Στο προηγούμενο φύλλο αναφερθήκαμε σ’ αυτούς που βάζουν τη σφραγίδα από τη μεριά των αυτονομιστών της Ανατολικής Ουκρανίας. Εκμεταλλευόμενοι την οργή του λαού των περιοχών αυτών ενάντια στους φασίστες της Δυτικής Ουκρανίας, οι ηγέτες των αυτονομιστών οδήγησαν τη γνήσια λαϊκή αγανάκτηση στα μονοπάτια της υποτέλειας στον αντίπαλο της Δύσης ιμπεριαλιστή, τη «μητέρα Ρωσία». «Ο Πούτιν είναι γνήσιος πατριώτης» κραύγαζε ο Πάβελ Γκουμπάρεφ (ο πρώτος αυτονομιστής που αυτοανακηρύχθηκε «κυβερνήτης» της «Λαϊκής Δημοκρατίας» του Ντονέτσκ). Ενας από τους βασικούς στόχους της «επανάστασης» στην Ανατολική Ουκρανία είναι η επιστροφή στη ρωσική σφαίρα επιρροής, υποστήριξε ο Μπόρις Λιτβίνοφ, πρόεδρος του «Ανωτάτου Σοβιέτ» της «Λαϊκής Δημοκρατίας» του Ντονέτσκ και γενικός γραμματέας του «Κομμουνιστικού» Κόμματος Ντονέτσκ, που ιδρύθηκε στις 8 Οκτώβρη. Ο τελευταίος δε ντράπηκε να πλασάρει ακόμα και την Κίνα ως το πρότυπο «μεικτής οικονομίας» που θέλει να εφαρμόσει!
Το ερώτημα που συχνά τίθεται είναι το εξής: πέρα από τα τσιράκια του Πούτιν, δεν υπάρχουν φωνές που να αντιστέκονται στην πρόσδεση στο ένα ή το άλλο άρμα; Σε αυτό το ερώτημα θα επιχειρήσουμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις, χωρίς φυσικά να θεωρούμε ότι είμαστε σε θέση να κάνουμε μια ολοκληρωμένη ανάλυση πάνω στο θέμα.
«Κομμουνισμός» στα μέτρα του Πούτιν
Οταν ακόμα και ο Περισσός παραδέχεται ότι το «Κομμουνιστικό» Κόμμα Ουκρανίας ήταν από τις βασικές πολιτικές δυνάμεις που στήριξαν την επιλογή του τμήματος της αστικής τάξης της Ουκρανίας, που θέλει στενή σχέση με τη Ρωσία και προσεγγίζει αταξικά το ζήτημα των διακρατικών σχέσεων τασσόμενο υπέρ της τελωνειακής ένωσης με τη Ρωσία[1], τι να προσθέσει κανείς γι’ αυτό το κόμμα; Ισως μόνο το γεγονός ότι το «Κ»Κ Ουκρανίας συμμετείχε στην αστική κυβέρνηση του Γιανουκόβιτς το 2006-7 με δύο υπουργούς (Αγροτικής Οικονομίας και Βιομηχανικής Πολιτικής). Στα τέλη του 2012 έδωσε και ψήφο εμπιστοσύνης στον πρώην πρωθυπουργό της Ουκρανίας, Αζάροφ, τον οποίο συνέχιζε να στηρίζει παρά την άρνησή του να υποχωρήσει στις πιέσεις του κόμματος για το σχηματισμό μιας «καθαρής κεντροαριστερής κυβέρνησης», με τη συμμετοχή και «κομμουνιστών» σ’ αυτή.
