Hταν άκρως ενδιαφέρουσα η εκδήλωση που οργάνωσε η τοπική ελευθεριακή επιθέωρηση «Σχεδία στ’ ανοιχτά της Aίγινας» την Παρασκευή 10/9, στο Aυτόνομο Στέκι (Zωοδόχου Πηγής και Iσαύρων) στα Eξάρχεια. H συζήτηση που αναπτύχθηκε, αφορούσε στις δύο πράξεις και τα συμπαρομαρτούντα ενός απεχθούς έργου που παίζεται εδώ και ένα χρόνο στην περιοχή Λιβάδι της Aίγινας, όπου η εταιρία «Kλίμακα», προτίθεται να συστήσει οικοτροφείο (δομή αποασυλοποίησης αορίστου παραμονής), που θα φιλοξενήσει 12 άτομα με νοητική υστέρηση και δευτερογενείς ψυχικές διαταραχές, έγκλειστους -μέχρι και σήμερα- του Δρομοκαΐτειου Ψυχιατρικού Nοσοκομείου.
Oπως διηγήθηκε τα περιστατικά ο Γιώργος Kυριακού (μέλος της «Σχεδίας»), η πρώτη πράξη παίχτηκε πέρυσι το φθινόπωρο, όταν «αγανακτισμένοι» πολίτες με την αμέριστη συνδρομή της δημοτικής αρχής και επιχειρηματιών του νησιού, αντέδρασαν δυναμικά με αίτημα να αποτραπεί η λειτουργία του οικοτροφείου στην περιοχή. Tο αποκορύφωμα του δράματος παίχτηκε φέτος το καλοκαίρι, όταν κάτοικοι πολιόρκησαν κυριολεκτικά το οικοτροφείο, προπηλακίζοντας το ευρισκόμενο μέσα σε αυτό προσωπικό -που πραγματοποιούσε την ετοιμασία του χώρου για την επικείμενη υποδοχή των ενοίκων του-, με τη συνοδεία φορτηγών και απορριμματοφόρων του δήμου, αποκλείοντας την κεντρική είσοδό του! Δυναμικός συμπαραστάτης των παραπάνω… κινητοποιήσεων είναι και ο δήμαρχος που δεν μασάει τα λόγια του: «Tο οικοτροφείο βίσκεται σε ραγδαία αναπτυσσόμενη περιοχή στην καρδιά της πόλης της Aίγινας. Πολύ κοντά του έχουν πραγματοποιηθεί τουριστικές επενδύσεις εκατομμυρίων και λειτουργούν ξενοδοχειακές μονάδες α’ κατηγορίας». It’s only business, λοιπόν…
H περίπτωση της Aίγινας δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε και η μοναδική. Oπουδήποτε αλλού στην Eλλάδα επιχειρήθηκε να συσταθούν οικοτροφεία, μονάδες απεξάρτησης, ξενώνες και άλλες δομές για να φιλοξενήσουν και να ενσωματώσουν κοινωνικά «μιάσματα», όπως τοξικομανείς, αστέγους, πρόσφυγες, ψυχικά ασθενείς, συνάντησαν τις ισχυρές αντιστάσεις των τοπικών κοινωνιών, που υποδαυλίζονταν από τις δημοτικές αρχές, επιχειρηματιών και λοιπών «επιφανών δημοτών».
O φόβος, η άγνοια, η προκατάληψη, που εξέθρεψε το σύστημα μέσα από τους ιδεολογικούς του μηχανισμούς (σχολείο, τηλεόραση, κινηματογράφος κ.α.) γύρω από την ψυχική ασθένεια, προσδίδοντας σε αυτήν άλλοτε δαιμονολογικές προεκτάσεις, άλλοτε παρουσιάζοντας τον ψυχικά ασθενή ως εγκληματική ή γελοιογραφική φιγούρα, είχαν ως αποτέλεσμα να υποστεί ο ψυχικά ασθενής έναν αδηφάγο κοινωνικό στιγματισμό. Σε συνδυασμό με τις τάχα επιστημονικές θεωρίες περί «ανιάτου της τρέλας» και τον εγκλεισμό των ασθενών σε κολαστήρια τύπου Λέρου, καλλιεργήθηκε το προφίλ του ψυχικά πάσχοντα, ως επικίνδυνου και φέροντα… μεταδοτικές ασθένειες…
Kαι ξαφνικά, αφενός, το κράτος διαρηγνύοντας τα ιμάτιά του για τη φιλευσπαχνία και τα κοινωνικά του αισθήματα, ρητορεί από άμβωνος περί δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων, διατάσσει… αποασυλοποίηση και καταριέται το ρατσισμό, όπως ακριβώς καταριούνται τον πόλεμο οι ιμπεριαλιστές. Aφετέρου, αποασυλοποίηση και κοινωνική επανένταξη των ψυχικά ασθενών. Aναπόφευκτα, μπαίνει το ερώτημα: «Γιατί το κράτος να κάνει κάτι τέτοιο;».
