Την περασμένη Τετάρτη, οι ευρωβουλευτές και οι εθνικές κυβερνήσεις κατέληξαν σε συμφωνία για την αλλαγή της νομοθεσίας της ΕΕ για το άσυλο και τη μετανάστευση.
Οι διαπραγματευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου συμφώνησαν για την τελική μορφή πέντε διακριτών κανονισμών της ΕΕ, οι οποίοι καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο θα κατανέμεται η διαχείριση των ροών ασύλου και μετανάστευσης μεταξύ των κρατών μελών, καθώς και τι θα γίνεται σε περιπτώσεις αιφνίδιας μεταναστευτικής κρίσης. Οι κανόνες ρυθμίζουν επίσης τον τρόπο αντιμετώπισης των ανθρώπων που φθάνουν στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, τη διεκπεραίωση των αιτήσεων ασύλου και την ταυτοποίηση προσώπων.
Από τα εγχώρια και τα διεθνή παπαγαλάκια και από τα λαμόγια της Ευρωβουλής η συμφωνία που επετεύχθη παρουσιάζεται ως «σημαντικό βήμα προόδου για ένα κοινό σύστημα διαχείρισης της μετανάστευσης στην ΕΕ».
Το νέο Σύμφωνο της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο στην πραγματικότητα, όπως θα παρουσιάσουμε παρακάτω, υλοποιεί στο έπακρο το δόγμα της Ευρώπης Φρούριο και υπονομεύει βασικές κατακτήσεις και οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα.
Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έσπευσε να χαιρετίσει την πολιτική συμφωνία στην οποία κατέληξαν το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο και το timing καθώς ο στόχος ήταν να έρθει συμφωνία πριν από τη λήξη της τρέχουσας νομοθετικής περιόδου: «Η Ευρώπη είναι μια σθεναρή ένωση που μπορεί να δίνει μεγάλες λύσεις στα μεγάλα προβλήματα. Στόχος μας ήταν να διαμορφώσουμε μια δίκαιη και ρεαλιστική προσέγγιση για να διαχειριστούμε από κοινού τη μετανάστευση στην ΕΕ. Κάναμε ένα σημαντικό βήμα για να εξασφαλίσουμε ότι η Ευρώπη διαθέτει τα εργαλεία που χρειάζεται για να διαχειριστεί τη μετανάστευση».
Ποια θα είναι λοιπόν η δίκαιη και ρεαλιστική προσέγγιση; Πρώτα και κύρια το πετσόκομμα του δικαιώματος στο άσυλο. Το Νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου ουσιαστικά καταργεί το ατομικό δικαίωμα στο άσυλο, ένα δικαίωμα κατοχυρωμένο στο διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της ΕΕ, που είχε γεννηθεί μετά τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πού πήγαν οι έννοιες του κράτους δικαίου και της δημοκρατικής Ευρώπης που ευαγγελίζονται οι αστοί πολιτικοί και δικαιωματιστές;
Η αλληλεγγύη θα τρέχει από τα μπατζάκια των κρατών-μελών
Το νέο Σύμφωνο παρουσιάζεται ως συμφωνία για περισσότερη αλληλεγγύη (sic) και επιμερισμό ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών. Κατά την φον ντερ Λαιεν η μετανάστευση «αποτελεί μια ευρωπαϊκή πρόκληση, η οποία απαιτεί ευρωπαϊκές λύσεις» και «το Σύμφωνο θα εξασφαλίσει μια αποτελεσματική ευρωπαϊκή απάντηση στην ευρωπαϊκή αυτή πρόκληση».
Ποια θα είναι αυτή η ευρωπαϊκή απάντηση; «Αυτό σημαίνει ότι οι Ευρωπαίοι και όχι οι διακινητές θα αποφασίζουν ποιος έρχεται και ποιος μπορεί να παραμείνει στην ΕΕ. Σημαίνει προστασία όσων έχουν ανάγκη» συνεχίζει η Ούρσουλα.
