Δέκα χρόνια μετά τη συνθήκη της Μπολόνια, τα εκπαιδευτικά συστήματα των χωρών της Ευρώπης κείτονται στο ίδιο κρεβάτι ενός Προκρού-στη που δεν κόβει ό,τι περισσεύει αλλά ό,τι είναι ήδη λειψό. Η εμπειρική σύγκριση μεταξύ χωρών είναι δύσκολη, αφού καθεμιά τους παρουσιάζει τις ιδιαιτερότητές της (και) σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση. Ακόμη κι αν οι λαοί της Ευρώπης καταναλώνουν τις ίδιες μάρκες, στις ίδιες συσκευασίες, καθένας τους έχει (τουλάχιστον ακόμη) τη δική του ιστορία, τους δικούς του μύθους, τη μνήμη που χτίζει αυτό που ονομάζουμε εθνική ταυτότητα.
Οσοι έχουν το προνόμιο σπουδών σε περισσότερες από μία χώρες, φιλτράρουν συνήθως αυτή την εμπειρία μέσα από την κουλτούρα ενός πολίτη-φάντασμα, αυτού που βρίσκεται ξένος σε μια ξένη χώρα, περαστικός: τείνουν έτσι να μεγεθύνουν τις πολιτιστικές διαφορές αλλά και να εξομοιώνουν αυτό που τους είναι άγνωστο με αυτό που έχουν ήδη βιώσει. Οδηγούνται σε αποσπασματικά συμπεράσματα, αντιφατικές εντυπώσεις. Σε αυτούς ανήκω κι εγώ.
Choose your future?
Πριν από λίγες μέρες στο Πανεπιστήμιο Paris-Est Marne-la-Vallée (περιοχή λίγο έξω από το Παρίσι), και συγκεκριμένα στο τμήμα Λογοτεχνίας και Τεχνών, μια χούφτα φοιτητών που δεν ανήκουν σε κόμματα, συνδικάτα ή οργανώσεις κάλεσαν τους φοιτητές, τους διδάσκοντες και το διοικητικό προσωπικό σε μια άτυπη συγκέντρωση που ανακοινώθηκε με τον τίτλο: «Ποιο μέλλον έχει το τμήμα μας;». Τα 70 περίπου άτομα που ανταποκριθήκαμε στο κάλεσμα είχαμε έτσι την ευκαιρία να πληροφορηθούμε καλύτερα για τα παρασκήνια των άσχημων συνθηκών σπουδών που βιώνουμε ως φοιτητές του συγκεκριμένου τμήματος: συνεχείς αλλαγές στις ώρες και το περιεχόμενο των μαθημάτων, μείωση των ωρών διδασκαλίας και των διδακτικών αντικειμένων, απροειδοποίητες απουσίες των καθηγητών, δύσκολη ή ανύπαρκτη πρόσβαση στην απαραίτητη υλικοτεχνική υποδομή (βιβλιοθήκες, εξοπλισμός, αίθουσες, εστιατόρια, κ.λπ.), γραφειοκρατικό χάος.
Το τμήμα υποφέρει από εντεινόμενη υποχρηματοδότηση και έλλειψη επιστημονικού και διοικητικού προσωπικού, με αποτέλεσμα να υπολειτουργεί και να συγκαταλέγεται σε αυτά που κινδυνεύουν να βάλουν λουκέτο. Παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες της κοινότητας που το αποτελεί (καθηγητές που εγκαταλείπουν την επιστημονική έρευνα, δεν ανανεώνουν τα αντικείμενα της διδασκαλίας τους, καλύπτουν όπως-όπως έναν όγκο μαθημάτων που ξεπερνά τις αντοχές τους, μετατρέπονται εν τέλει σε διοικητικούς υπάλληλους, αναπληρωματικό διδακτικό προσωπικό που χρησιμοποιείται ως αναλώσιμο λάστιχο και περιμένει μήνες και χρόνους να πληρωθεί μερικά ψίχουλα, γραμματείς που πασχίζουν να βγάλουν σε πέρας τη διπλάσια δουλειά από αυτή που μπορούν, υπάλληλοι στις βιβλιοθήκες και τα εστιατόρια που στερούνται ακόμα και το διάλειμμά τους για να εξυπηρετήσουν τον κόσμο), το τμήμα αργοπεθαίνει. Η απάντηση στο «Ποιο μέλλον έχει το τμήμα μας;» είναι: κανένα.
