Η λέξη άσυλο ετυμολογείται από το στερητικό «α» και τη λέξη «σύλη» που σημαίνει αφαίρεση, απογύμνωμα, λεηλάτηση. «Ασυλο» δηλαδή, σημαίνει κάτι ασφαλές και απαραβίαστο. Αυτό που σε γενικές γραμμές κατανοούμε σαν «πανεπιστημιακό άσυλο» είναι απαγόρευση εισόδου δημόσιας δύναμης στο πανεπιστήμιο.
Στην Ελλάδα, από τον 19ο αιώνα ακόμα, η έννοια του πανεπιστημιακού ασύλου αποτελεί ένα εθιμικό δίκαιο των Πανεπιστημίων. Τον Ιανουάριο του 1897 έχουμε την πρώτη, και μάλιστα ένοπλη, φοιτητική κατάληψη πανεπιστημιακού κτιρίου στην Αθήνα. Οι φοιτητές επικαλέστηκαν την παραβίαση του ασύλου από τους άνδρες της χωροφυλακής και κατέλαβαν το χώρο.
«H έννοια του πανεπιστημιακού ασύλου άρχισε να αποκτά βαρύνουσα πολιτική και θεσμική σημασία κατά την μετεμφυλιακή περίοδο. Το φοιτητικό κίνημα της προδικτατορικής περιόδου μετέτρεψε το πανεπιστήμιο σε πολιτικό προμαχώνα της ελεύθερης διακίνησης και πάλης των πολιτικών ιδεών και το πανεπιστημιακό άσυλο σε ασπίδα απέναντι στην αστυνόμευση της πανεπιστημιακής ζωής».
Τυπικά, δηλαδή, το πανεπιστημιακό άσυλο υπήρχε ακόμα και στις πιο μαύρες σελίδες της νεοελληνικής ιστορίας. Πριν τη χούντα, το μόνο που ήταν υπό συζήτηση ήταν εάν το άσυλο επεκτείνεται και στους προαύλιους χώρος των πανεπιστημίων ή ισχύει μόνο για τις αίθουσες διδασκαλίας. Φυσικά, η εξουσία ποτέ δεν σταμάτησε να παραβιάζει το πανεπιστημιακό άσυλο με όποια αφορμή της δινόταν κάθε φορά. Οι χαφιέδες του Σπουδαστικού της Ασφάλειας τριγυρνούσαν προκλητικά στα προαύλια των πανεπιστημίων, παρέα με χαφιέδες φοιτητές (ΕΚΟΦίτες και άλλα φυντάνια), στέλνοντας τρομοκρατικά μηνύματα στους αριστερούς φοιτητές, οι οποίοι συχνά-πυκνά καλούνταν στην Ασφάλεια «δι’ υπόθεσίν τους». Ακόμα και τότε, όμως, ήταν ιδιαίτερα προσεκτικοί και συνήθως συλλήψεις έκαναν στους δρόμους έξω από τα πανεπιστήμια, όχι μέσα.
Ακόμα και στην περίοδο της χούντας το άσυλο –τυπικά και μόνο– θεωρούνταν σε ισχύ. Η Αστυνομία είχε φυλάκια έξω από κάθε σχολή, μέσα όμως σπάνια έμπαιναν οι ασφαλίτες του Σπουδαστικού. Επικρατού-σε μια κατάσταση εντελώς διαφορετική απ’ αυτή που επικρατούσε έξω από τα πανεπιστήμια. Το άσυλο ήταν μια συνεχής διελκυστίνδα ανάμεσα στις δυνάμεις της χούντας και το φοιτητικό κίνημα. Στις 14 και 22 Φεβρουαρίου του 1973, λόγω παραβίασης του ασύλου, παραιτήθηκε η Σύγκλητος του ΕΜΠ και το διορισμένο Διοικητικό Συμβούλιο της Φιλοσοφικής Σχολής. Ετσι η χούντα αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει το θέμα και θεσμικά. Φυσικά, δεν μπορούμε να μιλάμε για άσυλο την περίοδο εκείνη που η ΕΦΕΕ ήταν διορισμένη από τη χούντα, οι χαφιέδες μέσα στα πανεπιστήμια και οι «απείθαρχοι» φοιτητές οδηγούνταν σε υποχρεωτική στράτευση σε μονάδες ανεπιθύμητων στα σύνορα.