Για να είμαστε δίκαιοι στην παρουσίαση μας για τα προβλεπόμενα στο νέο Σύμφωνο, πρέπει να παραδεχθούμε ότι όντως είναι μια ιστορική συμφωνία, όπως τη χαρακτήρισε άλλωστε και η Μαλτέζα πρόεδρος του Ευρωκοινοβουλίου Ρομπέρτα Μετσόλα. Για άλλους λόγους όμως. Απλούστατα, γιατί κατάφερε κάτι ομολογουμένως εντυπωσιακό: να κάνει μια ήδη κακή κατάσταση κατά πολύ χειρότερη.
Αν δούμε τις διαδικασίες ασύλου σήμερα στην Ευρώπη, θα λέγαμε ότι χαρακτηρίζονται απογοητευτικές τόσο για τους ίδιους τους αιτούντες άσυλο όσο και από τα κράτη μέλη. Και το νέο Σύμφωνο δεν θα φέρει ικανοποίηση ούτε στους πρόσφυγες αλλά ούτε και στους κατοίκους των χωρών υποδοχής, ανάμεσα στους οποίους ολοένα ανεβαίνουν ρατσιστικές και φασιστικές απόψεις και πρακτικές. Παρά τους ισχυρισμούς περί του αντιθέτου, το Σύμφωνο όχι μόνο δεν βασίζεται στην αλληλεγγύη των κρατών μελών, αλλά ουσιαστικά οι κανονισμοί του αυξάνουν την ευθύνη των κρατών που αποτελούν πύλη εισοδου στην ΕΕ, πράγμα που θα οδηγήσει με μαθηματική ακρίβεια σε μαζική κράτηση σε hotspots σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα.
Στη συνέντευξη Τύπου, που παραχώρησαν το πρωί της Τετάρτης οι ευρωβουλευτές που ηγούνταν των διαπραγματεύσεων, σε απάντηση σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου για την κράτηση των προσφύγων, η Γαλλίδα Fabienne Keller δήλωσε ότι είναι καλύτερα να μη χρησιμοποιούμε τον όρο κέντρα κράτησης (detention centres) αλλά καλύτερα να τα λέμε waiting areas (χώροι αναμονής)!
Σαν χτες μοιάζει ο Σεπτέβρης του 2020 και η φωτιά στη «ντροπή της Ευρώπης», στο καμπ της Μόριας. Και το σύνθημα «όχι άλλες Μοριες» φαίνεται να ξεχάστηκε πάρα πολύ γρήγορα. Με το Σύμφωνο θα δούμε περισσότερα απάνθρωπα στρατόπεδα συγκέντρωσης προσφύγων εντός των κρατών μελών καθώς και σε όλα τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι μόνοι κερδισμένοι είναι οι ακροδεξιές φωνές και οι ντόπιοι και εξωτερικοί φασίστες και οι εταιρίες «ασφάλειας», που κατασκευάζουν φράχτες, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ελικόπτερα και βιομετρικά συστήματα σαν αυτά που στην Ελλάδα συναντάμε στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου (βλ. ντροπή της Σάμου). Εντωμεταξύ, ο περιορισμός των ασφαλών και νόμιμων μεταναστευτικών διόδων οδηγεί τους ανθρώπους που είναι απελπισμένοι σε πιο επικίνδυνες διαδρομές, όπως αυτές που επιχειρούσαν το καλοκαίρι τα σκάφη που βυθίστηκαν στα δεκάδες ναυάγια στην κεντρική Μεσόγειο, που είναι ήδη το πιο επικίνδυνο θαλάσσιο πέρασμα στον κόσμο. Αναμεσά τους, η πρόκληση από το ελληνικό κράτος του ναυάγιος ανοιχτά της Πύλου και εκείνο της Νότιας Ιταλίας, στα ανοιχτά της Καλαβρίας.
Η απουσία ασφαλών και νόμιμων διαδρομών, που φυσικά δεν αναφέρονται πουθενά στο Σύμφωνο, σε συνδυασμό με την αναβαθμισμένη συνεργασία με «ασφαλείς» τρίτες χώρες, στο πλαίσιο του νέου Συμφώνου, θα οδηγήσουν όλο και περισσότερους ανθρώπους που διαφεύγουν από πόλεμο, φτώχεια ή διώξεις να επιχειρήσουν αυτό το επικίνδυνο ταξίδι.