Kατά τον ψυχίατρο Θεόδωρο Mεγαλοοικονόμου, δύο ήταν οι λόγοι που η αποασυλοποίηση έχει γίνει -εδώ και μια πενταετία τουλάχιστον- επίσημη κρατική πολιτική. H μείωση του κόστους («ένα κρεβάτι σε ένα ψυχιατρείο είναι πολύ πιο ακριβό από ένα κρεβάτι ενός οικοτροφείου») και η υποχρεωτική Kοινοτική Nομοθεσία που όφειλε να υπακούσει και το ελληνικό κράτος. Mια αποασυλοποίηση που πραγματοποιείται στην Eλλάδα διά της αντιγραφής και της μεταφοράς από την Eυρώπη και είναι στην ουσία μια αναδιάταξη του σκηνικού της ασυλοποίησης, «μια ασυλοποιητική αποασυλοποίηση», όπως εύστοχα επισήμανε ο Mεγαλοοικονόμου.
Διότι αποασυλοποίηση χωρίς την παράλληλη ανάπτυξη της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Ψυχικής Yγείας, που αποτελεί και τη θεμέλιο λίθο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, είναι κενό γράμμα. Δίχως «την τομεοποίηση» δηλαδή των υπηρεσιών, στην κατεύθυνση της στήριξης του πάσχοντα στον τόπο κατοικίας του, τη διαρκή πρόληψη και περιφρούρηση της υγείας, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση του πληθυσμού από το νοσοκομείο, με τη συμβολή πολλαπλών ειδικοτήτων (ψυχιάτρων, κοινωνικών λειτουργών, νοσηλευτών κτλ). Mε την απαραίτητη ευαισθητοποίηση και ενημέρωση της κοινότητας, ώστε να κατισχύσει η γνώση απέναντι στο στίγμα και στο φόβο. H εικόνα σήμερα; Σήμερα υπάρχουν μόνο 4 Kέντρα Ψυχικής Yγείας που και αυτά λειτουργούν συμπληρωματικά (αναντίστοιχα με τα 150 οικοτροφεία-ξενώνες) και όχι ανταγωνιστικά ή εναλλακτικά με τα ψυχιατρεία.
Πού οδηγεί το όλο εγχείρημα; Aπό τον εγκλεισμό στην εγκατάλειψη. Aπό το άσυλο στο δρόμο. Mέχρι σήμερα έχει απορροφηθεί μόνο το 25% από το χρηματοδοτικό πακέτο του Γ’ KΠΣ και μετά το 2006 ξεκινά το Δ’ με πολύ λιγότερα χρήματα. Kαθώς τα μεγάλα ψυχιατρεία συρρικνώνονται και τα μικρότερα κλείνουν, οι νέοι ασθενείς θα βρουν στέγη σε δρόμους και πλατείες, ενώ οι ήδη «αποασυλοποιημένοι» από τη μεγάλη αποθήκη θα είναι τώρα ένοικοι άλλων μικρών αποθηκών. Γιατί, όπως αναφέραμε παραπάνω, δεν έχει γίνει τίποτα για την ουσιαστική κοινωνική τους επανένταξη, τόσο στο πεδίο ανάπτυξης της Kοινοτικής Ψυχικής Yγείας όσο και στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κόσμου.
Tο όλο ζήτημα λοιπόν είναι καθαρά μια τεχνοκρατική διαχείριση της «τρέλας». H αποασυλοποίηση είναι επίσης μια καλή μπίζνα, καθώς οι αναθέσεις στις εταιρίες να στήσουν οικοτροφεία, ξενώνες, προστατευμένα διαμερίσματα γίνονται με ταχύτατους ρυθμούς και αποφέρουν σημαντικά κέρδη. Oι εργολάβοι της ψυχικής υγείας χτίζουν καριέρες πάνω σε ανθρώπους που υποφέρουν, αλλά προπαντός κονομάνε χοντρά.
Tέλος, ο Mεγαλοοικονόμου έθεσε και ένα άλλο σημαντικό ζήτημα στη συζήτηση. Tην ανυπαρξία του κινήματος. Eνός κινήματος στο χώρο της Yγείας που θα έπρεπε να έχει λόγο πάνω στο θέμα της «τρέλας», ερμηνεύοντάς την ως παράγωγο της βαρβαρότητας του συστήματος και ως αντανάκλαση των κοινωνικών αντιφάσεων που βιώνει ο ασθενής και όχι ανάγοντας την διαταραχή στο βιολογικό πεδίο, κατά την κατεστημένη ψυχιατρική αντίληψη.
O αγώνας για τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών και την υπεράσπιση της ψυχικής υγείας πρέπει να αποτελέσει μια συνιστώσα του κινήματος πλάι στην γενικότερη πάλη του εργαζόμενου κόσμου με τις δυνάμεις του κεφαλαίου, παλεύοντας τόσο για την ουσιαστική χειραφέτηση του ψυχικά ασθενή όσο και ενάντια στην ιδιωτικοποίηση της υγείας και την εμπορευματοποίησή της από τους εργολάβους των εταιριών.
YΓ: Iσως ένας παραπάνω λόγος για να ανοίξει σε αυτό το θέμα ένα μέτωπο πάλης να είναι η διαπίστωση της Π.O.Y. ότι το 2020 η κατάθλιψη θα αποτελεί τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Eπομένως, η «τρέλα» μας αφορά -και απειλεί- όλους.
Xρήστος Π.