Πολλές ταχύτητες, μετρημένες αντοχές
Η κατάσταση αυτή δεν είναι βέβαια αποκλειστικότητα του Μαρν-λα-Βαλέ: οι λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες και οι τέχνες, στις οποίες η Γαλλία έχει σημαντική ακαδημαϊκή παράδοση την οποία “εξάγει” διεθνώς1, αποτελούν στο σύνολό τους είδος προς εξαφάνιση για τους λόγους που ξέρουμε: δεν είναι «αποδοτικές», η αγορά δεν τις έχει ανάγκη (και τα πλήθη που τις σπουδάζουν μόνο επιστημονικό μέλλον δεν έχουν στην αγορά). Αντίθετα, οι σπουδές οικονομικών, μηχανικών και παντός είδους μάνατζερ ανθίζουν ακατάπαυστα, έχουν λαμπρό «μέλλον» (έστω για τους λίγους που μπορούν και που χρειάζονται).
Ανάμεσα, όμως, στα διαφορετικά πανεπιστήμια, ο βαθμός εξαθλίωσης των «μη παραγωγικών» τμημάτων δεν είναι ο ίδιος. Για παράδειγμα, το αντίστοιχο με αυτό του Μαρν-λα-Βαλέ τμήμα στο Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne (Σορβόννη), όπου φοίτησα πέρυσι, αποτελεί πρότυπο διοικητικής οργάνωσης και παροχής σωστής υποδομής, με μεγάλους, θερμαινόμενους, εξοπλισμένους χώρους, άνετη πρόσβαση στο υλικό των σπουδών, επανδρωμένες γραμματείες που λειτουργούν σαν καλοκουρδισμένα ρολόγια. Οι ταχύτητες στην Ευρώπη είναι πολλές και διαφορετικές, όχι μόνο μεταξύ χωρών, μεταξύ πρωτεύουσας και επαρχίας, μεταξύ πανεπιστημίων και άλλων δημόσιων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, αλλά και μεταξύ συγγενών τμημάτων και προγραμμάτων σπουδών, ανάλογα με το σε ποιο πανεπιστήμιο βρίσκονται.
Στις χώρες όπως η Γαλλία που εξακολουθούν να έχουν δημόσια πανεπιστήμια (λιγότερο ή περισσότερο δωρεάν, σε αντίθεση με χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Αγγλία όπου η ποιότητα των σπουδών εξαρτάται κυρίως από το πόσο πληρώνεις), η διαφορά των ταχυτήτων είναι λογικό να είναι πιο εντυπωσιακή, ανάλογα με το πόσο «ανταγωνιστικό» είναι το κάθε πανεπιστήμιο, πόσο προσαρμόζεται στο νέο τοπίο της «εναρμονισμένης» Ευρώπης. Σε αυτή όμως την κούρσα, λίγοι είναι φυσικά οι νικητές, περισσότεροι οι χαμένοι.
Η ποιότητα δεν είναι «αποδοτική»
Σε ό,τι αφορά στις κοινωνικές επιστήμες και τις τέχνες, από μια άποψη η ποιότητα των σπουδών μοιάζει να είναι αντιστρόφως ανάλογη του πόσο «εναρμονίζεται» το κάθε ίδρυμα με τις επιταγές του ευρωπαϊκού καπιταλισμού. Αν οι σπουδές αυτού του τύπου στο Μαρν-λα-Βαλέ βρίσκονται στα πρόθυρα της διάλυσης, αυτό σχετίζεται και με το ότι το συγκεκριμένο πανεπιστήμιο υπήρξε πάντα «πρωτοπόρο» στις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που επέβαλλε το γαλλικό κράτος τα τελευταία χρόνια: ήταν ένα από τα πρώτα που έσπευσαν να εφαρμόσουν το 2003 τη μεταρρύθμιση LMD (Licence, Master, Doctorat), δηλαδή την αγγλοσαξονικού τύπου διάρθρωση των σπουδών σε 3ετή πτυχία, 2ετή μεταπτυχιακά και 3ετή διδακτορικά, που επιτρέπει την περίφημη «εναρμόνιση» με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη και που είχε σαν άμεσο αποτέλεσμα να μειωθεί δραματικά ο αριθμός των Γάλλων που αποκτούν πανεπιστημιακό πτυχίο. Ηταν επίσης ένα από τα πρώτα που βιάστηκαν να εφαρμόσουν το νόμο 2007-1199 LRU (Libertés et Responsabilités des Universités), αντίστοιχο στα περιεχόμενά του με το δικό μας νόμο-πλαίσιο, ο οποίος ψηφίστηκε πέρυσι παρά το μεγάλο κοινωνικό κίνημα σε όλη τη Γαλλία που αγωνίστηκε εναντίον του (κι αλλη αντιστοιχία με την ελληνική κατάσταση).