Το Σύμφωνο δεν καταργεί τον Κανονισμό Δουβλίνο, αλλά υιοθετεί ένα πιο περίπλοκο σύστημα τύπου Δουβλίνου (με διαφορετική ονομασία) και τη λεγόμενη «χορηγία επιστροφών». Η προκαθορισμένη ευθύνη για την εξέταση των αιτημάτων ασύλου, όμως, παραμένει, στην πράξη, αρμοδιότητα της πρώτης χώρας άφιξης των προσφύγων. Επιπλέον, προκειμένου να ενεργοποιηθεί οποιασδήποτε μορφής «αλληλεγγύη», προτείνεται ένα πολύπλοκο σύστημα, με βάση το οποίο τα κράτη μέλη θα μπορούν να επιλέξουν μεταξύ φιλοξενίας αιτούντων άσυλο και οικονομικής συνεισφοράς στις χώρες που θα έχουν μεγάλο αριθμό αφίξεων και που θα αναγνωρίζονται ως υπό μεταναστευτική πίεση!
Ταχύτερη εξέταση των αιτήσεων ασύλου
Ο Κανονισμός για τις διαδικασίες ασύλου που παρουσιάζεται ως «εξασφάλιση σαφών, δίκαιων και ταχύτερων συνοριακών διαδικασιών» αποτελεί μια απροκάλυπτη προσπάθεια επιτάχυνσης των απελάσεων από τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ. Στον πυρήνα του νέου αυτού Συμφώνου βρίσκεται η αρχή της “ασφαλούς τρίτης χώρας”, την οποία το Σύμφωνο θα επεκτείνει μαζικά.
Η προσωρινή συμφωνία πρέπει να εγκριθεί επίσημα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο προτού καταστεί δεσμευτική. Οι συννομοθέτες δεσμεύτηκαν να υιοθετήσουν τη μεταρρύθμιση των κανόνων της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο πριν από τις ευρωπαϊκές εκλογές του 2024.
Αυτό σημαίνει πως, έτσι όπως κυλούν τα πράγματα, θα έρθει και η επίσημη έγκριση και τότε μπορούμε να πούμε ότι η ατομική τακτική διαδικασία ασύλου θα αντικατασταθεί από τη νέα «ταχεία» διαδικασία. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα τη μαζική κράτηση στα σύνορα για μεγάλο αριθμό περιπτώσεων, συμπεριλαμβανομένων και παιδιών, και πιθανότατα απελάσεις σε τρίτη χώρα, στην οποία μπορεί να μην έχουν καν μεταβεί.
Σε κάθε επίπεδο, το νέο Σύμφωνο, αντί να αντιμετωπίζει τις συστηματικές παραβιάσεις των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα σύνορα της ΕΕ, τις οδηγεί στη νομιμοποίησή τους και στην αναγόρευση σε πρώτη επιλογή. Το πετσόκομμα βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων από ομάδες ανθρώπων που τα δικαιούνται δημιουργεί ένα ανατριχιαστικό προηγούμενο για το μέλλον των ευρωπαϊκών λαών.
Με την επέκταση της χρήσης των διαδικασιών στα σύνορα, που προτείνει το Σύμφωνο, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης υπαγωγής σε διοικητική κράτηση, αντί να υποστηρίζεται η λεγόμενη επαναρρύθμιση της ευθύνης μεταξύ των Κρατών Μελών της ΕΕ, την οποία ευαγγελίζονταν οι εμπνευστές του και οι εγχώριοι κλακαδόροι (βλ. Μητσοτάκη και Μηταράκη – Καιρίδη), ουσιαστικά φαίνεται να οδηγείται η κατάσταση στο αντίθετο αποτέλεσμα. Οι προτάσεις που αφορούν τροποποιήσεις στις διαδικασίες αυξάνουν την πίεση στα κράτη που βρίσκονται στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ και τα Δυτικά Βαλκάνια, κι έτσι ακόμα και δεξιοί δημοσιολόγοι αναρωτιούνται σήμερα αν η Ελλάδα θα «επιβαρυνθεί», αν τελικά θα φέρουν καλύτερα ή χειρότερα αποτελέσματα αυτοί οι κανονισμοί.