Κατά την αναθεώρηση του Συντάγματος το 1975, η τότε πλειοψηφία απέρριψε την πρόταση του Γ.Α. Μαγκάκη να κατοχυρωθεί συνταγματικά το άσυλο. Το 1977, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Ευστάθιος Μπλέτσας γνωμοδότησε ότι το πανεπιστημιακό άσυλο δεν υφίσταται και ότι η αστυνομία έχει δικαίωμα και καθήκον να μπαίνει όποτε θέλει στα ΑΕΙ, να παρίσταται στις φοιτητικές συνελεύσεις «εάν αυταί παρεξέκλιναν του σκοπού των και μετατράπηκαν σε πολιτικές συναθροίσεις», όπως και «να ανακαλύπτει και να προσαγάγει σε δίκη τους φυσικούς ή ηθικούς αυτουργούς» των «εγκλημάτων» της αφισοκόλλησης, της ανάρτησης πανό και της αναγραφής συνθημάτων στους τοίχους. Οι σφοδρές αντιδράσεις ανάγκασαν τον τότε υπουργό Παιδείας Γεώργιο Ράλλη να διευκρινίσει ότι «η κυβέρνηση αναγνωρίζει ουσιαστικά και στην πράξη το πανεπιστημιακό άσυλο».
Ετσι, μετά από σχεδόν έναν αιώνα διεκδικήσεων, το 1982 επί κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ κατοχυρώνεται πλέον και νομοθετικά η έννοια του ασύλου. Το άρθρο 2 του Ν.1268/82 παρ. 5 αναφέρει: «Το Πανεπιστημιακό Ασυλο καλύπτει όλους τους χώρους των ΑΕΙ και συνίσταται στην απαγόρευση επέμβασης της δημόσιας δύναμης στους χώρους αυτούς χωρίς την πρόσκληση ή την άδεια του αρμόδιου οργάνου του ΑΕΙ».
Στα μετεμφυλιακά χρόνια και τη χούντα, έννοιες όπως «ελεύθερη διακίνηση των ιδεών», «ακαδημαϊκή ελευθερία» και «αυτοτέλεια των ΑΕΙ» έμοιαζαν περισσότερο με ανέκδοτο πάρα με πιθανή μελλοντική πραγματικότητα. Ακόμα και στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, που υπήρχε η αντίληψη ότι μια νέα χούντα είναι «προ των πυλών», η θεσμική κατοχύρωση του ασύλου έμοιαζε σαν ενδεχόμενο και όχι σαν θέσφατο.
Από το 1982 μέχρι και το 2007, το φοιτητικό κίνημα, με τις καμπές και τις ανόδους του, δεν έπαψε να υπερασπίζεται αυτήν την κατάκτηση. Στους πανεπιστημιακούς χώρους πλέον είχαν χώρο όλες οι απόψεις, τόσο σε επίπεδο ζύμωσης όσο και σε επίπεδο τακτικής. Είναι πολλές οι περιπτώσεις που η κυρίαρχη ιδεολογία «έχασε τη γη κάτω από τα πόδια της» κλονιζόμενη από τη δράση του φοιτητικού κινήματος. Από τη στιγμή που το πανεπιστημιακό άσυλο θεσπίστηκε, η εξουσία δεν έπαψε ποτέ να το καταπατά. Προσπαθώντας έτσι να βάζει πάντα την «ελευθερία» που κερδήθηκε μέσα στα δικά της στεγανά.