Κι αν οι αντίστοιχες σπουδές στην Ελλάδα έχουν, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη θεωρητική μόρφωση (για την εφαρμοσμένη έρευνα απαιτούνται πόροι που στη χώρα μας δεν υπήρξαν ποτέ), ένα επίπεδο συχνά υψηλότερο από αυτό σε πολλά αναπτυγμένα κράτη (πράγμα που φαντάζει παράδοξο), αυτό έχει ίσως να κάνει με το ότι έχουμε ακόμη 4ετή πτυχία και προγράμματα σπουδών που δεν έχουν συρρικνωθεί και τροποποιηθεί για να γίνουν πιο «αποδοτικά».
Αν κάποιοι αγώνες χάνονται, αυτοί που τους δίνουν είναι οι κερδισμένοι
«Εναρμόνιση» εν ολίγοις σημαίνει συρρίκνωση: λιγότερα πανεπιστήμια, λιγότερα επιστημονικά αντικείμενα, λιγότερα είδη διπλωμάτων, λιγότερα έτη σπουδών, λιγότερες ώρες μαθημάτων, λιγότεροι φοιτητές, λιγότεροι καθηγητές, λιγότερο προσωπικό, λιγότεροι υλικοτεχνικοί πόροι, κ.ο.κ. Ακόμη κι αν οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις των τελευταίων χρόνων στην Ευρώπη θίγουν κάθε χώρα με διαφορετικό τρόπο και σε διαφορετικό βαθμό, αποτελούν εκφάνσεις μιας ενιαίας στρατηγικής, μιας κοινής τάσης του καπιταλισμού.
Οι εκπαιδευτικές κοινότητες στις διαφορετικές χώρες της Ευρώπης παλεύουν μέσα από κινήματα να αμυνθούν απέναντι στις πολιτικές αυτές, μαύρες τρύπες που ρουφούν τη δυνατότητα και τη διάθεσή μας να μορφωνόμαστε, κατ’ επέκταση να σκεφτόμαστε και να ορίζουμε τις ζωές μας. Η ποιότητα δεν είναι «αποδοτική»: στη λειτουργική Σορβόννη, οι φοιτητές τραβούν τον μοναχικό δρόμο της ατομοκεντρικής καριέρας που μέσα από μια ξύλινη ρουτίνα τους οδηγεί κάποια στιγμή στο δίπλωμα. Στο δυσλειτουργικό Μαρν-λα-Βαλέ, οι φοιτητές συσπειρώνονται, δημιουργούν διάλογο, αρθρώνουν κριτική σκέψη προκειμένου να αντιμετωπίσουν τα καθημερινά τους προβλήματα και να σχεδιάσουν αγώνες για να τα αντιμετωπίσουν. Ποιοι από τους δύο βρίσκονται πιο κοντά στο να δια-μορφωθούν, ως σκεπτόμενα άτομα μέσα στο πανεπιστήμιο και μέσα στη ζωή;
Σε κάθε υποχώρηση που κάνουν οι φοιτητές στην Ελλάδα απέναντι στις αντι-εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, καλό είναι να έχουν στο νου τους πού έχουν βρεθεί οι συνάδελφοί τους στις άλλες χώρες και να βλέπουν σε αυτούς το μέλλον που τους περιμένει. Και σε κάθε αγώνα που δίνουν όσο βρίσκονται στο πανεπιστήμιο, καλό είναι να θυμού-νται ότι είναι μια από τις σπάνιες, δυστυχώς, αλλά πολυτιμότερες ευκαιρίες που έχουν για να μορφωθούν.
1.Θέλω να πω ότι νέοι από όλο τον κόσμο έρχονται να σπουδάσουν στη Γαλλία