Εκτός των άλλων, η προτεινόμενη ταχύρρυθμη διαδικασία (fast track) στα σύνορα στηρίζεται στη λανθασμένη υπόθεση ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων που καταφτάνουν στην Ευρώπη δεν είναι άτομα «προσφυγικού προφίλ», άρα δεν χρήζουν διεθνούς προστασίας. Μια απλή αναζήτηση στα στατιστικά της Ελλάδας, της Ιταλίας και πολλών άλλων κρατών μελών για την απόδοση διεθνούς προστασίας (ασύλου) αποδεικνύει τα υψηλά ποσοστά προσφυγικού καθεστώτος από τον πρώτο κιόλας βαθμό. Σύμφωνα με το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, για το 2023, 55% των αιτήσεων ασύλου πήραν άσυλο από τον Α’ βαθμό ενώ 5% έλαβαν άσυλο στο Β’ βαθμό. Αρα η παραπάνω υπόθεση είναι απολύτως ψευδής. Επιπλέον, η εμπειρία έχει δείξει ότι η εξέταση των αιτημάτων ασύλου δεν μπορεί να γίνει εύκολα και γρήγορα, παρά μόνο αν δεν γίνει σωστά, χωρίς να τηρούνται οι προβλεπόμενες διαδικασίες.
Τέλος, κάτι ακόμα που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι το Σύμφωνο προβλέπει ότι σε κατάσταση κρίσης τα Κράτη Μέλη επιτρέπεται να απόσχουν από αυστηρά μέτρα προστασίας τον προσφύγων, που σημαίνει ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι δύνανται να υποβληθούν σε υποβαθισμένες διαδικασίες ασύλου, χωρίς οι χώρες να έχουν κάποια κύρωση.
Σε σχέση με την περιβόητη αλληλεγγύη, το Σύμφωνο προβλέπει ότι κάθε χρόνο θα δημιουργείται μια «δεξαμενή (pool) αλληλεγγύης», στην οποία θα πρέπει να συνεισφέρουν όλες οι χώρες της ΕΕ με μετεγκαταστάσεις (δηλαδή μεταφορές αιτούντων ή δικαιούχων διεθνούς προστασίας από την επικράτεια ενός δικαιούχου κράτους μέλους στην επικράτεια ενός συνεισφέροντος) και/ή οικονομικές εισφορές. Ο υπολογισμός της συνεισφοράς κάθε κράτους μέλους βασίζεται στο μέγεθος του πληθυσμού (50%) και στο ΑΕΠ του (50%), ενώ κάθε χώρα είναι ελεύθερη να αποφασίσει για το είδος της συνεισφοράς ή τον συνδυασμό αυτών. Επίσης, τα κράτη μέλη που δηλώνονται υπό μεταναστευτική πίεση θα ενημερώσουν το Συμβούλιο και την Επιτροπή για την πρόθεσή τους να χρησιμοποιήσουν το απόθεμα και θα μπορούν να ζητήσουν μερική ή πλήρη αφαίρεση των δικών τους συνεισφορών αλληλεγγύης!
Ο νέος κανονισμός, όπως συμφωνήθηκε, ορίζει το ελάχιστο όριο για τις μετεγκαταστάσεις σε 30.000 άτομα αιτούντες άσυλο και τη χρηματοδοτική συνεισφορά στα 600 εκατ. ευρώ. Σε περίπτωση ανεπαρκών δεσμεύσεων για μετεγκαταστάσεις, ένα δικαιούχο κράτος μέλος μπορεί να ζητήσει από τα άλλα κράτη μέλη να αναλάβουν την ευθύνη για την εξέταση των αιτήσεων διεθνούς προστασίας των προσώπων που πρόκειται να επιστραφούν στο δικαιούχο κράτος μέλος, αντί να συνεισφέρουν στις μετεγκαταστάσεις!