Κι έχει το θράσος το «Κ»Κ Ουκρανίας να υποστηρίζει ότι «είναι καθήκον μας να αναλάβουμε την ευθύνη για την αδυναμία του κομμουνιστικού και εργατικού κινήματος στην Ουκρανία. Θα έπρεπε να πούμε ανοιχτά ότι πιστεύουμε ακράδαντα ότι ο κύριος λόγος γι’ αυτή την κατάσταση του εργατικού κινήματος τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Ρωσία καθώς και στην πλειοψηφία των δυτικών χωρών είναι μία ισχυρή δεξιά οπορτουνιστική τάση μέσα στο κομμουνιστικό κίνημα, οι πολιτικές της συνεργασίας στην πράξη με την κυβερνώσα αστική τάξη που ακολουθήθηκαν επί δεκαετίες από πολλά ευρωαριστερά κόμματα καθώς και από άλλους που χρησιμοποιούν παρόμοιες στρατηγικές και τακτικές»[2]. Το απόσπασμα είναι από την κοινή ανακοίνωση των «κομμουνιστικών» κομμάτων που συνυπογράφτηκε από το «Κ»Κ Ουκρανίας, τον Περισσό και άλλα αδελφά κόμματα στα τέλη του Σεπτέμβρη! Προφανώς, ούτε ο Περισσός συμμετείχε σε αστικές κυβερνήσεις («οικουμενικές» ή μη) ούτε το «Κ»Κ Ουκρανίας συνεργάστηκε ποτέ με την κυβερνώσα αστική τάξη! Εδώ ταιριάζει το ρητό «στο σπίτι του κρεμασμένου δε μιλάνε για σκοινί». Τέτοιες… ευαισθησίες όμως είναι άγνωστες για κόμματα που φτύνουν εκεί που έγλειφαν.
Οι αντικαπιταλιστές
Πέρα όμως από τους καθαρά ρωσόδουλους «κομμουνιστές», υπάρχει και η αριστερή οργάνωση «Μπόροτμπα» (Αγώνας). Πρόκειται για μια οργάνωση που ιδρύθηκε το Μάη του 2011[3] από πρώην μέλη της νεολαίας του ουκρανικού «Κ»Κ, από την πλειοψηφία των μελών της «Οργάνωσης των Μαρξιστών» στην Ουκρανία[4] καθώς και από άλλες οργανώσεις και άτομα. Εκανε το πρώτο ιδρυτικό της συνέδριο τον Απρίλη του 2012. Το Μπόροτμπα διαχωρίστηκε από την εθνικιστική υστερία που αναπτύχθηκε και από τις δύο πλευρές δηλώνοντας ότι αντιτίθεται και στους δύο εθνικισμούς. Σε συνέντευξη που έδωσε ο Sergei Kirichuk, ηγετικό στέλεχος της οργάνωσης αυτής τον περασμένο Μάρτη στο blog “The Last Defense”[5], δίνει το στίγμα της οργάνωσης που ιδρύθηκε πριν από τρία χρόνια, ως γενικά αριστερής και ενάντια στον καπιταλισμό και την ολιγαρχία.
Ο Kirichuk επισημαίνει ότι η Ουκρανία είναι μια χώρα που διοικείται από μερικές πλούσιες οικογένειες που ελέγχουν τα πάντα και ανεβοκατεβάζουν κυβερνήσεις και υποστηρίζει μία ανεξάρτητη Ουκρανία πέρα από πολιτικά μπλοκ, δυτικόφιλα ή ρωσόφιλα. Χαρακτηρίζει τον Πούτιν «ενδιαφέροντα πολιτικό», που δεν είναι όμως ούτε σοσιαλιστής ούτε καν προοδευτικός. Σε συνέντευξη που έδωσε ο ίδιος ενάμιση μήνα αργότερα (στα μέσα Μάη)[6] παρουσιάζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα μέλη της οργάνωσης: «Δεχόμαστε επίθεση από τους εθνικιστές και των δύο πλευρών. Οι ουκρανοί εθνικιστές μας μισούν, θέλουν να μας σκοτώσουν. Οι Ρώσοι είναι, επίσης, πολύ επιθετικοί, γιατί δεν υποστηρίζουμε την Ορθόδοξη Εκκλησία ούτε την ενσωμάτωση της Ουκρανίας στη Ρωσία. Είναι πολύ δύσκολη κατάσταση, υπάρχει πόλωση και πολλοί υιοθετούν τώρα φιλο-ρωσικές θέσεις περισσότερο απ’ όσο δύο μήνες πριν, γιατί βλέπουν πως η ζωή στη Ρωσία έχει μια σταθερότητα και λένε πως αν η Ρωσία είχε προσαρτήσει το Ντονέτσκ και το Σλαβιάνσκ, όπως έκανε με την Κριμαία, η κατάσταση θα ήταν διαφορετική. Στα ανατολικά η φιλο-ρωσική διάθεση γίνεται εντονότερη».