Το 2007, έρχεται ο νόμος Γιαννάκου. Το φοιτητικό κίνημα του 2006-2007 αντέδρασε έντονα, όμως δεν κατάφερε να αποκρούσει τον λεγόμενο νόμο-πλαίσιο. Στο άρθρο 3 του Νόμου 1549/2007 αναφέρεται: «Το ακαδημαϊκό άσυλο καλύπτει όλους τους χώρους του ΑΕΙ στους οποίους γίνεται εκπαίδευση και έρευνα. Οι χώροι αυτοί καθορίζονται με απόφαση και ευθύνη της Συγκλήτου για τα Πανεπιστήμια και της Συνέλευσης για τα ΤΕΙ». Μια μικρή φράση αλλάζει όλη την ουσία. Ενώ μέχρι πρότινος το άσυλο κάλυπτε όλους τους χώρους των ΑΕΙ-ΤΕΙ, πλέον θα καθορίσουν τα ιδρύματα ποιους θα καλύπτει. Ανοίγει δηλαδή το παράθυρο, πετώντας το μπαλάκι στους πρυτάνεις, για να μπουν στο άσυλο μόνο τα αμφιθέατρα! Και έτσι να μπορούν οι μπάτσοι να μπαίνουν ανενόχλητοι στους διαδρόμους και τα προαύλια και να πιάνουν τους επικίνδυνους καταληψίες.
Στην «επίσημη» Ιστορία αναφέρονται μόνο τρεις άρσεις του πανεπιστημιακού ασύλου. Η πρώτη το 1985 στην κατάληψη του Xημείου Αθηνών. Tην απόφαση έλαβε η Eπιτροπή Aσύλου επί πρυτανείας Μιχάλη Σταθόπουλου. Η δεύτερη το 1995 λόγω επεισοδίων στο κτίριο του ΕΜΠ, επί πρυτανείας Νίκου Mαρκάτου. Και η Τρίτη το 2002 στην Κρήτη, στην άτυπη σύνοδο των υπουργών Eθνικής Αμυνας της EΕ, όπου ελικόπτερο της Αστυνομίας εντόπισε χασισοφυτεία σε δασώδη έκταση στο Pέθυμνο, ιδιοκτησίας του Πανεπιστημίου Kρήτης. Και στις τρεις περιπτώσεις, αστυνομικές δυνάμεις εισήλθαν στους πανεπιστημιακούς χώρους.
Η πραγματικότητα βέβαια είναι εντελώς διαφορετική. Οι μπάτσοι, εκτελώντας πάντα τις εντολές που τους δίνονται, παραβιάζουν το πανεπιστημιακό άσυλο με κάθε ευκαιρία. Ακολουθούν μερικά γνωστά παραδείγματα:
♦ 5.1.1983: Αστυνομικός εισβάλλει στο ΑΠΘ για να συλλάβει εργαζόμενο που είχε διαπληκτιστεί με εργολάβο μετά την απόλυσή του.
♦ 14.10.1983: Αστυνομικοί και ΜΑΤ επιτίθενται σε συγκεντρωμένους της «Επιτροπής για το Στρατό» στα Προπύλαια, μετά την απαγόρευση προγραμματισμένης πορείας.
♦ 2.2.1984: Η στρατονομία εισβάλλει στην Κτηνιατρική Σχολή Θεσσαλονίκης για το σπάσιμο περιφρούρησης φοιτητικής απεργίας.
♦ 11.4.1984: Ενοπλοι ασφαλίτες εισβάλλουν και συλλαμβάνουν φοιτητές στη Νομική Κομοτηνής, για «αναγραφή συνθημάτων». Η Σύγκλητος του ΔΠΘ ζητάει την πειθαρχική δίωξη των υπεύθυνων αστυνομικών.
♦ 24-25.10.1991: Η Σύγκλητος δίνει το πράσινο φως και τα ΜΑΤ προβαίνουν σε 28 συλλήψεις στον προαύλιο χώρο του ΕΜΠ, μετά τη λήξη μαθητικής πορείας.
♦ 17.8.1994: Η Σύγκλητος δίνει την άδεια στα ΜΑΤ για είσοδο στην ΑΣΟΕΕ, η οποία τελεί υπό κατάληψη σε ένδειξη συμπαράστασης προς τους απεργούς πείνας Γ. Μπαλάφα και Οδ. Καμπούρη.