Αιτήματα για διεθνή προστασία και μετεγκαταστάσεις
Το δικαίωμα υποβολής αίτησης για διεθνή προστασία δεν θα περιλαμβάνει την επιλογή του αιτούντος ως προς το ποιο κράτος μέλος θα πρέπει να είναι υπεύθυνο για την εξέταση της αίτησης ή σε ποιο κράτος μέλος επιθυμεί να μετεγκατασταθεί. Προτεραιότητα στις μετεγκαταστάσεις θα δοθεί σε ευάλωτα άτομα, ασυνόδευτα ανήλικα, επιζώντες-επιζώσες ναυαγίων. Αναφέρονται ακόμα ως πρόσθετα κριτήρια, πτυχία που αποκτήθηκαν σε κράτος μέλος και γνώση της γλώσσας της χώρας υποδοχής. Αφού, όμως, δεν ισχύουν τα ειδικά κριτήρια, όπως αναφέραμε παραπάνω, το πρώτο κράτος μέλος εγγραφής της αίτησης για διεθνή προστασία θα εξακολουθεί να είναι υπεύθυνο για την εξέτασή της.
Αναθεωρημένος κανονισμός Eurodac
Ο νέος κανονισμός Eurodac περιλαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερη εντατικοποίηση του φακελώματος μέσω βιομετρικών δεδομένων, με την προσθήκη εικόνων προσώπου στις υφιστάμενες βάσεις δεδομένων δακτυλικών αποτυπωμάτων και πρόσθετων πληροφοριών, όπως όνομα, επώνυμο, εθνικότητα και ημερομηνία και τόπος γέννησης. Οι αρχές θα μπορούν να συμπεριλαμβάνουν επίσης πληροφορίες σχετικά με τις αποφάσεις για την απομάκρυνση και την επιστροφή του ατόμου ή τη μετεγκατάστασή του.
Επιπλέον, ο αναθεωρημένος κανονισμός Eurodac προβλέπει, με το πρόσχημα της διευκόλυνσης του εντοπισμού ασυνόδευτων ανηλίκων, μείωση της ηλικίας ταυτοποίησης από τα 14 στα 6 έτη. Θυμίζουμε ότι το κατώτατο όριο για τη συλλογή δεδομένων από ένα παιδί ήταν στα 14 έτη, ηλικία που θεωρείται ότι το άτομο μπορεί να έχει δικαιοπρακτική ικανότητα. Τώρα, θα μειωθεί στα 6 έτη και όπως διαβάζουμε «τα δεδομένα θα λαμβάνονται από εκπαιδευμένο προσωπικό με τρόπο φιλικό προς τα παιδιά»! Οι πληροφορίες αυτές θα διευκολύνουν τον εντοπισμό ασυνόδευτων ανηλίκων που ενδέχεται να διαφύγουν από ιδρύματα φροντίδας ή κοινωνικές υπηρεσίες για παιδιά και θα βοηθήσουν στην παρακολούθηση ανηλίκων που έχουν χωριστεί από τις οικογένειές τους και ενδέχεται στη συνέχεια να βρεθούν σε άλλο κράτος μέλος.
Τέλος, προβλέπεται ότι οι αρχές θα μπορούν να καταγράφουν στο σύστημα εάν ένα πρόσωπο αποτελεί απειλή για τη «δημόσια τάξη ή ασφάλεια της χώρας», εάν το πρόσωπο είναι βίαιο ή παράνομα οπλισμένο, ή εάν έχει δεσμούς με την τρομοκρατία ή μια τρομοκρατική ομάδα, ή εάν εμπλέκεται σε αδικήματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης.
Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε αυτό που ήταν καθαρό, άλλωστε, από την αρχή των διαπραγματεύσεων για το Σύμφωνο, ότι αντί τα δικαιώματα όσων αναζητούν προστασία στην Ευρώπη να βρίσκονται στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων, προωθούνται και παγιώνονται -στη λογική της προστασίας των συνόρων κάθε κράτους (και της Ενωσης)- οι απελάσεις και οι επαναπροωθήσεις, ενισχύεται η κράτηση σε σύγχρονες δομές – στρατόπεδα φυλακές και με ταχύρρυθμες διαδικασίες ασύλου θα ανθίσει μια βιομηχανία μαζικής παραγωγής απορρίψεων των αιτημάτων ασύλου. Αντί λοιπόν ο αιτών άσυλο, ο ικέτης, να έχει δικαίωμα σε δίκαιη, λεπτομερή και προπάντων ατομική εξέταση της αίτησής του, θα του αρμόζει απλά μια θέση στις νέες αποθήκες ψυχών.