Σε άλλη συνέντευξη, που δόθηκε τον περασμένο Ιούλη[7], ο Kirichuk απαντά στις κατηγορίες που άλλες οργανώσεις προσάπτουν στο Μπόροτμπα[8], υποστηρίζοντας ότι η οργάνωσή του δεν είναι φιλορωσική αλλά η ιδεολογία της είναι ο προλεταριακός διεθνισμός και μισεί τόσο τους ρώσους όσο και τους ουκρανούς ολιγάρχες. Αδελφή τους οργάνωση στη Ρωσία είναι το «Αριστερό Μέτωπο» πολλά μέλη του οποίου βρίσκονται στις φυλακές. Στην ίδια συνέντευξη, όμως, δεν ασκεί καμία κριτική στις ηγεσίες των «Λαϊκών Δημοκρατιών» που σχηματίστηκαν. Δικαιολογεί μάλιστα τα φιλορώσικα αισθήματα, τα οποία –λέει χαρακτηριστικά– ότι δεν πρέπει να τα θεωρούμε και έγκλημα, συμπληρώνοντας ότι «υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί λόγοι που ο λαός αισθάνεται φιλορώσος σε αυτή την μεριά της Ουκρανίας. Ορισμένοι αισθάνονται πολύ ισχυρά έτσι, λόγω της κοινής γλώσσας και ιστορίας, ορισμένοι αισθάνονται πολύ ισχυρά έτσι λόγω της κοινής κουλτούρας και θρησκείας, αλλά πολύς κόσμος ανησυχεί επίσης για τις δουλειές του».
Απόλυτα κατανοητά και εξηγήσιμα όλα αυτά, αλλά ούτε κουβέντα για το γεγονός ότι χρησιμοποιούνται από τους ηγέτες των «λαϊκών δημοκρατιών» για να προσδέσουν αυτόν τον κόσμο στον ρωσικό ιμπεριαλισμό. Ο ηγέτης της οργάνωσης, Βίκτορ Σαπίνοφ, σε άρθρο του που αναδημοσιεύτηκε στη γνωστή ελληνική ιστοσελίδα Alfavita, τον περασμένο Μάη[9], με τίτλο «Το Ντονμπάς είναι το σημερινό Βιετνάμ», έδωσε τη δική του απάντηση στις κατηγορίες που εκτοξεύονται κατά των ηγετών της «Λαϊκής Δημοκρατίας» του Ντονέτσκ: «Θα σας πουν ότι οι ηγέτες της Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ έχουν λανθασμένες πολιτικές απόψεις. Αλλά οι φοιτητές που διαδήλωναν ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ δεν είχαν πάντα ή πλήρως τις απόψεις του συντρόφου Χο Τσι Μινχ. Στις τάξεις τους βρίσκονταν ευσεβείς χριστιανοί ή φιλελεύθεροι από πλούσιες οικογένειες. Ενιωθαν ότι έπρεπε να κάνουν το σωστό για να σταματήσουν τους σκοτωμούς, που γίνονταν στο δικό τους όνομα». Ωραία λογική, μα την αλήθεια! Από πότε όμως η σύγχυση στους κόλπους του κάθε κινήματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα για την υποταγή ηγετών κρατών σε κάποιον ιμπεριαλιστή; Ο Σαπίνοφ, βέβαια, δεν θεωρεί ότι οι ηγέτες των «λαϊκών δημοκρατιών» υποτάσσονται στο ρωσικό ιμπεριαλισμό, γι’ αυτό και υποστηρίζει ότι απλά έχουν «λανθασμένες πολιτικές απόψεις»!