♦ 17-18.11.1995: Τα ΜΑΤ προχωρούν στον εγκλωβισμό 1.500 νέων στο ΕΜΠ, με το ξεκίνημα της πορείας για το Πολυτεχνείο. Η Σύγκλητος σπεύδει να επιτρέψει την επέμβαση της αστυνομίας πολύ πριν ξεκινήσουν τα επεισόδια, διασφαλίζοντας την αποχώρηση όσων επιθυμούσαν. Οι 479 που παραμένουν συλλαμβάνονται.
♦ 10.5.2005: Οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ Χ. Βερελής και Ευ. Βενιζέλος προσέρχονται στο ΕΜΠ για να παραστούν σε παρουσίαση βιβλίου. Στα αυτοκίνητά τους επιβαίνουν και αστυνομικοί, γεγονός που πυροδοτεί διαπληκτισμούς με φοιτητές και μαζική ρίψη χημικών, ενώ σημειώνεται ο τραυματισμός ενός 28χρονου από το όπλο του φρουρού του Βερελή.
♦ 14.11.2005: Φοιτητές που επιχειρούν να κρατήσουν ανοιχτή τη σχολή τους κατά τον εορτασμό του Πολυτεχνείου, καταδιώκονται από ΜΑΤ που εισβάλλουν στο προαύλιο της ΑΣΟΕΕ. Η ΕΛΑΣ σε ανακοίνωσή της κάνει λόγο για «παρασυρμό» των αστυνομικών οργάνων λόγω «έντασης».
♦ 17.11.2006: Αστυνομικοί εγκαθίστανται στο χώρο των Προπυλαίων κατά την πορεία για το Πολυτεχνείο.
♦ 22.2.2007: Πολυτεχνείο, 6.9.2007 ΤΕΙ Ναυπάκτου, 8.9.2007 ΑΠΘ.
♦ Δεκέμβριος 2008 Τμήμα ΜΜΕ του ΕΚΠΑ.
♦ 3.12.2009: Οι μπάτσοι κλείνουν την είσοδο της ΑΣΟΟΕ, μην επιτρέποντας στους φοιτητές να πραγματοποιήσουν γενική συνέλευση. «Τους προφυλάσσουν από την γρίπη των χοίρων», είναι η δικαιολογία.
♦ 6.12.2009: 8 συλλήψεις στον προαύλιο χώρο του ΑΠΘ.
♦ 7-8.12.2009: ΜΑΤ κυκλώνουν τα Προπύλαια και δεν αφήνουν τους διαδηλωτές να περάσουν στον προαύλιο χώρο του Πανεπιστημίου.
Μια καλά ενορχηστρωμένη εκστρατεία λαμβάνει χώρα τους τελευταίους μήνες. Τον τελευταίο ειδικά καιρό, έχουμε ακούσει και διαβάσει απίστευτες και πολύ επικίνδυνες απόψεις που σκοπό έχουν μόνο να συκοφαντήσουν το θεσμό, ώστε να ανοίξουν το δρόμο της κατάργησής του ευκολότερα.
«Το πανεπιστημιακό άσυλο στοχεύει στην προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας, της ελεύθερης επιστημονικής αναζήτησης και έρευνας και της ελεύθερης διακίνησης ιδεών, κυρίως σε εποχές όπου επιβάλλεται η ποινικοποίηση των απόψεων και οι πολίτες έχουν ανάγκη από χώρο ευρύτερης ανοχής και ελεύθερης έκφρασης». «Από τότε, έχουν σημειωθεί πολλές και ουσιαστικές αλλαγές, με πρωταρχική την αποκατάσταση του δημοκρατικού πολιτεύματος και των ελευθεριών που αυτό συνεπάγεται». «Η δημοκρατία μας είναι ισχυρή και δεν έχει ανάγκη από στεγανά». Ανεξάρτητα από τα ψέματα που σκαρφίζεται ο καθένας για να φέρει την πραγματικότητα στα μέτρα του, η κυρίαρχη ιδεολογία στήνει έναν ολόκληρο μηχανισμό προπαγάνδας, που πυρήνα του αποτελεί το ιδεολόγημα: «Η δημοκρατία εξασφαλίζει ως εκ των ων ουκ άνευ την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και την ακαδημαϊκή ελευθερία, συνεπώς ο θεσμός του ασύλου είναι άκαιρος».
