html & https://www. destatis.de/EN/PressServices/Press/pr/2012/09/PE12_308_62.html).
2. Υπουργείο Εργασίας & Κοινωνικών Θεμάτων – Εγγραφο με διευκρινίσεις σε εργασιακά θέματα, (https://www.bmas.de/SharedDocs/Downloads/DE/PDF-Publikationen/a998-social-security-at-a-glance-total-summary.pdf?__blob=publicationFile).
3. Οικονομική έρευνα ΟΟΣΑ: Γερμανία 2012 – Η γερμανική αγορά εργασίας ετοιμάζεται για το μέλλον (https://www. keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/economics/oecd-economic-surveys-germany-2012/the-german-labour-market_eco_surveys-deu-2012-4-en#page1).
4. Ερευνα για την ευέλικτη εργασία με τίτλο: «Flexible Work Time in Germany: Do Workers Like It and How Have Employers Exploited It Over the Cycle?» [Ευέλικτη εργασία στη Γερμανία: Αρέσει στους εργάτες και πώς οι εργοδότες την εκμεταλλεύτηκαν κατά τη διάρκεια του (σ.σ. οικονομικού) κύκλου;] – Ινστιτούτο Οικονομικών Ερευνών (DWI) 13/9/2012 (https://www.diw.de/documents/publikationen/73/diw_01.c.409028.de/diw_sp0489.pdf).
5. Safeguarding jobs in times of crisis – Lessons from the German experience (Διασώζοντας θέσεις εργασίας την εποχή της κρίσης – Μαθήματα από τη γερμανική εμπειρία) – Παγκόσμια Οργάνωση Εργασίας (INTERNATIONAL LABOUR ORGANIZATION – INTERNATIONAL INSTITUTE FOR LABOUR STUDIES (https://www.ilo.org/public/english/bureau/inst/download/dp207_2011.pdf).
6. Conditions of Work and Employment Series No. 25 – The German work-sharing scheme: An instrument for the crisis (Δελτίο για τις συνθήκες εργασίας Νο.25 – Το γερμανικό σχήμα μοιράσματος εργασίας: Ενα εργαλείο για την κρίση (https://www.ilo.int/wcmsp5/groups/public/—ed_protect/—protrav/—travail/documents/publication/wcms_145335.pdf).
7. Short-time working allowance due to temporary shortfall (Επίδομα βραχυχρόνιας εργασίας εξαιτίας προσωρινής ύφεσης) – Ομοσπονδιακό Γραφείο Εργασίας (https://www.arbeitsagentur.de/nn_ 439356/EN/zentraler-Content/Leistungen/Kurzarbeitergeld-EN-54298.html).
8. Short-time work: The German answer to the Great Recession (Βραχυχρόνια εργασία: Η γερμανική απάντηση στην Μεγάλη Υφεση) Discussion paper series // Forschungsinstitut zur Zukunft der Arbeit, No. 5780, Institute for the Study of Labor (IZA) (https://ftp.iza.org/p5780.pdf).
9. Germany: Short-time working allowance (Γερμανία: Επίδομα βραχύχρονης εργασίας) – Eurofound 2010 (https://www. eurofound.europa.eu/pubdocs/2010/632/ en/2/EF10632EN.pdf).
10. ERM REPORT 2010 Extending flexicurity – The potential of short-time working schemes (Επεκτείνοντας την ευελφάλεια – Η δυνατότητα των σχεδίων μειωμένου χρόνου εργασίας) (https:// www.eurofound.europa.eu/pubdocs/2010 /71/en/1/EF1071EN.pdf).
11. https://www.bloomberg.com/news/2010-07-27/germany-s-labor-market-miracle-comes-at-a-price-for-recovering-economy.html.