Διάψευση προσδοκιών
Η ίδια η ζωή, όμως, διέψευσε τις προσδοκίες του Σαπίνοφ που τώρα ζει εξόριστος στην Κριμαία. Στην τελευταία του συνέντευξη, στην ιστοσελίδα του Workers World στις 21 Οκτώβρη, ο Σαπίνοφ αρχίζει να αλλάζει άποψη. Μετά τη συμφωνία εκεχειρίας στο Μινσκ[10], με την οποία χορηγήθηκε «ειδικό καθεστώς» αυτονομίας στις ελεγχόμενες από τις πολιτοφυλακές των αυτονομιστών ανταρτών περιοχές του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ για μια περίοδο τριών ετών, ο Σαπίνοφ δήλωσε: «Πιστεύουμε ότι υπάρχει μια διαπραγμάτευση κάτω από το τραπέζι μεταξύ του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, της Ευρωπαϊκής Ενωσης και του Πούτιν για το πώς θα ρυθμιστεί η κατάσταση σε κάτι που να είναι από όλους αποδεκτό. Οι λαϊκές δημοκρατίες του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ είναι απλά πιόνια σε αυτό το μεγάλο παιχνίδι. Είναι κρίμα αλλά είναι αλήθεια. Οι Λαϊκές Δημοκρατίες πρέπει να υπογράψουν αυτές τις συνθήκες επειδή τώρα δε μπορούν να επιβιώσουν χωρίς την ανθρωπιστική βοήθεια από την Ρωσία»[11].
Ο Σαπίνοφ θεωρεί ότι ένας από τους λόγους που απομακρύνθηκε ο Στρελκόφ (ο πρώην υπουργός Πολέμου του Ντονέτσκ, φανατικός ρωσόφιλος, με στρατιωτική καριέρα στη Ρωσία στα μέτωπα της Τσετσενίας και της Σερβίας, όπως αναφέραμε στο προηγούμενο φύλλο) είναι ότι ήταν «σκληροπυρηνικός». Κατά τον Σαπίνοφ, οι πολιτοφυλακές δε θέλουν αυτή τη συμφωνία κι ένας λόγος είναι ότι υπάρχει μόνο ένα μικρό κομμάτι γης σε αυτή τη διευθέτηση. Και συμπληρώνει: «Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι Λαϊκές Δημοκρατίες ή Νοβοροσίγια, δε θα επιζήσουν ή θα εξαρτηθούν αποκλειστικά από τη Ρωσία», ενώ οι «Λαϊκές Δημοκρατίες» επιζητούν στενές φιλικές σχέσεις με τη Ρωσία αλλά δεν θέλουν να γίνουν και υποχείρια. Ετσι, το Μπόροτμπα, αν και στα λόγια κρατά αποστάσεις από τις δύο πλευρές (Δύση, Ρωσία), στην πράξη φαίνεται να κλίνει περισσότερο υπέρ της δεύτερης.
Η ιδεολογική σύγχυση που επικρατεί στις τάξεις του φαίνεται ακόμα και στις αφίσες του[12], στις οποίες βλέπει κανείς να συνυπάρχουν… αρμονικά ο Λένιν, ο Στάλιν και ο Τρότσκι, ο Ενβέρ Χότζα, ο Μάο, ο Κάστρο, ο Μαριγκέλα, ο Κάρλος και ο Οτζαλάν! Μία «επαναστατική» σαλάτα δηλαδή.
Το «μανιφέστο της απελευθέρωσης»
Τον περασμένο Ιούλη στην Γιάλτα της Κριμαίας (που πλέον είναι ρωσικό έδαφος) δημιουργήθηκε το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Ουκρανίας, της Νοβοροσίας και της Ρουθηνίας. Στο μανιφέστο που εξέδωσε διαβάζουμε ότι σκοπός του αγώνα είναι «η οικοδόμηση στην επικράτεια της Ουκρανίας μιας δίκαιης κοινωνικής λαϊκής δημοκρατίας, χωρίς ολιγάρχες του πλούτου και διεφθαρμένους γραφειοκράτες»[13].
Αν και η μορφή της πολιτικής εξουσίας θυμίζει «σοβιετική εποχή», με τοπικά Σοβιέτ, Ανώτατο Σοβιέτ και τα συναφή, υπάρχουν ορισμένα «παραθυράκια» που δείχνουν ότι ο «σοσιαλισμός» του Μετώπου θυμίζει περισσότερο αυτόν του… Γκορμπατσόφ παρά των μπολσεβίκων. Κι αυτό γιατί ο καπιταλισμός επιτρέπεται, αρκεί να είναι για το… κοινό καλό: «Επιτρέπεται οποιαδήποτε ιδιωτική ή συλλογική πρωτοβουλία προς όφελος του λαού και της ανάπτυξής του». Η «ιδιωτική πρωτοβουλία» πάει παράλληλα με την ιδιωτική ιδιοκτησία: «Επιτρέπεται η ιδιωτική ιδιοκτησία, αλλά οι μεγάλες περιουσίες και η επένδυση από αυτές στην πολιτική και στην οικονομία είναι υπό τον έλεγχο της κοινωνίας – δεν επιτρέπεται σε κανέναν να εκμεταλλεύεται παρασιτικά το λαό, να δημιουργεί αυτοκρατορίες της ολιγαρχίας του πλούτου και να κυριαρχεί επί των ανθρώπων, μέσω της δημιουργίας μια τεχνητής κατάστασης μονοπωλίου».