Για ποια «ελευθερία» όμως μιλάνε; Αυτό που κυρίως τους απασχολεί είναι η ελεύθερη ανταλλαγή των κυρίαρχων απόψεων, ώστε μέσα από το διαρκές πιπίλισμά τους να περνούν ομαλά, με το κύρος των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, στην υπόλοιπη κοινωνία. Μπορεί να χρησιμοποιούν τις «καταστροφές» σαν αφορμή, όμως τους ενοχλεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι το φοιτητικό κίνημα δεν επιτρέπει την πραγματοποίηση συνεδρίων και εκδηλώσεων αντιδραστικών καθηγητάδων. «Δεν μας επιτρέπουν την ελεύθερη έκφραση». Στην πραγματικότητα βέβαια το φοιτητικό κίνημα δεν επιτρέπει να δοθεί χώρος, ώστε να μπει στο γύψο ολόκληρη η νεολαία. Οι κυρίαρχες απόψεις και οι αντι-εκπαιδευτικές λογικές που μπλοκάρονται από τους φοιτητές δεν είναι απόψεις ζύμωσης και επιστημονικού προβληματισμού. Είναι απόψεις που μέσω ψευδεπίγραφων «διαλόγων», που συμμετέχουν μόνο οι ίδιοι, γίνονται κυρίαρχες και καταλήγουν να επιβάλλονται σαν διατάγματα ή νόμοι. Η «ελευθερία» που εννοούν όλοι αυτοί οι καλοθελητές είναι η ελευθερία και η κυριαρχία μόνο των δικών τους απόψεων. «Πείτε ό,τι θέλετε, αρκεί να μη μας ενοχλείτε». Μια τέτοια «ελευθερία» δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή και θα πολεμιέται πάντα από το φοιτητικό κίνημα.
Στον αντίποδα των λυσσασμένων φωνών έχουμε τις λεγόμενες «προοδευτικές δυνάμεις». Γι’ αυτούς το άσυλο είναι ένα «ιστορικό συμβολικό κεκτημένο δημοκρατικών αγώνων και δεν πρέπει να καταργηθεί επειδή λειτουργεί λανθασμένα». Για ποιο λόγο οι ρεφορμιστές υποστηρίζουν ότι λειτουργεί λάθος; Ξέρουν πολύ καλά ότι οι λεγόμενες «καταστροφές» απορροφούν ένα απειροελάχιστο κονδύλι που μπροστά στα λεφτά που μασάνε τα λαμόγια μοιάζει αστείο. Τους ενοχλεί προφανώς το γεγονός ότι η νεολαία μερικές φορές επιλέγει τακτικές έξω από τις δικές τους παρελάσεις. Τους ενοχλεί ότι δυσκολεύονται να αντλήσουν την πολιτική υπεραξία που θα ήθελαν, επιζητώντας εν κρυπτώ την κοινωνική ομαλότητα, ώστε να μπορούν να δουλεύουν οι κομματικοί τους μηχανισμοί.
Τέλος, ως παράδειγμα μας φέρνουν τις χώρες του εξωτερικού. Στις ΗΠΑ, τα μεγάλα πανεπιστημιακά campus έχουν ακόμα και δικά τους αστυνομικά τμήματα. Στην «Ευρώπη του πολιτισμού», το πανεπιστημιακό άσυλο δεν νοείται αφού το εξασφαλίζει η δημοκρατία τους. Θυμόμαστε φυσικά τα γαλλικά ΜΑΤ που μπήκαν στη Σορβόννη το 2006 να βγάλουν έξω τους καταληψίες φοιτητές που αντιδρούσαν στο νέο αντι-εκπαιδευτικό νόμο. Μια τέτοια λοιπόν κοινωνία ονειρεύονται. Μια κοινωνία που θα έχει πιει το «αμίλητο νερό», θα υπακούει και δεν θα δημιουργεί προβλήματα, ώστε το κεφάλαιο να μπορεί να αλωνίζει ανενόχλητο, να περνά «ελεύθερα» τόσο τις απόψεις του όσο και την πολιτική του.
Γιάννης Ξ.