Οταν ένα πολιτικό πρόγραμμα εξουσίας αναφέρεται στην ιδιωτική πρωτοβουλία και ιδιοκτησία, φυσικά και δεν εννοεί την ιδιοκτησία των σπιτιών ή των ατομικών μέσων διαβίωσης. Αυτές δεν αποτελούν επένδυση στην οικονομία, η οποία επιτρέπεται αλλά θα είναι «υπό τον έλεγχο της κοινωνίας»! Μιλάμε επομένως για τα μέσα παραγωγής. Πολλά θα μπορούσαν να γραφτούν γι’ αυτές τις αντιδραστικές ανοησίες, οι οποίες φύτρωναν από την εποχή του Ενγκελς ακόμα. Ο τελευταίος, κριτικάροντας τις οικονομικές κομμούνες του Ντύρινγκ (γερμανού «σοσιαλιστή» της εποχής του 19ου αιώνα), απέδειξε ότι οδηγούν στην παλινόρθωση του καπιταλισμού. Αλλά εδώ δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με αυτό. Ο καπιταλισμός, κατά τους εμπνευστές του «μανιφέστου», δεν αποτελεί κακό πράγμα. Αυτό φαίνεται όταν αναφέρουν τις «πληγές» του σημερινού καθεστώτος της Ουκρανίας, μέσα στις οποίες είναι και «το ανέφικτο μιας κανονικής επιχειρηματικής δραστηριότητας»!
Γι’ αυτό και κύριος εχθρός, κατά το «μανιφέστο», δεν είναι οι καπιταλιστές αλλά οι «ολιγάρχες του πλούτου» (δηλαδή οι λίγες οικογένειες που κάνουν κουμάντο σήμερα και όχι η κεφαλαιοκρατία στο σύνολό της), ο «τοκογλυφικός τραπεζικός καπιταλισμός» (λες και ο τραπεζικός καπιταλισμός μπορεί να μην είναι τοκογλυφικός) και η «τεχνητή κατάσταση μονοπωλίου» (σε αντίθεση με τη «φυσική»;)! Γι’ αυτό και η «επανάσταση» που συντελείται κατά τη γνώμη τους δεν είναι «σοσιαλιστική» αλλά «εθνικοαπελευθερωτική», που τάσσεται κατά «της φιλελευθερο-φασιστικής εξουσίας, η οποία, μέσω της τρομοκράτησης και της προπαγάνδας, προσπαθεί να εδραιώσει στη χώρα μας μιαν εγκληματική ολιγαρχική και κομπραδόρικη κεφαλαιοκρατία». Προφανώς υπάρχει και άλλη κεφαλαιοκρατία που μπορεί να τεθεί υπό τον έλεγχο της κοινωνίας και να παράγει «υγιές έργο»!
Γι’ αυτό και το «μανιφέστο» επιβάλλει στην κάθε περιφέρεια να συμμορφώνεται «με τις κοινές δημόσιες αρχές που θα διέπουν τις σχέσεις μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου». Το δε κράτος θα ελέγχει τους στρατηγικούς τομείς της οικονομίας. Κάτι σαν την Κίνα, δηλαδή, που όπως είπε και ο ηγέτης του «Κ»Κ Ντονέτσκ, Μπορίς Λιτβίνοφ, μπορεί να αποτελέσει ένα μοντέλο… πρότυπο! Θέλουν δηλαδή τον «υγιή» καπιταλισμό χωρίς τους ολιγάρχες του πλούτου, και την «κανονική επιχειρηματική δραστηριότητα» χωρίς τα μονοπώλια, τα οποία ιστορικά ξεπήδησαν μέσα από την ανάπτυξη αυτής ακριβώς της δραστηριότητας! Ενα μόνο είναι σίγουρο. Οτι στην Ουκρανία του «μανιφέστου» δεν θα υπάρχουν ντόπια μονοπώλια. Τη δουλειά θα την κάνουν τα ρωσικά…
Υπάρχει ελπίδα;
Οπως φαίνεται από τα παραπάνω, η κατάσταση από την πλευρά των συμφερόντων της εργαζόμενης κοινωνίας της Ουκρανίας δεν είναι καλή. Η σύγχυση είναι μεγάλη ακόμα και στους κόλπους αυτών που υποστηρίζουν ότι δεν υποκύπτουν στους δύο εθνικισμούς, οι δυνάμεις των οποίων σίγουρα είναι περιθωριακές σε σχέση με αυτές που βάζουν τη σφραγίδα τους στη διαμάχη. Οι τελευταίοι υποτάσσονται απόλυτα στο ρωσικό ιμπεριαλισμό και ακόμα και στα σύμβολά τους φροντίζουν να το τονίσουν αυτό. Ετσι, η τρίχρωμη (μαύρη-κίτρινη-άσπρη) σημαία της τσαρικής Ρωσίας φαίνεται πως επιχειρείται να γίνει η σημαία της Ενωσης των δύο «Λαϊκών Δημοκρατιών», του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ, κάτι που καταγγέλθηκε επίσημα από το Μπόροτμπα![14]
Εκεί οδηγεί η υποταγή στον εθνικισμό. Η κατάσταση βέβαια δεν είναι στάσιμη. Γι’ αυτό και μέσα από την όξυνση της οικονομικής κρίσης δεν αποκλείεται να δημιουργηθούν δυνάμεις που θα θέσουν γνήσια ταξικά επαναστατικά προτάγματα, κόντρα στην υποταγή σε ένα από τα δύο ιμπεριαλιστικά μπλοκ. Οσο δε γίνεται αυτό, καμία ελπίδα δε μπορεί να υπάρξει στη ρημαγμένη Ουκρανία.
Παραπομπές
1. «ΟΥΚΡΑΝΙΑ: Μάχη για το ποιος θα «δαγκώσει» το “μήλον της Εριδος”», 1/3/2014, https://www.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=7851660
2. https://rkrp-rpk.ru/content/view/ 11728/121
3. https://www.borotba.su/history.html
4. https://www.northstarcompass.org/ nsc0707/marxists.htm
5. https://www.globalresearch.ca/the-role-of-fascism-and-the-oligarchs-in-ukraine-2/ 5376712?print=1
7. https://www.workers.org/articles/2014/ 07/11/interview-borotba-hate-us-communists/
8. Τον περασμένο Μάρτη, διάφορες αναρχικές και αριστερές οργανώσεις και άτομα κατήγγειλαν το Μπόροτμπα για δεσποτισμό και φιλορωσική στάση με μία πύρινη ανακοίνωσή τους στο διαδίκτυο, στην οποία δήλωναν ότι το Μπόροτμπα δεν έχει καμία σχέση με το κίνημά τους (https://avtonomia.net/2014/ 03/03/statement-left-anarchist-organizations-borotba-organization/). Το Μπόροτμπα απάντησε με δική του ανακοίνωση (https://groups.yahoo.com/neo/groups/ohioleft/conversations/topics/42229) σε εξίσου σκληρή γλώσσα, κατηγορώντας τις οργανώσεις αυτές σαν «σέχτες» που συνεργάστηκαν με τους φασίστες στο Μαϊντάν.
9. https://www.alfavita.gr/apopsin/το-ντονμπάς-ουκρανία-είναι-το-σημερινό-βιετνάμ (αναδημοσίευση από την επίσημη ιστοσελίδα του Μπόροτμπα: https://www.borotba.su/donbass_is_todays_vietnam._by_victor_shapnov.html)
10. https://www.eksegersi.gr/issue/ 791/Διεθνή/22329.Βήματα-προς-αποκλιμάκωση
11. https://www.workers.org/articles/2014/ 10/21/ukraine-communists-face-face-21st-century-fascism/
12. https://www.scribd.com/doc/ 239401488/Borotba-Posters-2014
13. https://epanastatikienopoiisi.blogspot.gr/ 2014/07/blog-post.html
